दरवर्षी 30 मे रोजी संयुक्त राष्ट्रांच्या वतीने ‘जागतिक बटाटा दिवस’ (International Day of the Potato) साजरा केला जातो. आपल्या सर्वांचा लाडका बटाटा हा मूळ भारतीय नाहीये तर, तो युरोपातून पोर्तुगीज आणि डच लोकांनी भारतात आणला. परकीय जातीची ही भाजी भारतीय मातीत अशी काही रुजली की, जशी ती इथेच जन्माला आली! आपल्या देशाचे वैशिष्ट्यच असे आहे की, या भूमीच्या प्रत्येक कणात कोणालाही आपल्यामध्ये सामावून घेण्याची क्षमता आहे. कितीतरी परकीय असलेले लोक या मातीच्या प्रेमात पडले आणि ते नंतर त्यांच्या देशात परत गेलेच नाहीत. त्याउलट, त्यांनी आपली संस्कृती येथे रुजवण्याचा प्रयत्न केला. अगदी खानपानापासून पेहरावापर्यंत बदल या मातीत घडले… मग बटाटा त्याला अपवाद कसा असेल?
आपल्या स्वयंपाकघरात अशी कोणती भाजी आहे, जी कोणत्याही दुसऱ्या भाजीसोबत अगदी सहज ‘अॅडजस्ट’ होते? किंवा अशी कोणती गोष्ट आहे, जी उपवासाच्या थाळीपासून थेट मॅकडोनाल्ड्सच्या फ्रेंच फ्राइजपर्यंत सगळीकडे राज्य करते? उत्तर एकच — आपला लाडका बटाटा! जगभरातील करोडो लोकांचे पोट भरणाऱ्या या किमयागार भाजीचा रंजक प्रवास आणि काही मजेशीर गोष्टी जाणून घेऊया…
हेही वाचा – वर्ध्यातील गोरस पाक म्हणजे स्वर्गीय सुख!
बटाटा हा मूळचा दक्षिण अमेरिकेतील पेरू (Peru) या देशात, आन्देस पर्वताच्या भागात झाला. तिथे हजारो वर्षांपूर्वीपासून बटाट्याची शेती केली जात होती. सोळाव्या शतकात स्पॅनिश लोकांनी बटाट्याला युरोपमध्ये आणले. सुरुवातीला युरोपात या भाजीकडे संशयाने पाहिले जात असे, कारण तो ‘विषारी वनस्पतीच्या कुटुंबातील’ आहे, असे मानले जात होते. पण हळूहळू त्याच्या पोषणमूल्यांचा तसेच उत्पादनाचा अंदाज आल्यावर तो लोकप्रिय झाला.
भारतामधील बटाट्याचा इतिहास
बटाटा हा आज प्रत्येक भारतीयांच्या ताटात असलेली प्रमुख भाजी आहे. ‘भाज्यांचा राजा’ म्हणून त्याला ओळखले जाते, पण त्याचा भारतामधील प्रवास अत्यंत रोचक आहे.
सुरुवातीला बटाटा गोव्याच्या किनारपट्टीवर आणि नंतर कोंकण भागात लावण्यात आला. गोव्यातील स्थानिक लोकांनी त्याला ‘Batata’ असेच नाव दिले, जे पुढे सर्वत्र रूढ झाले.
ब्रिटिशकालीन लागवड
ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी भारतात आल्यानंतर बटाट्याचा मोठ्या प्रमाणावर प्रसार झाला. 18व्या शतकात बंगाल, उत्तर भारत, पुणे आणि महाबळेश्वर परिसरात बटाट्याची लागवड सुरू झाली. ब्रिटिश अधिकारी तसेच सैनिकांसाठी बटाटा स्वस्त आणि पौष्टिक अन्न होता. त्यामुळे शेतकऱ्यांना त्याची लागवड करण्यास प्रोत्साहन दिले गेले.
महाबळेश्वर आणि उटी या थंड हवामानाच्या डोंगराळ भागात ब्रिटिशांनी बटाटा लागवडीचे मोठे केंद्र तयार केले.
भारतीय जेवणात बटाट्याचे स्थान
सुरुवातीला बटाट्याचा वापर मर्यादित होता, पण कालांतराने तो जवळपास प्रत्येक खाद्यपदार्थात वापरला जाऊ लागला. बंगालमध्ये ‘आलू’ हा शब्द प्रचलित झाला आणि ‘आलू-पोस्तो’, ‘आलू-दम’ यासारखे पदार्थ लोकप्रिय झाले.
महाराष्ट्रात बटाट्याने आतापर्यंत वडा-पाव, मिसळ, पोहे, उपवासातील फराळी पदार्थांत आपली जागा पक्की केली आहे. उत्तर भारतात पराठा, सब्जी, समोसा, टिक्की अशा पदार्थांत तो अविभाज्य घटक ठरला.
समाज आणि संस्कृतीतील महत्त्व
उपवासाच्या काळात बटाटा हा ‘फराळी भाजी’ म्हणून स्वीकारला गेला. त्यामुळे धार्मिकदृष्ट्याही त्याला मान्यता मिळाली. स्वस्त बटाट्यामुळे गरीब माणसालाही भरपूर अन्न मिळू लागले. शेतीत बटाट्याच्या लागवडीने शेतकऱ्यांना रोख पैसा मिळू लागला.
आजचा भारतातील बटाटा
आज भारत हा जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचा बटाटा उत्पादक देश आहे. उत्तर प्रदेश, बिहार, पश्चिम बंगाल, पंजाब आणि गुजरात ही राज्ये बटाट्याची प्रमुख उत्पादक आहेत. महाराष्ट्रातील पुणे, सातारा, नाशिक, अहमदनगर जिल्ह्यातही बटाट्याचे पिक मोठ्या प्रमाणावर घेतले जाते.
आज बटाट्याचा वापर फक्त घरगुती स्वयंपाकापुरता मर्यादित नसून चिप्स, फ्रेंच फ्राइज, स्टार्च उद्योग, मद्यनिर्मिती अशा विविध क्षेत्रात होतो. बटाटा हा फक्त आता भाजी नसून भारतीय संस्कृतीचा एक महत्त्वाचा भाग बनला आहे. परदेशातून आलेला हा पाहुणा आज ‘भारतीय अन्नसंस्कृतीचा अविभाज्य घटक’ झाला आहे.
बटाटा सर्व भाज्यांमध्ये मिक्स होतो. तसेच, बटाट्यापासून विविध पदार्थ बनवणे देखील सोपे आहे. अगदी फ्रेंच फ्राइजपासून भजीपर्यंत बटाट्याचे स्वादिष्ट पदार्थ बनवले जातात.
बटाट्याचे मुख्य अन्न म्हणून पौष्टिकमूल्य आणि महत्त्व याविषयी जगभरात जागरुकता वाढवण्यासाठी हा दिवस साजरा केला जातो. या दिनाबद्दलची माहिती देताना खाद्यसंस्कृती अभ्यासक चिन्मय दामले यांनी एका दैनिकाला मुलाखत देताना बटाट्याचा लोकमान्य टिळक आणि महात्मा फुले यांच्याशी काय संबंध आहे, याबाबत काही रंजक गोष्ट सांगितल्या आहेत.
टिळक आणि बटाटा
पुण्यात चहा प्रकरण झाले होते. चहा पिणाऱ्या लोकांवर बहिष्कार टाकण्यात आला होता. नंतर शुक्लपक्ष आणि कृष्णपक्ष असे दोन गट पडले. टिळक हे चहा पिणाऱ्यांच्या बाजूने होते. त्यांनी वर्तमानपत्रातून जे विरोधक होते, त्यांच्याशी वाद घातला. त्यावेळी, त्यांना एक पत्र आले होते. जे ‘केसरी’ वृत्तपत्रात छापलं गेलं होतं. त्यात असे लिहिलं होते की, वेदांमध्ये किंवा पुराणांमध्ये कुठेही चहाचा उल्लेख नसल्याने चहा आपल्याला निषिद्ध आहे. त्यावर टिळकांनी विचारले होतं की, ‘बटाटा’ पुरणांमध्ये किंवा वेदांमध्ये नाही, मग तो तुम्हाला कसा चालतो?
बटाटा खाण्याबाबात भीती निर्मूलनाचे महत्त्वाचे काम महात्मा फुले यांनी केले आहे. मांजरीजवळ जी जमीन होती, जिथे त्यांनी सर्व पिकं लावली होती. महात्मा फुले दर रविवारी तिथे सर्व शेतकऱ्यांना बोलवायचे. शेतकऱ्यांनी ही सर्व पिके लावण्यास प्रोत्साहन द्यायचे आणि तुम्हाला याचे पैसे मिळतील. तसेच तुमचे या पिकांमुळे पोट भरेल असे सांगायचे. जमलेल्या सर्व शेतकऱ्यांकरिता सावित्री बाई भाकरी घेऊन यायच्या. तेव्हा महात्मा फुले त्यांच्यासमोर तिथे लावलेली प्रत्येक भाजी खाऊन दाखवायचे आणि म्हणायचे बघा मला काहीच झाले नाही. बटाट्याबद्दल शेतकऱ्यांना असलेली भीती महात्मा फुलेंनी अशाच प्रयोगांमधून घालवली.
हेही वाचा – मुंबईची भेळपुरी अन् कोलकात्याची झालमुरी!
बटाट्याच्या रोपाबद्दल तथ्ये!
बटाटे आणि रताळे हे दोन्ही जमिनीखाली वाढणारे कंदमूळ असले तरी, ते एकाच कुळातील नाहीत.
एक फरक असा आहे की बटाटे हे कंद आहेत, तर रताळी ही रताळ्याच्या झाडाची वाढलेली मुळे आहेत, ज्यांना कंद मूळ म्हणून ओळखले जाते.
रताळे कॉन्व्होल्व्हॅसी कुळातील असून, त्याच कुळात मॉर्निंग ग्लोरीचीही लागवड केली जाते.
‘टोमटाटो’ नावाची एक संकरित वनस्पती अस्तित्वात आहे, जिच्या एकाच झाडावर टोमॅटो आणि बटाटे येतात.
युनायटेड नेशन्सद्वारे (UN) जागतिक बटाटा दिवस साजरा करण्यामागे एक मोठे कारण आहे. तांदूळ आणि गव्हाच्या खालोखाल बटाटा हे जगातील तिसरे सर्वात महत्त्वाचे पीक आहे. हे पीक कमी पाण्यात आणि कमी जागेत सहज होते. जगातील गरिबी आणि भूकबळी यासारख्या गंभीर समस्यांशी लढण्यासाठी बटाटा हा एक मोठा आणि स्वस्त आधार मानला जातो.
लग्नाची पंगत असो, शनिवार-रविवारचा बेत असो वा उपवास… बटाटा प्रत्येक भूमिकेत चपखल बसतो. बटाटा केवळ एक भाजी नाही, तर तो जागतिक खाद्यसंस्कृतीचा आणि आपल्या रोजच्या जगण्याचा एक अविभाज्य भाग आहे. आजच्या जागतिक बटाटा दिवसाच्या निमित्ताने, आपल्या ताटात येणाऱ्या या छोट्याशा, पण गुणकारी बटाट्याचे आणि तो घाम गाळून पिकवणाऱ्या शेतकऱ्यांचे मनःपूर्वक आभार!
जागतिक बटाटा दिवसाच्या सर्व खवय्यांना हार्दिक शुभेच्छा!
