Author: डॉ. प्रज्ञावंत देवळेकर

“डॉक्टर, औषधं नियमित घेतो मी… सल्ला वगैरे काही नको,” दर महिन्याला बीपी-शुगरची औषधं लिहून घ्यायला आलेले काका दरवेळी सांगत… आणि हे वाक्य ते इतक्या आत्मविश्वासात बोलत की, जणू औषधं म्हणजेच वैद्यक आणि बाकी सगळं निव्वळ बकवास! वय साठीच्या आसपास, वजन थोडंसं जास्त पण रक्तदाब आणि मधुमेह दोन्ही ‘नियंत्रित’ असं त्यांचं ठाम मत!! कंट्रोलमध्ये कसं? तर “गोळ्या चालू आहेत ना!” मधुमेहाची एक गोळी सकाळी आणि एक संध्याकाळ, बीपीची एक सकाळी, कोलेस्ट्रॉलची एक रात्री गोळी रात्री… बस्स… एवढंच!! अन् आहार, विहार, व्यायाम, तपासण्या, डोस बदल वगैरे हे सगळं त्यांच्या दृष्टीने डॉक्टरांचे छंद! “गोड कमी करा,” सांगितलं तर, ठरलेलं उत्तर – “फक्त चहाच…

ओपीडीत नेहमीप्रमाणेच पेशंटची गर्दी होती. एक पेशंट माझ्यासमोर आला. “थोडं बीपी वाढलंय… एक ईसीजी करावा लागेल,” पेशंटची लक्षणं आणि वाढलेला रक्तदाब बघून मी रुटिन सल्ला दिला. तो म्हणाला, “डॉक्टर, मी एक साधा रिक्षावाला… रोज सकाळी लवकर उठून रिक्षा घेऊन निघतो. प्रवासी शोधतो, मीटर फिरवतो, दिवसभर शहरभर धावपळ करतो… घरी खंगलेली आई, कॅन्सर पेशंट बायको, ऐन विशीत अंगावरून वारं गेलेला मुलगा आणि मतिमंद मुलगी हे माझी वाट पाहात असतात. ईमानेइतबारे कमावलेले पैसे सगळे त्यांच्यासाठीच. कर्ज फेडायला, औषधोपचाराला, जेवणाला सगळं काही त्यांच्यासाठी… पण मी आता थकलोय… खूप थकलोय… बायको यावेळची किमो सहन करू शकेल का, सांगता येत नाही… पण हीच एक आशा…

डॉ. प्रज्ञावंत देवळेकर अजून टेबल टिश्यूनं पुसायचं राहिलं होतं; प्रिस्क्रिप्शन पॅड-पेन वगैरे अद्यापही ड्रॉव्हरमधून काढलं नव्हतं…. तोच चटकन तो आत ओपीडीत आला… तो – डॉक्टर, भयंकर डोकं दुखतंय… मी – हो, पलीकडं पडा, मी चेक करतो… तो – दोन दिवस झालेत झोप नाही. मी- तपासतो… तो – ती मला फसवत आहे! आताशा त्याचा आवाज थरथरायला लागला होता; रागानं नव्हे तर, एका खोलवर दाटून आलेल्या आतल्या एका अनामिक भीतीनं… थोडक्यात माहिती घेतली. वय साधारण 38 वर्षं. खासगी बांधकाम व्यावसायिकाकडं काम करणारा… सुसंस्कृत, उच्चशिक्षित. बायकोचीही खासगी ठिकाणी कंत्राटी नोकरी, दहा वर्षांचा संसार… बाहेरून सगळं परफेक्ट, पण त्याच्या डोक्यात वेगळंच काहीतरी…

साल 1735… लंडनमधले संध्याकाळचे पाच वाजले होते. सेंट जॉर्ज हॉस्पिटलच्या दगडी भिंती थंडीनं जणू गोठल्या होत्या, पण बालविभागात सुरू असलेला आरडाओरडा मात्र थांबण्याचं नावच घेत नव्हता… “मला मरायचं नाही… आई, मला वाचवऽऽऽ” अकरा वर्षांचा कोवळा विल्यम ब्लॅकमन बेडवर वेदनेनं अक्षरश: तडफडत होता… त्याचा चेहरा जणू आगीच्या भट्टीतून आल्यासारखा लालबुंद झाला होता, डोळे पांढरेफटक पडले होते आणि पोटात बेंबीच्या खाली उजव्या बाजूला भयंकर वेदना होत होत्या… पोट कडक झालं होतं. जिथं दुखत होतं तिथं एक कडक गठ्ठा तयार झाला होता, हात लावायचा उशीर बंदुकीतून गोळ्या निघाव्या तशा उलट्या सुरू… एव्हाना तापही 104वर पोहोचला होता, प्रत्येक श्वास घेताना त्याच्या तोंडून नुसता आक्रोश…

मध्यंतरी आयबीएससाठी भेटलेला पेशंट फॉलोअपसाठी ओपीडीत आला होता. “आधीपेक्षा किती फरक पडला?” – मी. पेशंट : 50 टक्के मी : औषधं आहेत की संपलीत? पेशंट : ते काय झालं, औषधं घेतली आणि गावी जावं लागलं. चौथ्या दिवशी लगेच परतलो पण औषध तिथंच राहिली. “औषधं गावी राहिली ठीक आहे, पण जगातून संपली तर नाहीत ना? इथं आल्यावर नवी घ्यायची की?” या माझ्या तर्कावर पेशंटकडं काही एक उत्तर नव्हतं… “पन्नास टक्के औषधं न घेताही 50% फरक पडला होता म्हणजे कोर्स पूर्ण केला असता तर अधिक बरं वाटलं असतं की नाही?” संशोधक शोध लावतात, डॉक्टर निदान करतात, एकूणच उपचारांची आता सहज उपलब्धता आहे,…

एक जोडपं ओपीडीत आलं होतं. दोघांनाही किरकोळ विषाणूजन्य संसर्ग होता, पण आपल्याकडं बोलता बोलता गाडी कुठं पोहोचेल याचा नेम नसतो… “हे नीटनेटके, व्यवस्थित रहात नाहीत, त्यामुळं ‘नकारात्मक उर्जा’ तयार होऊन घरात ‘आजारपण’ येतात,” असं तिचं म्हणणं होतं तर, “वातावरणच संसर्गजन्य आहे, आता काय चार वेळा अंघोळ करू किंवा लुंगी इस्री करून नेसू का?” असा त्याचा प्रतिवाद होता… तिचं म्हणणं तत्वत: बरोबर होतं आणि त्याचं तांत्रिकदृष्ट्या… पण हे सगळं झाले ठोकताळे; निदान नव्हे. आपल्याकडं बूट-चपला काढून रांगेत ठेवणारांना ‘ओसीडी’ आहे असं म्हटलं जातं, पण ते तसं नसतं! आधीच रांगेत लावलेली पादत्राणेही यांना वेडीवाकडी दिसतात आणि ते नीट करायला धावतात, त्याला ‘ओसीडी’…

भावंडांची जोडी ओपीडीत आली होती, पैकी मोठा भाऊ धाकट्या आजारी बहिणीला हसत होता… “काय झालं?” विचारलं तेव्हा तिच्याकडून उत्तर आलं, “डोकं दुखतंय…” हे ऐकून तिचा भाऊ पुन्हा हसला, “अगं, पण कसं शक्य आहे?” “एऽऽ चूप रेऽऽ आधीच डोकं दुखतंय…” ती बिचारी खरंच चिडली. भावाबहिणीत मस्ती-विनोद-थट्टामस्करी चालत असते; त्यामुळं मी अर्थातच, त्यांच्या संवादाकडं दुर्लक्ष केलं अन् नीट माहिती घेत तिला लक्षणजन्य औषध दिली आणि जाता जाता “डोकं – त्यातला मेंदू – त्यातली अक्कल या तीन वेगवेगळ्या गोष्टीयेत रे,” अशी टीपही दिली. दोघेही “थॅंक्स डॉक,” म्हणत हसतच निघून गेले. त्यांना कळलं की नाही माहीत नाही, पण तुम्हाला या संदर्भातली एक केसच सांगतो….…

“डॉक्टर एक काम करता का? थेट फुफ्फुसात इंजेक्शन द्या की, वाफ घेऊन, गोळ्या खाऊन, औषधं पिऊन अक्षरश: कंटाळा आला होऽऽ” चार-पाच ठिकाणहून औषधं घेऊनही फरक न पडलेल्या आणि खोकल्यानं परेशान झालेल्या एका पेशंटनं मोठी अजबच विनंती केली! “असं नाही होत काका; उद्या डोकं दुखलं तर मेंदूत इंजेक्शन द्यायला सांगाल,” म्हणत मी बॅक टू बेसिक औषधं उलट कमी केली आणि ॲलर्जिक खोकल्यासाठी एकच गोळी ठेवत सिरपही बंद केलं… पेशंट बिचारं रवाना झालं खरं, पण काकांची ‘आयडीयाची कल्पना’ काही वाईट नव्हती, किंबहुना फुफ्फुसात संसर्ग झाला की, ॲस्पिरेशनसाठी इंजेक्शन वापरलं जातंच की… मध्यंतरी छातीवर त्वचेवरून लावायचे औषधी ट्रान्सडर्मल पॅचेस आलेत भविष्यात कदाचित काका…

ओपीडीत एक जोडपं बच्चू घेऊन आलं होतं… “कान खाजते, चिडचिड करते, खोकते…” त्यांनी तक्रारी सांगितल्या. सिस्टरनं पॅरामीटर्स चेक केले, सगळं नॅार्मल होतं… पण जवळ जाऊन बघितलं तर बच्चूचे ओठ आणि नखं किंचित निळसर वाटले. पालकांना याबद्दल विचारलं तर म्हणे, ”काल तर जास्त होते आज कमी आहेत.” रंग निळसर असला तरी हा माझ्यासाठी ‘रेड फ्लॅग’ होता. शरीराचा कुठलाही भाग निळसर पडणं म्हणजे तिथं ॲाक्सिजनचा पुरवठा कमी होत असल्याचं लक्षण! बच्चू आता तसं ‘आऊट ॲाफ डेंजर’ असलं तरी मी त्याला बालरोगतज्ज्ञांकडं रेफर केलं… हा, ना करत कसेबसे ते रवाना झाले आणि मला इकडं ‘ब्लू बेबी’ची गोष्ट आठवली. 1940चं दशक असावं… अमेरिकेतील जॉन्स…

सर्दी झालेलं एक बच्चू आपल्या पालकांसह ओपीडीत आलं होतं. त्याला तपासताना मला अचानक शिंक आली आणि मी भिंतीकडं तोंड करत तोंडावर एल्बो ठेऊन सलग तीनदा शिंकलो… “डॅाक्टर, आता तुम्ही कुणाकडून औषध घेणार?” पोट्ट्यानं अचानकच खट्याळपणे प्रश्न केला. “कुणाकडून कशाला माझं मीच घेईन की!” मीही चटकन उत्तर दिलं… त्यावर हातानं ‘सुई’ दाखवत “टुच्चूपण तुमचं तुम्हीच घ्याल का?” त्यानं चटकन हसत प्रतिप्रश्न केला… पण यावेळी त्याची आई त्याला रागावली. मी औषध देऊन त्याला रवाना केलं खरं, तरी “खरोखरच टुच्चू घ्यायची वेळ आली तर?” या प्रश्नानं डोकं क्षणभर भंजाळलं, पण “देईल की कुणीही असिस्टंट, ब्रदर वगैरे… त्यात काय?” हे उत्तरही आपसुकच गवसलं; पण…