लेखक: तृप्ती देव

माझी रोजची किंवा हक्काची म्हणाल तर, मंगळवारची ती गणपतीच्या देवळाची वाट. आठवड्यातला तो एक दिवस ठरलेला असायचा — संध्याकाळच्या वेळेस देवळात जायचं, बाप्पाचं दर्शन घ्यायचं आणि थोडा वेळ तिथल्या दगडी कट्ट्यावर शांत बसून यायचं. तिथे गेल्यावर ओळखीचे काही चेहरे दिसायचे. त्यात एक काकू असायच्या. अंगावर साधीसुधी सुती साडी, कपाळावर कुंकू आणि त्यांच्या हाताला धरून चालणारा त्यांचा छोटासा नातू. त्या नेहमी दिसायच्या, पण कधी आमचं बोलणं झालं नव्हतं; फक्त समोर आल्यावर एकमेकांकडे बघून एक ओळखीचं, गोड हसू दिलं जायचं. त्या दिवशी मंगळवार होता, पण एरवीपेक्षा देवळात गर्दी बरीच कमी होती. त्यामुळे घाईगडबड नव्हती. गाभाऱ्यातून येणाऱ्या समईच्या वातींचा आणि फुलांचा मंद सुवास…

सकाळचे साडेसात वाजले होते. स्वयंपाकघरातून कूकरच्या सलग तीन शिट्ट्या झाल्या, पाठोपाठ फोडणीचा खमंग वास घरभर दरवळत होता. घरात नेहमीसारखीच सकाळची लगबग सुरू होती… “आई, आता तुम्ही जरा बसा बरं. भाजी झालीच आहे. चपात्या मी लाटते. सकाळपासून धावताय, जरा आराम करा,” सून नेहा प्रेमाने म्हणाली. छप्पन्न वर्षांच्या अलकाताई हसल्या… “अगं, अजून राहुलचा डबा भरायचा आहे. तुझ्या दोघांचं दही ठेवायचं आहे… आणि हो, राहुलच्या आवडीची सुक्या खोबऱ्याची चटणी केली आहे आज.” तेवढ्यात बेडरूममधून राहुलचा आवाज आला… “आई… माझा निळा शर्ट कुठे आहे गं?” “कपाटात डाव्या बाजूला तिसऱ्या कप्प्यात बघ.” “मिळाला.” तिकडे डायनिंग टेबलवर बसलेले सुधीरराव वर्तमानपत्र वाचत होते… “अलका, चहात साखर जरा…

कधी कधी मला खरंच वाटतं – याच्या आईने याला नऊ महिने पोटात फक्त ‘शांत’ राहायला शिकवलं होतं का? म्हणजे काय ना, घरातल्या सगळ्या गप्पा मी एकटीने भरून काढाव्यात का? माझं लग्न ठरताना घरचे म्हणाले, “खूपच शांत स्वभाव आहे हो मुलाचा.” माझ्या बाबांनी मोठ्या विश्वासानं म्हटलं, “बोलक्या मुलींना शांत नवरा हवेच!” पण लग्न झाल्यावर कळलं – हा ‘शांत’ नसून ‘अबोल’ आहे! दिवसभरातून जर तीन वाक्यं बोलली, तर समजायचं आज याने ‘गप्पांचा कोटा’ ओलांडलाय! पहिलं वाक्य – “चहा आहे का?” दुसरं – “बॅग कुठे ठेवली आहेस?” तिसरं – “झोपतो आता.” बस्स! एवढंच! कधी कधी मला वाटतं, मी या घरात बायको नाही, एक…

संध्याकाळची वेळ होती. नेहमीप्रमाणे स्वाती स्वयंपाकघरात रात्रीच्या जेवणाची तयारी करत होती. तिचा नवरा निलेश ऑफिसमधून घरी आला आणि हातपाय धुऊन तिच्याजवळ येऊन बसला. “अगं स्वाती, आज आईचा फोन आला होता. बाबांची औषधं संपली आहेत आणि घरातल्या काही वस्तूही आणायच्या आहेत म्हणत होती,” निलेश म्हणाला. “मग उद्या जाऊन घेऊन या ना,” स्वाती सहज म्हणाली. “हो, पण मी विचार करत होतो, तुझा पगार झाला आहे ना? आपण त्यातून काही पैसे आई-बाबांना देऊया का?” स्वातीने त्याच्याकडे आश्चर्याने पाहिलं. तिला वाटलं, नेहमीप्रमाणे तो आपल्याच आई-वडिलांच्या खर्चाची बोलणी करत असेल. पण निलेशचे पुढचे शब्द ऐकून ती थक्कच झाली. निलेश अगदी सहजतेने म्हणाला, “तुझ्या आई-वडिलांनाही गरज…

माझं लहानपण गावाकडं गेलं. घर छोटंसं, पण त्यात एक मोठी गोष्ट होती – आईची नितांत श्रद्धा. रोज सकाळी, न चुकता स्वामी समर्थांच्या फोटोसमोर ती दिवा लावायची. मनापासून ती त्यांची पूजा करायची आणि माळ जपायची. मला तेव्हा काही कळायचं नाही. मी चिडायचो…  “आई, रोज काय ते ‘स्वामी स्वामी’ करतेस!” ती फक्त हसून म्हणायची, “स्वामी आहेत ना, चिंता करू नकोस.” कधी कधी विचारायचो, “तुला कधी त्यांचे दर्शन झाले का गं?” ती शांतपणे म्हणायची, “स्वामी दिसत नाहीत रे, पण समजून घेतात. त्यांच्या अस्तित्वाला डोळे नको, मन लागतं.” काळ पुढं गेला. शहरात आलो. नोकरी लागली. धकाधकीचं आयुष्य सुरू झालं. पण आईचं एक वाक्य कायम…

त्याची मनापासून इच्छा होती, आईच्या शेवटच्या प्रवासात सगळं स्वतःच्या हातांनी करावं… अगदी उरलेले क्षण तिच्या पायाशी बसून घालवावे… तिच्या मस्तकावर शेवटचा हात फिरवावा… पण घरच्यांनी त्याला थांबवलं. “तू कुठे होतास तिच्या शेवटच्या क्षणी? दूर देशात, नोकरीच्या मागे धावत होतास!” “तुला काय हक्क आहे, आता तिच्या शेवटचं करत बसण्याचा?” “सगळी सेवा आम्हीच केली… रात्र रात्र जागून तिची काळजी घेतली आम्ही.” “आता प्रेम दाखवायचं? उशीर झाला रे!” तो शांत होता… पण आतून मोडला होता. त्याला ओरडून सांगावंसं वाटत होतं – “तुम्ही तिची सेवा केली, शारीरिक… मी तिला आठवणीत ठेवत गेलो, दर क्षणाला… तुम्ही तिचं औषध वेळेवर दिलं, मी तिचं नाव दिवसातून दहा…

मालती नावाची एक साधी, परंतु मेहनती स्त्री छोट्याशा घरात राहणारी. चार-पाच घरांत कामं करत होती. तिच्या जीवनाची साधी ओळख म्हणजे ती दोन मुलांची आई आणि धुणं-भांडी, लादी पुसणारी कामवाली बाई! आपल्या मुलांची भूक भागवण्यासाठी त्यांच्या शिक्षणासाठी ती मेहनत करत होती आणि तिच्या डोक्यावर घराचं ऋणाचही ओझं होतंच. आपल्यापेक्षा चांगलं आयुष्य आपल्या मुलांना देण्यासाठी ती सदैव कामाच्या शोधात असायचे. एकेदिवशी ती जिथे काम करत होती त्या देशपांडे कुटुंबीयांनी एका समारंभासाठी घरातील मौल्यवान दागिने आणि रोख रक्कम लॉकरमधून बाहेर काढली होती. ते सर्व सांभाळून एका कपाटात ठेवले होते… कुटुंबीयांना याची फार काळजी होती. संध्याकाळी सर्वजण बाहेर गेले होते, आणि मालती आपले नेहमीचे…

मुलाच्या लग्नासाठी स्थळं बघायला सुरुवात केली आणि एका वेगळ्याच दुनियेत प्रवेश झाला. एकीकडे काही मुलींच्या पालकांच्या अपेक्षा वाचून चकित झालो – “CTC, वार्षिक मूलभूत पगार (Basic Pay) किमान 20 लाख असावा, स्वतःचं घर असावं, गाडी असावी, विदेश प्रवास केलेला असावा…” माझ्या मनात प्रश्न उमटला – लग्नासाठी ‘वर’ शोधतोय की ‘इन्व्हेस्टमेंट प्लॅन’? पण त्याच वेळेस काही पालक भेटले, ज्यांचं म्हणणं खूप साधं आणि मनाला स्पर्शून जाणारं होतं – “आम्हाला फक्त चांगला मुलगा हवा, जो आमच्या मुलीला समजून घेईल, तिला सुरक्षित ठेवेल, आणि खंबीर साथ देईल.” त्यांच्या डोळ्यांत अपेक्षांपेक्षा विश्वास जास्त होता. मुलाच्या पगारापेक्षा त्याच्या स्वभावात त्यांना घरपण दिसलं. पालकांची भीती समजते…

रविवारचा दिवस. संपूर्ण आठवड्याच्या धावपळीनंतर एक निवांत श्वास घेण्याचा दिवस. घरात सगळे जमलेले असतात. कुणाला उठायला उशीर होतो, कुणी पेपर वाचत असतो, कुणी चहा घेऊन टेरेसवर बसलेलं असतं. पण एक गोष्ट ठरलेली असते – आज जेवण स्पेशल असणार! हॉटेलिंग? ऑनलाइन फूड? छे! आमच्यासारख्या मध्यमवर्गीय घरांमध्ये या ‘लक्झरी’ गोष्टी फार कमीच परवडतात. त्यात आजीचं वाक्य आठवतं – “हॉटेलात पैशाने स्वाद मिळतो, पण घरात मनाचे प्रेम!” म्हणूनच आज आईच्या हातचा बटाट्याचा रस्सा, पापड, कोशिंबीर, गरमागरम पोळ्या आणि एखादं गोड – कधी श्रीखंड तर कधी फक्त गुलाबजाम! बाबा रेडिओवर गाणी लावतात – ‘मेरे सपनों की रानी कब आएगी तू…’ आणि स्वयंपाकघरातून येणारा फोडणीचा…

आयुष्याचा खरा प्रवास कधी सुरू होतो, हे कळतच नाही. पण जेव्हा एखादा जुना फोटो हातात येतो, तेव्हा जाणवतं – आपण किती दूर आलो आहोत! लग्नाचे फोटो, मुलाच्या बारशाचे फोटो, त्याच्या जावळाचे फोटो… आणि कुटुंबातल्या विविध समारंभांचे फोटो – प्रत्येक क्षणात आठवणी रुजलेल्या असतात. फोटो बघताना, त्या आठवणी नकळत मनाच्या कपाटातून बाहेर येतात आणि आपण क्षणभर भूतकाळात हरवून जातो. आज माझ्यासमोर दोन फोटो आहेत – ‘एक माझ्या लग्नाचा आणि दुसरा माझ्या मुलीच्या लग्नाचा!’ दोन्ही फोटो सारखेच वाटतात – पारंपरिक साडी… नऊवारी… वधू-वर… वधूने केसात माळलेला गजरा… मखराचं शुभचिन्ह… फुलांनी सजवलेली मांडवाची पार्श्वभूमी… आणि डोळ्यांत लपलेला हर्षवायू… पण तरी एक फरक स्पष्ट…