सकाळीच ओपीडीत एक पन्नाशी ओलांडलेले गृहस्थ आले. व्यवस्थित कपडे, देहबोलीत आत्मविश्वास… “डॉक्टर, बाकी सगळं ठीक आहे, फक्त रिपोर्टमध्ये थोडी साखर वाढलेली दाखवली आहे…” त्यांनी माझ्या हातात त्यांचे रिपोर्ट सुपूर्द करत सांगितलं.
मी रिपोर्ट पाहिला Fasting, PP, HbA1c सगळेच स्पष्टपणे मधुमेहाकडं इशारा करत होते.
“तुम्हाला डायबिटिस आहे,” मी शांतपणं सांगितलं. ते लगेच हसले, “नाही नाही डॉक्टर, आमच्या घरात कुणालाच नाही. मी चालतो-फिरतो, काम करतो मला डायबिटिस कसा असेल?”
इथे सुरू झाली एक वेगळीच कथा… ही होती Denialची (नाकारण्याची) आणि त्यामागं लपलेली मानसिक प्रक्रिया Self-Serving Bias…
Self-Serving Bias म्हणजे काय तर फक्त आपल्याला अनुकूल असलेली माहिती स्वीकारणं आणि नको असलेली माहिती नाकारणे! आपल्या ‘self-image’ ला जपण्यासाठी मेंदू हा छोटासा खेळ खेळतो…
हेही वाचा – फक्त साखर बंद करून उपयोग होतो का?
या गृहस्थांच्या काही ठाम समजुती होत्या, जसं मी ॲक्टिव्ह आहे, म्हणजे मी हेल्दी (healthy) आहे… घरात हिस्ट्री (history) नाही, म्हणजे मला होणार नाही आणि मला काही लक्षणंही नाहीत म्हणजे आजार नाही!
ही सगळी वाक्यं ऐकायला तार्किक वाटत असली तरी, ती फक्त स्वतःच्या सोयीचा निष्कर्ष असतात. Denial अनेकांकडून होतं, कारण डायबिटिस म्हणजे आयुष्यभर औषधं – आहारावर नियंत्रण – जीवनशैलीत बदल हे सगळं स्वीकारणं कठीण असतं, म्हणून मन स्वतःला वाचवण्यासाठी म्हणतं, “काही नाही सगळं ठीक आहे.”
यातला धोका म्हणजे डायबिटिस हा ‘सायलेंट’ (silent) आजार आहे, तो प्रत्यक्ष आजारापेक्षा प्रत्येक आजाराचा जिगरी मित्र आहे. सुरुवातीला लक्षणं नसतात, पण आतून नुकसान चालू असतं; डोळे, किडनी, मज्जातंतू (nerves), हृदय… आणि जेव्हा लक्षणं दिसतात, तेव्हा बराच उशीर झालेला असतो.
मी या गृहस्थांना थेट विरोध केला नाही. फक्त विचारलं, “तुम्हाला वाटतं तुम्ही हेल्दी आहात, मग हे रिपोर्ट्स असं का सांगताहेत?”
ते काहीही बोलले नाहीत.
थोडा विचार केला आणि म्हणालो, “कदाचित लॅबची चूक असेल? चला, आपण टेस्ट रीपिट करूया आणि तोपर्यंत काही छोटे बदल करून बघू…”
आता मात्र त्यांचा सूर जरा निवळला आणि खरा संवाद सुरू झाला, “दुसऱ्या रिपोर्टमध्येही तेच निष्कर्ष येतील मग? डॉक्टर, म्हणजे खरंच मधुमेह आहे का?” त्यांनी विचारलं.
मी म्हणालो, “रिपोर्टमध्ये जे काही असेल ती good news असेल, कारण नसेल तर नसेलच आणि असेल तर आपण वेळेत त्याला पकडू…”
तुमच्यातही असा Self-Serving Bias आहे का? (नाही म्हणू नका, चेक करा) यावर मात करणं सहज शक्य आहे. थेट विरोध न करता हळूहळू सत्य जाणून घ्या, रिपोर्ट्स आणि संवाद दोन्ही सारखेच महत्त्वाचे, “तुम्हाला आजार आहे,” यापेक्षा “तुम्ही हे मॅनेज करू शकता,” हे बिंबवणं!
हेही वाचा – बीपी आणि शुगरच्या गोळ्या सुरू आहेत…
इथं ‘आजार’ हा शब्द भीतीचा नव्हे, तर ती आहे नियंत्रित करण्याची संधी… यासाठी काही बदल करणं रॉकेट सायन्स नाही… जसं आहारात छोटे बदल, नियमित तपासणी, थोडा व्यायाम गरजेचा आहे.
काही महिन्यांनी हेच गृहस्थ जेव्हा परत येतील, त्यावेळी त्यांच्या हातात नवीन रिपोर्ट असेल त्यात रिपोर्ट पूर्वीपेक्षा थोडा बरा असला तरी चेहऱ्यावरचं समाधान मोठं असेल. शूगर नसेलच असं नाही, पण तुलनेत अधिक नियंत्रित असेल आणि ते स्वत:च म्हणतील, “मीच स्वतःला फसवत होतो.”
Self-Serving Bias हे आपल्याला ‘तत्काळ सुख’ देते पण ‘दीर्घकालीन नुकसान’ करते. सत्य नाकारणं सोपं असतं, पण त्याचा सामना करणं प्रसंगी कठिण असलं तरी आवश्यक असतं; कारण आजार मान्य केल्यावरच उपचार सुरू होतो आणि उपचार सुरू झाल्यावरच नियंत्रण मिळतं!
