Author: डॉ. प्रज्ञावंत देवळेकर

एक 45च्या आसपासची टिपिकल भारतीय गृहिणी ओपीडीत आली होती. चेहरा उतरलेला, डोळ्यांखाली काळी वर्तुळं, केसांची घनता कमी झालेली, खांदे झुकलेले, त्वचा निस्तेज आणि हातात नेहमीची फाईल… बिचारीची तक्रारही तिच्यासारखी साधीच होती, ”डॉक्टर, पोट काही केल्या नीट होत नाही. सारखं जुलाब, पोटात मुरडा, कधी उलटी, कधी अॅसिडिटी, कधी गॅसेस तर कधी नुसताच गच्चपणा…” नेहमीप्रमाणं कारणमीमांसा सुरू झाली – औषधं, पाणी, ताणतणाव, इतर आजारांचा इतिहास… पण सगळं ठीक! मग सहज विचारलं, ”जेवणाचं काय? तुम्हीच बनवता?” उत्तर आलं, अगदी अभिमानानं… “हो डॉक्टर, मीच बनवते.” हेही वाचा – त्यानं विचारलं, ‘डॉक्टर, काही सीरियस आजार तर नाही ना?’ “…आणि काहीच वाया घालवत नाही?” – मी. “हो.…

फूड पॉयझनिंग झालेली दोन भावंडं ओपीडीत आली होती. कालही तीन मित्रांनी याच तक्रारीसाठी, डे-केअर ट्रीटमेंटही घेतली होती आणि सकाळपासून आमच्या एका सिस्टरलाही सेम त्रास सुरू होता… रजिस्टर मागवून कालच्या मित्रांपैकी एकाला फोन केला, त्यानं मित्रासोबत बर्गर खाल्ल्याचं समजलं. आज आलेल्या भांवडांनी सुद्धा बर्गर खाल्ला होता आणि सिस्टरनंही काल बर्गरच खाल्ला होता! मला अजिबात आश्चर्य वाटलं नाही, आणि हा योगायोग निश्चितच नव्हता. या सगळ्यांनी एकाच ठिकाणी बर्गर खाल्ला होता… ‘जस्ट डायल’वरून त्याचा फोन नंबर शोधला आणि दूषित सोर्सची माहिती घ्यायला सांगत, त्यांनी असे न केल्यास कायदेशीर तक्रार नोंदवावी लागेल, अशी पुस्तीही जोडली. कधीकधी ब्योमकेश बक्षीसारखं सत्यान्वेषी व्हावं लागतं! डॉट्स जुळले की,…

डोकं दुखत असलेली एक महिला ओपीडीत आली होती, चौकशीअंती नुकतीच तिची प्रसुती झाल्याचं कळलं आणि बाळ रात्रभर त्रास देत असल्यानं पुरेशी झोप होत नसल्याचं कारणही समोर आलं. आपल्याकडं बाळ प्लान करणं म्हणजे ‘होऊ देणं’ किंवा ‘न होऊ देणं’ इथपर्यंतच मर्यादित आहे! या बदलास कसं सामोरं जायचं? कसं मॅनेज करायचं? प्लान ए बी सी काय असणार आहे? बॅकअप कसा देणार? याबद्दल कुणीच सारासार विचार करत नाही, किंबहुना विचार करणाऱ्यांना वेड्यात काढलं जातं… लक्षणजन्य औषधं देत तिला रवाना तर, केलं पण इकडं मला रँडी गार्डनरची आठवण झाली… साल 1964 असावं… अमेरिकेतील कॅलिफोर्नियामधला सॅन डिएगोचा एक साधासुधा माध्यमिक शाळेतला विद्यार्थी रँडी गार्डनर. ना…

“सकाळी लवकर जाग यायचंही एखादं औषध द्या डॅाक्टर, ही लवकर उठतच नाही…” आपल्या मुलीसोबत सर्दी खोकल्याची औषधं घ्यायला आलेल्या आईनं विनंती कम आदेश दिला. “नाही, उलट सर्दीच्या औषधानं थोडीशी झोप वाढेल,” मी त्यांना सांगितलं. दोघी हसत रवाना झाल्या. पण मला इकडं कॅरोलिना ॲाल्सन आठवली… साल असावं 1876… हिवाळ्याची एक थंडगार संध्याकाळ… स्वीडनच्या छोट्याशा ओक्नो गावात समुद्र किनाऱ्याजवळच्या एका साध्या घरात 14 वर्षांची कॅरोलिना ऑल्सन रोजच्या प्रमाणे शाळेतून घरी परतली. तिच्या डोळ्यात नेहमीचा उत्साह नव्हता; उलट तिच्या कपाळावर एक जखम होती आणि डोकं प्रचंड दुखत होतं. शाळेतून येताना तिला एक अपघात झाला होता. काही म्हणतात, बर्फावर पडली, तर काही म्हणतात दातदुखीनं…

सकाळीच एक ग्रुप रिक्षातून बेशुद्ध तरुणीला घेऊन आलं होतं… बिचारी ॲाफिसमध्येच गळपटली होती… बीपी आणि शुगर हलकंस ड्रॅाप होतं. थोडा स्पिरिटचा बोळा हुंगवला तसं ठसका देत ती शुद्धीत आली, पण तिची दातखीळ बसलेली होती! “चक्कर येऊन बेशुद्ध पडली की फिट आली?” मी त्यांना विचारलं; पण त्यांना यातली काहीच कल्पना नव्हती. तिच्या ॲाफिसला फोन लावला तेव्हा संमिश्र आणि अजून गोंधळात टाकणारी माहिती मिळाली… “चक्कर येऊन बेशुद्ध पडली काय किंवा फिट आली असली तरी उपचारापश्चात तिला निश्चितच बरं वाटेल, मात्र पण ‘फिट’ असेल तर, किमान पुढचे 24 तास ऑब्झर्वेशनखाली ठेवावं लागेल,” मी माहिती दिली. हेही वाचा – आधी महामूर्ख ठरला आणि नंतर सर्वोच्च…

हल्ली नियमित थकवा, सांधेदुखी, अशक्तपणा ही तक्रार घेऊन येणाऱ्या पेशंट्समध्ये पोस्टकोविड एलिमेंट तर आहेच, याउपर या कालावधीत चणेफुटाण्यासारखं औषधं खाण्याच्या सवयीचा वाटाही तितकाच मोठा आहे. ब्लड टेस्ट केली असता अनेकात फॉस्फेटची पातळी खूप कमी असल्याची दिसते, कॅल्शियम आणि मॅग्नेशियमचं बॅलन्स बिघडलेलं आढळतं आणि हाडांची डेन्सिटी टेस्ट अर्थात डेक्झा स्कॅन या तपासणीत हाडांची प्रचंड झीज झालेली आढळते… पेशंट्सना प्रचंड आश्चर्य वाटतं, “हे कसं काय झालं? मी तर सगळं खातो, मला तर कुठला आजारही नाही… ब्ला… ब्ला…” त्यांना समजावून सांगावं लागतं, “काकाजी, तुम्हाला औषधं खाण्याचा आजार आहे, त्याचं काय?” “छ्याऽऽ कधी? अधूनमधून डोलो घेतो आणि आठवड्यातून दोनेकदा आणि विशेषत: ड्रिंक्स वगैरे झालं…

सकाळीच ओपीडीत एक महिला आली होती… बीपी, शुगर, ओटू सगळं ड्रॉप! काल उपवास होता, म्हणे… त्यांना “नका करू,” म्हटलं तर म्हणे, “आमच्यात तसं चालत नाही, करावचं लागतं.” “आमच्यात हे चालत नाही,” वगैरे सांगत, हे ‘तुमचं-आमचं’ करणारे ‘चमण लोक’ भेटले की, मेंदूत एक तीव्र सणक जाते! तरीही, ‘उपवास करा – सलाइन भरा’ ही योजना आठवून मी यांना मनोमन माफ करतो, पण दरवेळी मला ड्र्यूची आवर्जून आठवण येते. साल असावं 1904 वॉशिंग्टन डी.सी.मध्ये एका अतिशय सामान्य कुटुंबात चार्ल्स ड्र्यू जन्मला. त्याचे पालक अल्पशिक्षित असले तरी, त्यांनी या मुलाला एक धडा नेहमी दिला, “जिथं गरज आहे, तिथं तू कामाला नाही म्हणू नकोस.” ड्र्यू…

‘खोकला’ ही किरकोळ तक्रार घेऊन आलेल्या अन् एव्हाना मिसरूडही न फुटलेल्या मुलाच्या छातीला स्टेथो लावला आणि माझ्याच छातीत धस्सऽऽ झालं! त्याला किंवा त्याच्या आईला वाटत असलेला हा ‘खोकला’ म्हणजे थंडी किंवा प्रदूषणामुळं निश्चितच नव्हता; अन् हा खोकला साधाही नव्हता… एखाद्या जुन्या डिझेल इंजिनसारखा श्वासाचा आवाज सोबत पाचेक मिनिटं जोरजोरानं खाकरल्यानंतर आणि खोकल्यानंतरच थोडा ‘कफ’ पडून घसा साफ होण्याची तक्रार! पठ्ठ्याकडून तिनेक डॅाक्टर आधीच गाठून झाले होते… कफ सिरपच्या चारेक बाटल्याही रिचवल्या होत्या… सरतेशेवटी तो आज माझ्याकडं आला होता. मला 99% गुपित उलगडलं होतं, पण थेट विचारणं थोडं शिष्टसंमत वाटत नव्हतं म्हणून थोडं आडून विचारलं, “बेटा, दिवसभर बरा असतोस, पण हा…

“डॉक्टर विनासाखरेचा चहा पितोय, मिठाई बंद, बाहेरचं काहीच खात नाही, कोल्ड्रिंकला हात लावत नाही… तरी रिपोर्टमध्ये शुगर 230!” पेशंटनं ओपीडीत आल्या आल्या वकिली थाटात रिपोर्ट टेबलवर आदळत विचारलं. हा प्रश्न आजकाल इतक्यांदा ऐकायला मिळतो की, अनेकदा पेशंटच्या चेहऱ्यावरचं आश्चर्य पाहूनच हसू येतं… टीटीचं इंजेक्शन म्हणजे गंजलेलं लोखंड लागल्यास, रेबिजचं इंजेक्शन म्हणजे फक्त श्वान चावल्यास तसंच आपल्याकडं बहुतेकांना वाटतं ‘साखर’ म्हणजे फक्त किराणा दुकानातून आणलेली पांढरी साखर! खरी गोष्ट अशी आहे की, आपल्या शरीराला ‘ग्लुकोज’ मिळवण्यासाठी फक्त साखरेच्या डब्यावर अवलंबून राहावं लागत नाही; शरीराकडं स्वतःची एक भन्नाट ‘साखर निर्मिती यंत्रणा’ असते! मानवी शरीर हा एक अत्यंत बुद्धिमान कारखाना आहे. त्याला मेंदू…

एक गृहस्थ पाठदुखीसाठी ओपीडीत आले होते, खिशावरच्या बिल्ल्यावरनं ते रिक्षाचालक असल्याचं लक्षात आलं, लक्षणजन्य औषधं देत त्यांच्या पाठदुखीचं कारणं “रिक्षाचा पाटा तुटलाय” असं सांगितलं तेव्हा ते प्रारंभी गोंधळले पण नंतर हळूच तत्वत: सहमत झाले… सामान्यत: ‘पाटा’ हा शब्द रिक्षावाल्यांच्या भाषेत वापरला जातो, पण तांत्रिक भाषेत त्याला लिफ स्प्रिंग म्हणतात; ही रिक्षाच्या मागील बाजूला पातळ, वाकलेली, धातूची अनेक पट्ट्यांची एक व्यवस्था असते. हे पट्टे एकावर एक ठेवून ‘स्प्रिंग पॅक’ बनतं आणि यामुळं रिक्षेला सस्पेन्शन मिळतं म्हणजे धक्के कमी जाणवतात; या स्प्रिंगचं काम रस्त्यावरील खड्डे, उंच-सखल भाग, स्पीडब्रेकर्स यांचा झटका कमी करणं – वाहनाची स्थिरता राखणं – वजन सहन करणं हे असतं.…