Author: तृप्ती देव

आयुष्याचा खरा प्रवास कधी सुरू होतो, हे कळतच नाही. पण जेव्हा एखादा जुना फोटो हातात येतो, तेव्हा जाणवतं – आपण किती दूर आलो आहोत! लग्नाचे फोटो, मुलाच्या बारशाचे फोटो, त्याच्या जावळाचे फोटो… आणि कुटुंबातल्या विविध समारंभांचे फोटो – प्रत्येक क्षणात आठवणी रुजलेल्या असतात. फोटो बघताना, त्या आठवणी नकळत मनाच्या कपाटातून बाहेर येतात आणि आपण क्षणभर भूतकाळात हरवून जातो. आज माझ्यासमोर दोन फोटो आहेत – ‘एक माझ्या लग्नाचा आणि दुसरा माझ्या मुलीच्या लग्नाचा!’ दोन्ही फोटो सारखेच वाटतात – पारंपरिक साडी… नऊवारी… वधू-वर… वधूने केसात माळलेला गजरा… मखराचं शुभचिन्ह… फुलांनी सजवलेली मांडवाची पार्श्वभूमी… आणि डोळ्यांत लपलेला हर्षवायू… पण तरी एक फरक स्पष्ट…

गणपतराव आणि रमाबाई काळे यांचं छोटंसं पण प्रेमळ जग होतं. गावाच्या शाळेत दोघंही शिक्षक म्हणून काम करत होते. त्यांचं घर म्हणजे ज्ञान, साधेपणा आणि मायेचा संगम. आर्थिकदृष्ट्या फारशी सुस्थिती नव्हती, पण नात्यातली श्रीमंती त्यांच्याकडे मनसोक्त होती. एक साधा आयुष्य पण आनंदाने जगत होते. आनंदाचा कारण म्हणजे, त्यांच्या संसारातील. दोन गोंडस मुली  – संध्या आणि नीला. पण गणपतरावांच्या मनात मात्र एक सल होती – “मुलगाच नाही आपल्याला… म्हातारपणाचं काय?” पण रमाबाई त्यांना सावरत म्हणायच्या, “आपल्या मुलीच आपला आधार बनतील. आपण त्यांना घडवूया असं की, जग आपल्याला म्हणेल – धन्य आहेत ही पोरं आणि त्यांचे आईवडील!” संध्या आणि नीला यांच्या लहानपणी घर…

हाजमोलाची ती टीव्हीवरील जुनी जाहिरात आठवली की, आजही चेहऱ्यावर नकळत हसू फुलतं. रात्रीच्या अंधारात हॉस्टेलच्या बेडवर लपूनछपून ती चटपटीत गोळी खाणारी मुलं, आणि अचानक गुरुजी आल्यावर घाबरून “हाजमोला, सर!” म्हणणारा तो निरागस चेहऱ्याचा मुलगा… हाजमोला म्हणजे लहानांपासून मोठ्यांपर्यंत सगळ्यांच्या आवडीची आणि तोंडाला चव आणणारी एक मज्जाच होती. पण आज सकाळी जेव्हा चहाचा घोट घेत घेत मी हातात वर्तमानपत्र घेतलं आणि बातम्या वाचायला सुरुवात केली, तेव्हा ती जुनी आठवण आणि शेजारीच डायनिंग टेबलवर ठेवलेली हाजमोलाची बाटली एका वेगळ्याच वास्तवात घेऊन गेली. वर्तमानपत्रात बातमी एका मोठ्या, नामांकित ब्रँडची होती — ज्या ‘डाबर’ कंपनीवर पिढ्यानपिढ्या लोकांनी डोळे बंद करून विश्वास ठेवला, जी कंपनी…

काल एका मैत्रिणीच्या व्हॉट्सॲप स्टेटसवर नजर गेली. एक सुंदर फोटो – नवरा, बायको, आणि तीन वर्षांची गोड मुलगी. दोघींनी फ्रॉक घातले होते – गुडघ्याच्या थोडं वरचे. फोटोमध्ये सर्वकाही हसतमुख, प्रसन्न. पण तो फोटो पाहून डोळ्यांत एक प्रश्न झिरपत राहिला – लहान कोण? आई की मुलगी? आता नवीनच युग आहे. आई हे एक ‘टायटल’ आहे, वयाचा किंवा परिपक्वतेचा मुद्दा नाही. आई हे ‘लूक’ आहे, इंस्टाग्रामवर फिल्टर लावून फिट बसवायचा! आणि या लूकला अनुसरून सगळे ड्रेसकोडही अपडेट होत आहेत. पूर्वी मुलगी फ्रॉक घालायची, आईने साडी किंवा सलवार-कुर्ता घालायचा. आज, आईही फ्रॉकमध्ये आणि मुलगीही! फरक इतकाच – आईचा ब्रँडेड, मुलीचा कार्टून प्रिंटेड… मुलगी…

“अभिनंदन! यंदाच्या राज्यस्तरीय भव्य कथालेखन स्पर्धेसाठी तुमची मुख्य अंतिम फेरीसाठी निवड झाली आहे.” सकाळी सकाळी मोबाइल स्क्रीनवर चमकलेला तो अनपेक्षित संदेश वाचून माझ्या आनंदाला पारावार उरला नाही. चहाचा गरम कप तसाच हातात धरून मी तो संदेश एकामागून एक दोन-तीनदा वाचला. चेहऱ्यावरचं हसू ओसंडून वाहत होतं आणि कित्येक दिवसांची माझी कठोर मेहनत आज फळाला आली, असं मला वाटत होतं. मी मनातून खूप सुखावले, पण हा आनंद फार काळ टिकू शकला नाही, कारण पुढच्याच मिनिटाला कमिटीकडून दुसरा एक सविस्तर मेसेज आला… त्या नव्या संदेशात पुढची अट आणि नियम लिहिले होते. त्यात लिहिलं होतं, “यंदाच्या अंतिम फेरीचा मुख्य विषय – मर्डर मिस्ट्री म्हणजेच…

फ्रीज बिघडला… टीव्ही बंद… वाय-फाय डाऊन… शनिवारी सकाळपासून घरात अघोषित आणीबाणी जाहीर झाल्यासारखं वातावरण होतं. “आता यालाही काहीतरी झालं वाटतं!” – तो कपाळावर हात मारत फ्रीजकडे पाहात होता. सहा वेळा प्लग काढून लावला… टीव्हीचा रिमोटही चालेनासा झाला… नेट कनेक्शन गायब… सगळीकडे जणू “No Signal”. तो चिडून म्हणाला, “हे घर आहे की, संकट केंद्र? दर आठवड्याला काहीतरी बिघडतंय.” त्या आवाजावर ती स्वयंपाकघरातून बाहेर आली. ओढणी खांद्यावर टाकत, केस मानेवरून बाजूला करत तिने विचारलं, “काय झालं?” हेही वाचा – कार्यक्रम कांदेपोह्यांचा! “काय झालं? बघ ना, फ्रीज बंद, टीव्ही बंद, वाय-फाय नाही… म्हणजे मी इथे घरात राहत आहे की, तुटक वस्तूंमध्ये?” ती थोडं हसली.…

A few words of appreciation uplift the other person’s spirits ‘कौतुक’… एक जादुई शब्द तृप्ती देव “अगं सुनबाई, तांदूळ थोडे कमी घे, कालचा भात उरलाय अजून,” सासूबाई म्हणाल्या, “ओट्यावर भांडी आहेत, ती पण लावून ठेव.” “हो आई, लक्षात ठेवलंय…” सुनबाईने सौम्यपणे हसून उत्तर दिलं. ती अजूनही स्वयंपाकघरात फुरसतीनं स्थिरावत नव्हती. चार महिन्यांपूर्वी लग्न झालं होतं. नवीन घर, नवीन माणसं, आणि त्या सगळ्यांच्या सवयी समजून घेताना ती आपल्याच विचारात हरवून जात होती. सकाळी उठल्यापासून रात्री झोपेपर्यंत, ती स्वतःसाठी थांबत नसे. स्वयंपाक, आवराआवरी,  सासूचं सासऱ्याचं वेळवर जेवण, नवऱ्याची तयारी… सगळं सुरळीतपणे व्हावं म्हणून ती धडपडत राहायची. पण या सगळ्यात एक गोष्ट कायम…

आषाढ मास आला की घरात काहीसं वेगळंच वातावरण असायचं. पंढरपूरचं दर्शन भले नसायचं, पण पंढरपूरचं पावित्र्य आमच्या घराच्या स्वयंपाकघरात दरवळायचं. आषाढी एकादशी म्हणजे आमच्यासाठी उपवास नव्हता, तर ‘चंगळ’ होती. आईच्या हातची चव, आजीच्या शब्दांतली भक्ती आणि संपूर्ण घरात पसरलेला विठोबाचा अनुभव… “उद्या कोण उपवास करणार?” आईचा आवाज यायचा, आणि आम्ही भावंडं एका सुरात म्हणायचो — “मी!” कोणीही नाही म्हणायचं नाही, कारण उपवास म्हणजे फक्त काही न खाणं नव्हतं — ते म्हणजे काही तरी खास खाणं! आई आणि आजीचं सुरेल युती सुरू व्हायची. उपवासाचें थालीपीठ, भाजणी साबुदाणा, शिंगाडा पीठ, राजगिरा, बटाटे, सैंधव मीठ, रताळी… यादी वाढायची, पण थकवा कधी यायचा नाही.…

झाडावरची नैसर्गिक कच्ची केळी जेव्हा अनैसर्गिक पद्धतीने पिकवून बाजारात येतात, तेव्हा गृहिणीच्या मनात एकच प्रश्न असतो… “ही केळी लवकर खराब तर होणार नाहीत ना?” घरी आणलेली ती टपोऱ्या रंगाची केळी रोज माझ्याकडे पाहत असतात आणि मी त्यांच्याकडे! “आज कोण खाणार?” “उद्या खाऊ…” “अजून आहेत की!” असा संवाद घरात सुरू असतो. हेही वाचा – शिळ्या पोळ्यांचा सिंधी जलवा — “सेयाल फुलका” दोन-तीन दिवसांतच केळी आपला रंग बदलायला लागतात. आधीच घाईघाईत पिकवलेली असल्यामुळे घरी आल्यावर ती आणखी भराभर मऊ पडतात आणि मग घरातल्या प्रत्येकाचा एकच सूर… “मला नको केळं!” खरं सांगायचं तर, केळं आजकाल फारसं कुणाचं आवडतं फळ राहिलेलं नाही. मग अशा वेळी…

आजकाल शुगर हा विषय इतका कॉमन झाला आहे की, चार लोक जमले की त्यात एक तरी शुगरचा पेशंट नक्की असतो. मग चर्चा सुरू होते… “हे खायचं नाही…” “ते खाणं बंद…” “गोड तर अजिबात नाही…” “पोळ्या कमी करा…” ऐकून असं वाटतं की आता खायला काहीच उरलं नाही! खरंतर, आजार कोणाला व्हावा किंवा होऊ नये, हे आपल्या हातात नसतं. पण तो झाल्यानंतर स्वतःची काळजी कशी घ्यायची, हे मात्र नक्कीच आपल्या हातात असतं. माझ्या एका मैत्रिणीच्या मिस्टरांना डायबिटिसचं निदान झालं, तेव्हा डॉक्टरांनी एक वेगळाच सल्ला दिला… गव्हाच्या पोळ्या कमी करा किंवा बाद करा आणि आहारात ज्वारी, बाजरी, नाचणीबरोबर जवाची पोळी / भाकरी सुरू…