Author: डॉ. प्रज्ञावंत देवळेकर

‘खोकला’ ही किरकोळ तक्रार घेऊन आलेल्या अन् एव्हाना मिसरूडही न फुटलेल्या मुलाच्या छातीला स्टेथो लावला आणि माझ्याच छातीत धस्सऽऽ झालं! त्याला किंवा त्याच्या आईला वाटत असलेला हा ‘खोकला’ म्हणजे थंडी किंवा प्रदूषणामुळं निश्चितच नव्हता; अन् हा खोकला साधाही नव्हता… एखाद्या जुन्या डिझेल इंजिनसारखा श्वासाचा आवाज सोबत पाचेक मिनिटं जोरजोरानं खाकरल्यानंतर आणि खोकल्यानंतरच थोडा ‘कफ’ पडून घसा साफ होण्याची तक्रार! पठ्ठ्याकडून तिनेक डॅाक्टर आधीच गाठून झाले होते… कफ सिरपच्या चारेक बाटल्याही रिचवल्या होत्या… सरतेशेवटी तो आज माझ्याकडं आला होता. मला 99% गुपित उलगडलं होतं, पण थेट विचारणं थोडं शिष्टसंमत वाटत नव्हतं म्हणून थोडं आडून विचारलं, “बेटा, दिवसभर बरा असतोस, पण हा…

“डॉक्टर विनासाखरेचा चहा पितोय, मिठाई बंद, बाहेरचं काहीच खात नाही, कोल्ड्रिंकला हात लावत नाही… तरी रिपोर्टमध्ये शुगर 230!” पेशंटनं ओपीडीत आल्या आल्या वकिली थाटात रिपोर्ट टेबलवर आदळत विचारलं. हा प्रश्न आजकाल इतक्यांदा ऐकायला मिळतो की, अनेकदा पेशंटच्या चेहऱ्यावरचं आश्चर्य पाहूनच हसू येतं… टीटीचं इंजेक्शन म्हणजे गंजलेलं लोखंड लागल्यास, रेबिजचं इंजेक्शन म्हणजे फक्त श्वान चावल्यास तसंच आपल्याकडं बहुतेकांना वाटतं ‘साखर’ म्हणजे फक्त किराणा दुकानातून आणलेली पांढरी साखर! खरी गोष्ट अशी आहे की, आपल्या शरीराला ‘ग्लुकोज’ मिळवण्यासाठी फक्त साखरेच्या डब्यावर अवलंबून राहावं लागत नाही; शरीराकडं स्वतःची एक भन्नाट ‘साखर निर्मिती यंत्रणा’ असते! मानवी शरीर हा एक अत्यंत बुद्धिमान कारखाना आहे. त्याला मेंदू…

एक गृहस्थ पाठदुखीसाठी ओपीडीत आले होते, खिशावरच्या बिल्ल्यावरनं ते रिक्षाचालक असल्याचं लक्षात आलं, लक्षणजन्य औषधं देत त्यांच्या पाठदुखीचं कारणं “रिक्षाचा पाटा तुटलाय” असं सांगितलं तेव्हा ते प्रारंभी गोंधळले पण नंतर हळूच तत्वत: सहमत झाले… सामान्यत: ‘पाटा’ हा शब्द रिक्षावाल्यांच्या भाषेत वापरला जातो, पण तांत्रिक भाषेत त्याला लिफ स्प्रिंग म्हणतात; ही रिक्षाच्या मागील बाजूला पातळ, वाकलेली, धातूची अनेक पट्ट्यांची एक व्यवस्था असते. हे पट्टे एकावर एक ठेवून ‘स्प्रिंग पॅक’ बनतं आणि यामुळं रिक्षेला सस्पेन्शन मिळतं म्हणजे धक्के कमी जाणवतात; या स्प्रिंगचं काम रस्त्यावरील खड्डे, उंच-सखल भाग, स्पीडब्रेकर्स यांचा झटका कमी करणं – वाहनाची स्थिरता राखणं – वजन सहन करणं हे असतं.…

“डॉक्टर, औषधं नियमित घेतो मी… सल्ला वगैरे काही नको,” दर महिन्याला बीपी-शुगरची औषधं लिहून घ्यायला आलेले काका दरवेळी सांगत… आणि हे वाक्य ते इतक्या आत्मविश्वासात बोलत की, जणू औषधं म्हणजेच वैद्यक आणि बाकी सगळं निव्वळ बकवास! वय साठीच्या आसपास, वजन थोडंसं जास्त पण रक्तदाब आणि मधुमेह दोन्ही ‘नियंत्रित’ असं त्यांचं ठाम मत!! कंट्रोलमध्ये कसं? तर “गोळ्या चालू आहेत ना!” मधुमेहाची एक गोळी सकाळी आणि एक संध्याकाळ, बीपीची एक सकाळी, कोलेस्ट्रॉलची एक रात्री गोळी रात्री… बस्स… एवढंच!! अन् आहार, विहार, व्यायाम, तपासण्या, डोस बदल वगैरे हे सगळं त्यांच्या दृष्टीने डॉक्टरांचे छंद! “गोड कमी करा,” सांगितलं तर, ठरलेलं उत्तर – “फक्त चहाच…

ओपीडीत नेहमीप्रमाणेच पेशंटची गर्दी होती. एक पेशंट माझ्यासमोर आला. “थोडं बीपी वाढलंय… एक ईसीजी करावा लागेल,” पेशंटची लक्षणं आणि वाढलेला रक्तदाब बघून मी रुटिन सल्ला दिला. तो म्हणाला, “डॉक्टर, मी एक साधा रिक्षावाला… रोज सकाळी लवकर उठून रिक्षा घेऊन निघतो. प्रवासी शोधतो, मीटर फिरवतो, दिवसभर शहरभर धावपळ करतो… घरी खंगलेली आई, कॅन्सर पेशंट बायको, ऐन विशीत अंगावरून वारं गेलेला मुलगा आणि मतिमंद मुलगी हे माझी वाट पाहात असतात. ईमानेइतबारे कमावलेले पैसे सगळे त्यांच्यासाठीच. कर्ज फेडायला, औषधोपचाराला, जेवणाला सगळं काही त्यांच्यासाठी… पण मी आता थकलोय… खूप थकलोय… बायको यावेळची किमो सहन करू शकेल का, सांगता येत नाही… पण हीच एक आशा…

डॉ. प्रज्ञावंत देवळेकर अजून टेबल टिश्यूनं पुसायचं राहिलं होतं; प्रिस्क्रिप्शन पॅड-पेन वगैरे अद्यापही ड्रॉव्हरमधून काढलं नव्हतं…. तोच चटकन तो आत ओपीडीत आला… तो – डॉक्टर, भयंकर डोकं दुखतंय… मी – हो, पलीकडं पडा, मी चेक करतो… तो – दोन दिवस झालेत झोप नाही. मी- तपासतो… तो – ती मला फसवत आहे! आताशा त्याचा आवाज थरथरायला लागला होता; रागानं नव्हे तर, एका खोलवर दाटून आलेल्या आतल्या एका अनामिक भीतीनं… थोडक्यात माहिती घेतली. वय साधारण 38 वर्षं. खासगी बांधकाम व्यावसायिकाकडं काम करणारा… सुसंस्कृत, उच्चशिक्षित. बायकोचीही खासगी ठिकाणी कंत्राटी नोकरी, दहा वर्षांचा संसार… बाहेरून सगळं परफेक्ट, पण त्याच्या डोक्यात वेगळंच काहीतरी…

साल 1735… लंडनमधले संध्याकाळचे पाच वाजले होते. सेंट जॉर्ज हॉस्पिटलच्या दगडी भिंती थंडीनं जणू गोठल्या होत्या, पण बालविभागात सुरू असलेला आरडाओरडा मात्र थांबण्याचं नावच घेत नव्हता… “मला मरायचं नाही… आई, मला वाचवऽऽऽ” अकरा वर्षांचा कोवळा विल्यम ब्लॅकमन बेडवर वेदनेनं अक्षरश: तडफडत होता… त्याचा चेहरा जणू आगीच्या भट्टीतून आल्यासारखा लालबुंद झाला होता, डोळे पांढरेफटक पडले होते आणि पोटात बेंबीच्या खाली उजव्या बाजूला भयंकर वेदना होत होत्या… पोट कडक झालं होतं. जिथं दुखत होतं तिथं एक कडक गठ्ठा तयार झाला होता, हात लावायचा उशीर बंदुकीतून गोळ्या निघाव्या तशा उलट्या सुरू… एव्हाना तापही 104वर पोहोचला होता, प्रत्येक श्वास घेताना त्याच्या तोंडून नुसता आक्रोश…

मध्यंतरी आयबीएससाठी भेटलेला पेशंट फॉलोअपसाठी ओपीडीत आला होता. “आधीपेक्षा किती फरक पडला?” – मी. पेशंट : 50 टक्के मी : औषधं आहेत की संपलीत? पेशंट : ते काय झालं, औषधं घेतली आणि गावी जावं लागलं. चौथ्या दिवशी लगेच परतलो पण औषध तिथंच राहिली. “औषधं गावी राहिली ठीक आहे, पण जगातून संपली तर नाहीत ना? इथं आल्यावर नवी घ्यायची की?” या माझ्या तर्कावर पेशंटकडं काही एक उत्तर नव्हतं… “पन्नास टक्के औषधं न घेताही 50% फरक पडला होता म्हणजे कोर्स पूर्ण केला असता तर अधिक बरं वाटलं असतं की नाही?” संशोधक शोध लावतात, डॉक्टर निदान करतात, एकूणच उपचारांची आता सहज उपलब्धता आहे,…

एक जोडपं ओपीडीत आलं होतं. दोघांनाही किरकोळ विषाणूजन्य संसर्ग होता, पण आपल्याकडं बोलता बोलता गाडी कुठं पोहोचेल याचा नेम नसतो… “हे नीटनेटके, व्यवस्थित रहात नाहीत, त्यामुळं ‘नकारात्मक उर्जा’ तयार होऊन घरात ‘आजारपण’ येतात,” असं तिचं म्हणणं होतं तर, “वातावरणच संसर्गजन्य आहे, आता काय चार वेळा अंघोळ करू किंवा लुंगी इस्री करून नेसू का?” असा त्याचा प्रतिवाद होता… तिचं म्हणणं तत्वत: बरोबर होतं आणि त्याचं तांत्रिकदृष्ट्या… पण हे सगळं झाले ठोकताळे; निदान नव्हे. आपल्याकडं बूट-चपला काढून रांगेत ठेवणारांना ‘ओसीडी’ आहे असं म्हटलं जातं, पण ते तसं नसतं! आधीच रांगेत लावलेली पादत्राणेही यांना वेडीवाकडी दिसतात आणि ते नीट करायला धावतात, त्याला ‘ओसीडी’…

भावंडांची जोडी ओपीडीत आली होती, पैकी मोठा भाऊ धाकट्या आजारी बहिणीला हसत होता… “काय झालं?” विचारलं तेव्हा तिच्याकडून उत्तर आलं, “डोकं दुखतंय…” हे ऐकून तिचा भाऊ पुन्हा हसला, “अगं, पण कसं शक्य आहे?” “एऽऽ चूप रेऽऽ आधीच डोकं दुखतंय…” ती बिचारी खरंच चिडली. भावाबहिणीत मस्ती-विनोद-थट्टामस्करी चालत असते; त्यामुळं मी अर्थातच, त्यांच्या संवादाकडं दुर्लक्ष केलं अन् नीट माहिती घेत तिला लक्षणजन्य औषध दिली आणि जाता जाता “डोकं – त्यातला मेंदू – त्यातली अक्कल या तीन वेगवेगळ्या गोष्टीयेत रे,” अशी टीपही दिली. दोघेही “थॅंक्स डॉक,” म्हणत हसतच निघून गेले. त्यांना कळलं की नाही माहीत नाही, पण तुम्हाला या संदर्भातली एक केसच सांगतो….…