Author: माधवी जोशी माहुलकर

अथांग, गूढ, तरीही मनाच्या सर्वात जवळचा… ज्याला समजणे जितके कठीण, तितकाच तो भावनेने हाक मारताच धावून येणारा! श्रीकृष्णाच्या याच विरोधाभासी पण लोभस व्यक्तिमत्त्वावर आणि ‘कृष्णार्पणमस्तु’ या भावनेवर मांडलेला हा एक विचारप्रपंच… ॐ नमो भगवते वासुदेवाय! श्रीकृष्ण… भारतवर्षाला लाभलेले एक दैवी दिव्यास्त्र! लोभस रूप असलेले बालपण, मोहक हास्य असलेले तरुणपण आणि अचाट बुद्धिमत्ता असलेले व्यक्तिमत्त्व. कोणाचा आराध्य देव, कोणाचा सखा, तर कोणाचा प्रियकर! संपूर्ण मानवजात आपापल्या पसंतीनुसार स्वतःला त्याच्या बंधनात अडकवून ठेवू पाहते. विशेष म्हणजे, प्रत्येकाला असेच वाटते की, आपणच त्याच्या सर्वात जवळचे आहोत, त्याचे फक्त आपल्याकडेच लक्ष आहे. असा हा विलक्षण देव – होय, देवच! मला रामही आवडतो, पण कृष्ण…

गोकुळातल्या नंद आणि यशोदामातेकडे वाढणारे वासूदेव-देवकीचे बाळ, श्रीकृष्ण आपल्या लीलांनी सर्वांचे मन मोहून घेत होते. यशोदेला तर ते बाळ मिळताच आभाळ ठेंगणे झाले. त्याच्या वाढत्या वयासोबत त्या बाळाचे कोडकौतुक करता करता तिला दिवस पुरेनासा झाला. दही, दूध, लोणी तर त्याचे अत्यंत प्रिय पदार्थ त्यासोबत विविध प्रकारचे पोह्यांचे प्रकार, शिरा, सातू, रवा-बेसनाचे लाडू हेपण त्याला प्रियच! या गोड पदार्थांसोबतच तिखट पदार्थही त्याच्या आवडीचेच! कधीतरी एखाद्या गोपगोपिकेच्या घरी त्याचे असले चमचमीत पदार्थ खाणे होतच असे, घनुले हा तसाच प्रकार! बालगोपाळांना तो आवडतो म्हणून कणकेपासून केला जाणारा आणि चविष्ट असा प्रकार त्या काळात केला जात असावा, असं मला वाटत. आमच्या विदर्भात हे तिखट,…

माझं माहेर विदर्भातील अकोला! अकोल्याला स्वतःचा एक वेगळा असा खाद्यसंस्कृतीचा वारसा आहे. स्त्री वयाने कितीही मोठी झाली तरी, माहेरच्या आठवणी तिच्या कायम स्मरणात असतात, त्याला मीदेखील अपवाद नाही. आमच्या अकोल्याला भाज्या खूपच छान मिळतात. पालक, मेथी, आंबटचुका अशा ताज्या हिरव्या पालेभाज्यांच्या जुड्या पाहिल्या की, माणूस मोहात पडणारच ना? रसरशीत लालचुटुक टोमॅटो, काटेरी गुलाबीसर वांगी, हिरवी आणि जांभळी वांगी, भरताची मोठी पण मऊ-लुसलुशीत ठसठशीत वांगी, कोवळी-लुसलुशीत घोसाळी (ज्याला आम्ही गिलके म्हणतो), शिरी दोडके, पांढरेशुभ्र आणि हिरवीगार पाने असलेले कोवळे मुळे, तांबडा भोपळा (काशीफळ), वाल, चवळी, गवारीच्या कोवळ्या हिरव्या शेंगा… इतक्या ताज्या भाज्या पाहून मला काय घ्यावं अन् काय नको असं होतं.…

राजेश खन्ना आणि तनुजा यांच्या अभिनयाने सजलेला ‘हाथी मेरे साथी’ हा सिनेमा आमच्या पिढीतील जवळजवळ प्रत्येकानेच पाहिला असेल. लहानपणी हा सिनेमा पाहताना त्यातील हत्तींच्या करामती पाहून जशी मजा वाटायची, तसेच हीरो राजेश खन्ना आणि ‘रामू’ नावाच्या हत्तीमधील जिव्हाळ्याचे नाते पाहून हत्तींबद्दल एक वेगळेच आकर्षण निर्माण झाले होते. सिनेमातील रामू हत्ती जेव्हा मरतो आणि राजेश खन्ना आर्त स्वरात, आतून काही तुटल्यासारखे “नफरत की दुनिया को छोडके प्यार की दुनिया में खुश रहना मेरे यार…” हे गाणे पडद्यावर साकारायचा; तेव्हा चित्रपटगृहातील प्रत्येक व्यक्ती हमसून हमसून रडायची. खरं ना? हत्ती आणि मानव यांचा संबंध असा पुरातन काळापासून अबाधित आहे. पृथ्वीवरील या विशालकाय जीवाने…

दीप अमावस्या, जिवतीची अमावस्या, दिव्याची अवस असा उल्लेख या आषाढ अमावस्येबद्दल लहानपणापासून कानावर पडलेला असताना, गेल्या काही वर्षांमध्ये ‘गटारी अमावस्या’ असा हीन शब्द रूढ होताना दिसतो. खरंतर, लहान मुलांच्या दीर्घायुष्याकरिता, घरातील इडापिडा टळून जाण्याकरिता, मुलांचे आरोग्य सुदृढ राहण्याकरिता आणि घरामध्ये सुखशांती नांदण्याकरिता घरोघरी या अमावस्येला दिवे स्वच्छ घासून-पुसून त्यांचे पूजन केले जायचे आणि देवाकडे प्रार्थना केली जायची. ‘गतहारी’ या शब्दाचा ‘गटारी’ असा अपभ्रंश होऊन तोच सध्या प्रचलित झालेला दिसतो. गतहारी म्हणजे मागे पडलेला आहार! आषाढ महिना हा पावसाच्या सुरुवातीचा महिना. या महिन्यात पाऊस पडून पृथ्वी नवरूप धारण करत असते. निसर्गातील झाडे, पशू-पक्षी या पावसाच्या पाण्याने सचैल स्नान करून शुचिर्भूत होतात.…

स्प्राऊटेड मुग आणि स्वीट कॉर्न चीज बॉल्स हा पदार्थ म्हणजे स्वयंपाकघरातील उरलेल्या साहित्याचा हा मेकओव्हर आहे, असं म्हणायला हरकत नाही. कारण माझ्या स्वयंपाकघरात वाटीभर मोड आलेले मूग आणि दीड वाटी स्वीट कॉर्न उरले होते. सॅलडमध्ये वापरून झाले होते आणि वाफवून खाऊनही झाले होते. आता या उरलेल्या मक्याच्या दाण्यांचे आणि मोड आलेल्या मुगाचे करायचे काय, हा प्रश्न होता. उसळीसारखे करावे म्हटले तर, मुले म्हणाली, “हे असले काही करू नको!” हे दाणे वापरून पुलाव करावा म्हटले तर, त्यांची भाताचा प्रकार खायची इच्छा नव्हती. बाहेर पडणारा पाऊस पाहून काहीतरी चटपटीत खायला हवे, असा त्यांचा आग्रह होता! मला तर कसेही करून हे स्वीट कॉर्नचे…

आता येत्या 12-15 दिवसांत श्रावण महिना सुरू होईल. या महिन्यांत अनेकांचे, प्रामुख्याने महिलांचे उपासतपास सुरू होतील. भगर, आमटी, साबुदाणा वडे तसेच वेफर्स, फराळी चिवडा, शेंगदाणा आणि गुळाचे लाडू असे काही ना काही पदार्थ अनेक घरांत होतील. तरीही, संध्याकाळी सात वाजता, “आई भूक लागली, काहीतरी खायला कर…” हा पुकारा असतोच! वस्तुत:, वर्षातून दोन-तीन महत्त्वाचे उपास घरातील सर्वांनीच करायला हवेत, या मताची मी असल्याने सर्वांना उपवासाचे महत्त्व सांगून आषाढी आणि कार्तिक एकादशी, महाशिवरात्र असे दोन-तीन उपवास करायायला लावते. मग त्याकरिता मला थोडा त्रास झाला तरी चालतो. उपवासाचे थालिपीठ करायचे असतील तर, त्यासाठी घरीच भाजणी तयार करते. आषाढी एकादशीला केप्र या कंपनीचे उपवासाच्या…

तुरीचं साधे वरण आणि गरम भाताची वाफाळलेली मूद, त्यावर साजूक तुपाची धार… हे केवळ स्वर्गसुख! ‘वरण-तूप-भात’ म्हणजे प्रत्येक महाराष्ट्रीयन माणसाचे हक्काचे ‘Comfort Food’. या साध्याशा जेवणावर मराठी लोक अगदी निर्व्याज प्रेम करतात. हॉटेलच्या चकचकीत मेन्यूकार्डवर शेकडो पक्वान्नांची नावं चमकत असतील, देश-विदेशातील नवनवीन चवी आपल्या जिभेला भुरळ घालत असतील; पण सरते शेवटी मनाला आणि पोटाला जे सात्विक सुख हवे असते, ते फक्त याच एका घासात मिळते. आपल्या मराठी घरात या सुखाचे कितीतरी चवदार प्रकार आहेत. कधी तूप, मोहरी, जिरे, कढीपत्ता आणि हिंगाची कडकडीत फोडणी जेव्हा मऊ शिजलेल्या तुरीच्या वरणावर बसते, तेव्हा सुटणारा तो सुवास थेट शेजारच्या घरापर्यंत जातो आणि भूक खळबळून…

छत्तीसगढ हे एक असे राज्य आहे, जिथे अनेक प्रकारच्या पालेभाज्या आढळतात. हिरव्या पालेभाज्या हा योग्य आणि संतुलित आहाराचा एक आवश्यक भाग आहेत. या पालेभाज्या मानवी शरीराला मिळणाऱ्या जीवनसत्त्वांचा तसेच आयर्न (लोह), कॅल्शियम, फोलेट, मॅग्नेशियम, झिंक आणि फायबर (तंतूयुक्त पदार्थ) इत्यादींचा एक उत्तम स्रोत असतात, जे आपल्याला निरोगी आणि तंदुरुस्त राहण्यास मदत करतात. तिथे मायाळू किंवा पोई भाजी (मलबार स्पिनॅच) ही भाजी केली जाते. नागपूर, भंडारा, गोंदिया हे जिल्हे छत्तीसगढ राज्याला लागून असल्याने या भागांतील स्थानिक लोकसुद्धा त्यांच्या आहारात पोई भाजीचा वापर मोठ्या प्रमाणात करतात. पोई भाजी आणि आयुर्वेदिक ‘वावडिंग’ हे एकच असल्याचा खूप लोकांचा गैरसमज होतो, कारण या दोन्ही वनस्पतींमध्ये…

‘आसमान से गिरे और खजूर पे अटके…’ ही म्हण आपण आयुष्यात कधी ना कधी नक्कीच वापरतो किंवा ऐकतो. एका संकटातून सुटून दुसऱ्या संकटात अडकणे, या अर्थाने वापरली जाणारी ही म्हण खजुराच्या झाडाच्या उंचीवरून आणि त्याच्या वैशिष्ट्यावरूनच तयार झाली आहे. परंतु हेच खजूर वाळवंटातील लोकांकरिता जीवनदायी फळ मानले जाते. काल बाजारात फेरफटका मारताना मला एक वेगळेच दृश्य दिसले. एका फळवाल्याकडे सुंदर, टवटवीत लाल रंगाच्या खजुरांचे घोस दिसले. त्याने सांगितले की, हे ताजे खजूर आपल्या शेजारच्या गुजरातमधील ‘कच्छ’ भागातून आले आहेत. सफरचंदासारखे कुरकुरीत आणि जिभेवर रसाळ गोडवा सोडणारे हे लाल खजूर खाताना मनात विचार आला की, आपण जे पेंडखजूर किंवा खारीक खातो,…