सकाळीच ओपीडीत एक महिला आली होती… बीपी, शुगर, ओटू सगळं ड्रॉप! काल उपवास होता, म्हणे… त्यांना “नका करू,” म्हटलं तर म्हणे, “आमच्यात तसं चालत नाही, करावचं लागतं.”
“आमच्यात हे चालत नाही,” वगैरे सांगत, हे ‘तुमचं-आमचं’ करणारे ‘चमण लोक’ भेटले की, मेंदूत एक तीव्र सणक जाते! तरीही, ‘उपवास करा – सलाइन भरा’ ही योजना आठवून मी यांना मनोमन माफ करतो, पण दरवेळी मला ड्र्यूची आवर्जून आठवण येते.
साल असावं 1904 वॉशिंग्टन डी.सी.मध्ये एका अतिशय सामान्य कुटुंबात चार्ल्स ड्र्यू जन्मला. त्याचे पालक अल्पशिक्षित असले तरी, त्यांनी या मुलाला एक धडा नेहमी दिला, “जिथं गरज आहे, तिथं तू कामाला नाही म्हणू नकोस.”
ड्र्यू विद्यार्थी म्हणून हुशार होताच, सोबत एक प्रवीण खेळाडूही होता; पण त्याची ओढ मात्र विज्ञानाकडं होती… विशेषतः, ‘रक्त’ या गोष्टीबद्दल त्याला विशेष कुतूहल होतं. “हे लालसर द्रव्य जीव कसं वाचवतं?” याचा शोध घेण्यासाठी तो कॅनडा, अमेरिका अशा वेगवेगळ्या ठिकाणी शिक्षण घेत गेला…
1940च्या दशकात युरोपमध्ये युद्धाचं बिगुल वाजलं; रणांगणावर जखमी झालेल्या सैनिकांना भरलेल्या गाड्या शहरातील रस्त्यावर फिरू लागल्या. हॉस्पिटल्स अक्षरश: तुडूंब भरून वाहू लागले… सगळ्यात मोठं आव्हान बनलं होतं ‘रक्तपुरवठा’!
कारण, त्या वेळी ‘रक्तपेढी’ ही संकल्पनाच अस्तित्वात नसल्यानं रक्त काही तासांनंतर खराब होत असे आणि याच वेळी ड्र्यूच्या डोक्यात एक भन्नाट कल्पना आली… “रक्त वेगवेगळ्या घटकांत विभागून थंड वातावरणात ठेवलं तर?” यामुळं रक्त अधिक काळ टिकू लागलं. त्यानं ‘प्लाज्मा फॉर ब्रिटन’ नावाचा एक प्रकल्पच सुरू केला.
हेही वाचा – जगायला नेमका किती मेंदू लागतो?
तो फक्त वैज्ञानिक नव्हता तर, तो एक अतिशय जबरदस्त व्यवस्थापकही होता. हजारो बाटल्या प्लाझ्माच्या जहाजानं युद्धापूर्वीच युरोपात पोहोचू लागल्या… यातली एकेक बाटली म्हणजे सैनिकांसाठी मृत्यू आणि जीवन यातलं अंतर होती; लोकांनी त्याला नाव दिलं, ‘रक्तपेढीचा जनक’!
रक्तसाठा, रक्तवाहतूक आणि आधुनिक ब्लड बँक ही त्याचीच देणगी…
ड्र्यूचं हे निर्भेळ यश सर्व जगभर पसरलं, पण त्यावेळी अमेरिकेत वर्णभेद अजूनही खोलवर रुतलेला होता. एका क्षणी इतका विचित्र आदेश आला की, तो वैज्ञानिक असूनही सुन्न झाला… तो आदेश होता “रक्ताच्या बाटल्या ‘श्वेत’ आणि ‘कृष्णवर्णीय’ अशा दोन गटांत ठेवाव्यात”!
ड्र्यू प्रचंड संतापला… “रक्त फक्त लाल असतं रेऽऽ त्यात भेद नसतो… त्यात मानवतेचा रंग असतो.”
पण त्याच्या या आवाजाकडं कुणीच लक्ष दिलं नाही. ड्र्यूला स्वतःच्या तयार केलेल्या कार्यक्रमातून थेट राजीनामा द्यावा लागला. ही जखम त्याच्या मनात कायमचीच खोलवर रुतून राहिली.
3 एप्रिल 1950 रोजी ड्र्यू कारनं प्रवास करत असताना अचानक त्याच्या कारचा अपघात झाला; त्याचं वाहन उलटलं, शरीर रक्तबंबाळ झालं, हातपाय मोडले… जवळच दक्षिणेकडील गावात एक हॉस्पिटल होतं, तिथं बातमी पोहोचली – जखमी एक डॉक्टर आहे, पण तो कृष्णवर्णीय आहे…
ओघानं उपचार उशिरा देण्यात आले, हलगर्जीपणा झाला आणि जगाला रक्तदानाची, रक्तसाठवणीची शिकवण देणारा भला माणूस स्वतः रक्ताच्या अभावानं मृत्यूमुखी पडल्याची भयानक घटना घडली…
हेही वाचा – जगातली पहिली यशस्वी ॲपेंडिसेक्टॉमी…
अर्थातच, तो वाचू शकला असता, जर त्या हॉस्पिटलनं त्याला योग्य वेळी उपचार दिले असते! पण त्याच्या त्वचेच्या रंगानं विज्ञानावर मात केली… काही मिनिटांतच रक्तपेढी या संकल्पनेचा जनक, ज्यानं नाव-गाव माहीत नसलेल्या लाखो सैनिकांना वाचवलं होतं… त्या वैज्ञानिकानं आपल्याच शरिरातील रक्ताची धार थांबताना पाहिली!
अखेरीस डॉ. चार्ल्स ड्र्यूचा प्रवास कायमचा संपला.
आज जगाच्या प्रत्येक शहरात रक्तपेढ्या आहेत, प्रत्येक आपत्कालीन शस्त्रक्रियेत, प्रत्येक अपघातात, प्रत्येक प्रसूतिगृहात जेव्हा एखादा डॉक्टर रक्ताची बॅग उचलतो तेव्हा कुठंतरी ड्र्यू नावाचा वैज्ञानिक शांतपणे हसत असतो…
त्याचा मृत्यू अन्यायानं झाला पण त्याचं योगदान अमर आहे, कारण तो मानत होता, “माणसानं माणसाला वाचवावं, बाकी सर्व गौण!”
