लेखक: डॉ. प्रज्ञावंत देवळेकर

सकाळीच ओपीडीत एक तरुण आई आपल्या सात-आठ वर्षांच्या मुलाला घेऊन आली होती… म्हणाली, “डॉक्टर, खोकला आहे, पण औषध नको! प्लस तुमची फी देते, पण काही घरगुती उपाय असेल तर सांगा.” “का? औषधं का नको?” मी हसत विचारलं. “औषधांमध्ये केमिकल्स असतात ना! साइडइफेक्ट्स होतात प्लस सवय लागते… घरगुती उपाय, नैसर्गिक असतात तेच सेफ…”- माऊली पुटपुटली. इथं सुरू झाला एक परिचित, पण गुंतागुंतीचा विषय ‘Natural Fallacy’! ‘Natural Fallacy’ म्हणजे नैसर्गिक तर्कदोष; “जे नैसर्गिक आहे, तेच चांगलं आणि सुरक्षित आहे आणि जे औषध आहे ते कृत्रिम आणि त्यामुळं धोकेदायक” असा समज. हा विचार ऐकायला अत्यंत आकर्षक वाटतो, पण नेहमीच खरा असतो का? हेही…

“डॉक्टर, भूकच लागत नाहीये,” ओपीडीत आल्या आल्या बसण्याआधीच पेशंटनं तक्रार केली. आपल्याकडं हे असं मोघम बोललं जातं; ‘भूक लागत नाहीये’ म्हणजे काय? जेवावसं वाटत नाही? खाल्लं की पोट गच्च होतं? थोडं खाल्लं तरी पोट भरल्यासारखं वाटतं? इच्छा होते, पण जात नाही की भावनाच उडाली? संकल्पनात्मक पातळीवर हे वाटतं तितकं सहज साधं प्रकरण नाही… आपल्याला भूक लागत नाही म्हणजे नेमकं काय होतं? कधीपासून सुरू झालं? त्याचे शरीरावर काय परिणाम झाले? याची ढोबळ का होईना कारणमीमांसा गरजेची असते. पेशंट जेव्हा म्हणतो, “भूक लागत नाही” तेव्हा डॉक्टरच्या डोळ्यांसमोर फक्त रिकामं ताट नसतं, तर तो मेंदू-पोट-संप्रेरके-भावना यांचा गुंतागुंतीचा खेळ उलगडत असतो. भूक न लागणं…

जपानस्थित ‘एकैशी’ पर्वतराजीत एक सुंदर आणि शांत झेनमठ होता. तिथं फक्त दोघंजणच रहात – एक वयोवृद्ध झेनगुरु युमा आणि त्यांचा एक तरुण उत्साही शिष्य इत्सुकी… शिष्य बुद्धिमान होता पण त्याला वाटायचं, “गुरुजी जे सांगतात तेच जगातलं अंतिम सत्य!” एकेदिवशी गुरुजींनी शिष्याला विचारलं, “तुला जगातलं सर्वात सुंदर दृश्य कोणतं वाटतं?” “गुरुजी, सूर्योदय! अंधारातून प्रकाश जन्म घेतो, तेच सर्वात सुंदर!” इत्सुकी लागलीच उत्तरला. गुरुजी काहीच न बोलता फक्त मंद हसले आणि त्या दिवशी संध्याकाळी त्यांनी शिष्याला पुन्हा बोलावलं आणि तोच प्रश्न विचारला, “आता सांग, सर्वात सुंदर दृश्य कोणतं?” “गुरुजी, उत्तर तर तेच आहे, सूर्योदय…” तो पुन्हा उत्तरला. हेही वाचा – आस्तिक आणि नास्तिक…

“डॉक्टर, ही गोळी घेतली तरच झोप लागते, घेतली नाही तर झोप लागत नाही,” पेशंटनं गोळ्यांचं रिकामं पाकीट दाखवलं. आजच्या अतिरिक्त मानसिक ताणतणावाच्या जगात ही आणि अशी औषधं अनेकांसाठी तारणहार झाली आहेत; पण हाच तारणहार डोस चुकला, औषधांची संख्या वाढली किंवा सल्ल्याशिवाय औषधं एकत्र घेतली तर, तीच जीवघेणी ठरू शकतात! असे पेशंट आले की, मला मेथड ॲक्टिंगचा राजकुमार अभिनेता ‘हिथ लिजर’ आठवतो… जोकरची भूमिका करून जगभरात खळबळ उडवणारा हा अभिनेता वयाच्या अवघ्या 28व्या वर्षी अकाली गेला… ना ड्रग्सचा अतिरेक, ना आत्महत्येचा स्पष्ट हेतू… फक्त अफवांचा बाजार! मग नेमकं घडलं तरी काय? हिथ लिजरच्या मृत्यूमागे एक शब्द वारंवार वापरला जातो, तो म्हणजे…

एक 45च्या आसपासची टिपिकल भारतीय गृहिणी ओपीडीत आली होती. चेहरा उतरलेला, डोळ्यांखाली काळी वर्तुळं, केसांची घनता कमी झालेली, खांदे झुकलेले, त्वचा निस्तेज आणि हातात नेहमीची फाईल… बिचारीची तक्रारही तिच्यासारखी साधीच होती, ”डॉक्टर, पोट काही केल्या नीट होत नाही. सारखं जुलाब, पोटात मुरडा, कधी उलटी, कधी अॅसिडिटी, कधी गॅसेस तर कधी नुसताच गच्चपणा…” नेहमीप्रमाणं कारणमीमांसा सुरू झाली – औषधं, पाणी, ताणतणाव, इतर आजारांचा इतिहास… पण सगळं ठीक! मग सहज विचारलं, ”जेवणाचं काय? तुम्हीच बनवता?” उत्तर आलं, अगदी अभिमानानं… “हो डॉक्टर, मीच बनवते.” हेही वाचा – त्यानं विचारलं, ‘डॉक्टर, काही सीरियस आजार तर नाही ना?’ “…आणि काहीच वाया घालवत नाही?” – मी. “हो.…

फूड पॉयझनिंग झालेली दोन भावंडं ओपीडीत आली होती. कालही तीन मित्रांनी याच तक्रारीसाठी, डे-केअर ट्रीटमेंटही घेतली होती आणि सकाळपासून आमच्या एका सिस्टरलाही सेम त्रास सुरू होता… रजिस्टर मागवून कालच्या मित्रांपैकी एकाला फोन केला, त्यानं मित्रासोबत बर्गर खाल्ल्याचं समजलं. आज आलेल्या भांवडांनी सुद्धा बर्गर खाल्ला होता आणि सिस्टरनंही काल बर्गरच खाल्ला होता! मला अजिबात आश्चर्य वाटलं नाही, आणि हा योगायोग निश्चितच नव्हता. या सगळ्यांनी एकाच ठिकाणी बर्गर खाल्ला होता… ‘जस्ट डायल’वरून त्याचा फोन नंबर शोधला आणि दूषित सोर्सची माहिती घ्यायला सांगत, त्यांनी असे न केल्यास कायदेशीर तक्रार नोंदवावी लागेल, अशी पुस्तीही जोडली. कधीकधी ब्योमकेश बक्षीसारखं सत्यान्वेषी व्हावं लागतं! डॉट्स जुळले की,…

डोकं दुखत असलेली एक महिला ओपीडीत आली होती, चौकशीअंती नुकतीच तिची प्रसुती झाल्याचं कळलं आणि बाळ रात्रभर त्रास देत असल्यानं पुरेशी झोप होत नसल्याचं कारणही समोर आलं. आपल्याकडं बाळ प्लान करणं म्हणजे ‘होऊ देणं’ किंवा ‘न होऊ देणं’ इथपर्यंतच मर्यादित आहे! या बदलास कसं सामोरं जायचं? कसं मॅनेज करायचं? प्लान ए बी सी काय असणार आहे? बॅकअप कसा देणार? याबद्दल कुणीच सारासार विचार करत नाही, किंबहुना विचार करणाऱ्यांना वेड्यात काढलं जातं… लक्षणजन्य औषधं देत तिला रवाना तर, केलं पण इकडं मला रँडी गार्डनरची आठवण झाली… साल 1964 असावं… अमेरिकेतील कॅलिफोर्नियामधला सॅन डिएगोचा एक साधासुधा माध्यमिक शाळेतला विद्यार्थी रँडी गार्डनर. ना…

“सकाळी लवकर जाग यायचंही एखादं औषध द्या डॅाक्टर, ही लवकर उठतच नाही…” आपल्या मुलीसोबत सर्दी खोकल्याची औषधं घ्यायला आलेल्या आईनं विनंती कम आदेश दिला. “नाही, उलट सर्दीच्या औषधानं थोडीशी झोप वाढेल,” मी त्यांना सांगितलं. दोघी हसत रवाना झाल्या. पण मला इकडं कॅरोलिना ॲाल्सन आठवली… साल असावं 1876… हिवाळ्याची एक थंडगार संध्याकाळ… स्वीडनच्या छोट्याशा ओक्नो गावात समुद्र किनाऱ्याजवळच्या एका साध्या घरात 14 वर्षांची कॅरोलिना ऑल्सन रोजच्या प्रमाणे शाळेतून घरी परतली. तिच्या डोळ्यात नेहमीचा उत्साह नव्हता; उलट तिच्या कपाळावर एक जखम होती आणि डोकं प्रचंड दुखत होतं. शाळेतून येताना तिला एक अपघात झाला होता. काही म्हणतात, बर्फावर पडली, तर काही म्हणतात दातदुखीनं…

सकाळीच एक ग्रुप रिक्षातून बेशुद्ध तरुणीला घेऊन आलं होतं… बिचारी ॲाफिसमध्येच गळपटली होती… बीपी आणि शुगर हलकंस ड्रॅाप होतं. थोडा स्पिरिटचा बोळा हुंगवला तसं ठसका देत ती शुद्धीत आली, पण तिची दातखीळ बसलेली होती! “चक्कर येऊन बेशुद्ध पडली की फिट आली?” मी त्यांना विचारलं; पण त्यांना यातली काहीच कल्पना नव्हती. तिच्या ॲाफिसला फोन लावला तेव्हा संमिश्र आणि अजून गोंधळात टाकणारी माहिती मिळाली… “चक्कर येऊन बेशुद्ध पडली काय किंवा फिट आली असली तरी उपचारापश्चात तिला निश्चितच बरं वाटेल, मात्र पण ‘फिट’ असेल तर, किमान पुढचे 24 तास ऑब्झर्वेशनखाली ठेवावं लागेल,” मी माहिती दिली. हेही वाचा – आधी महामूर्ख ठरला आणि नंतर सर्वोच्च…

हल्ली नियमित थकवा, सांधेदुखी, अशक्तपणा ही तक्रार घेऊन येणाऱ्या पेशंट्समध्ये पोस्टकोविड एलिमेंट तर आहेच, याउपर या कालावधीत चणेफुटाण्यासारखं औषधं खाण्याच्या सवयीचा वाटाही तितकाच मोठा आहे. ब्लड टेस्ट केली असता अनेकात फॉस्फेटची पातळी खूप कमी असल्याची दिसते, कॅल्शियम आणि मॅग्नेशियमचं बॅलन्स बिघडलेलं आढळतं आणि हाडांची डेन्सिटी टेस्ट अर्थात डेक्झा स्कॅन या तपासणीत हाडांची प्रचंड झीज झालेली आढळते… पेशंट्सना प्रचंड आश्चर्य वाटतं, “हे कसं काय झालं? मी तर सगळं खातो, मला तर कुठला आजारही नाही… ब्ला… ब्ला…” त्यांना समजावून सांगावं लागतं, “काकाजी, तुम्हाला औषधं खाण्याचा आजार आहे, त्याचं काय?” “छ्याऽऽ कधी? अधूनमधून डोलो घेतो आणि आठवड्यातून दोनेकदा आणि विशेषत: ड्रिंक्स वगैरे झालं…