पूर्वार्ध
जुम्मन चाचाच्या ‘फायुस्टार हाटेला’तल्या तडे गेलेल्या भिंतीवरच्या एकुलत्या एक जुनाट लाकड़ी फळीवरच्या जीर्ण झालेल्या, धूळकट काचेच्या बरणीत ठेवलेले तेलकट चुरमुऱ्याचे लाडू काढताना ती जुनाट फळी एखाद्या शंभरी उलटलेल्या म्हातारीसारखी कुरकुरली.
“क्या चिच्चा, अबी कित्ता परेशान करींगे ये बुढ्ढी फल्ली को? पंदरा रुपय में दूसरी बिठा को देता बोल्या मई तो सुनतेच नै तुमें? कित्ता चिंगुसपना करींगे होर?”
दुकानासमोर, एक बाजू लिंबाच्या झाडाच्या खोडाला बांधलेल्या बाकड्यावर टेकता टेकता अब्दुल मनापासून हसला…
“क्या करींगे रे फल्ली बदल को? मेरी बेगमकू थोडीच बिठाना उसपे? छोड़ उनो, चा पियेगा क्या?” जुम्मनचाचा स्वतःच्याच विनोदावर हासत स्टोव्हचा पंप मारायला लागले.
“अपनी म्हतारी को बिठाव तो. खुशीसे आयंगी उनो,” अब्दुल म्हणाला तसे चाचाने डोळे वटारले.
“अब्दुल!”
“माफी, माफी चिच्या, गुस्ताखी माफ. मैं तो ऐसेइच मजाक कर रा चिच्या. गुस्सा मत होना…”
“गुस्सा नही मियाँ, तुम पे क्या गुस्सा होना? बस्स दर्द होता इसलिए…”
“काही म्हणा जुम्मनचाचा, पण या वयातही तुमचा उत्साह बघून आम्हालाच लाजायला होते.”
बाकड्यावर आधीच ठिय्या मांडून बसलेल्या जगदाळे मास्तरांनी सफाईने विषय बदलला. हा विषय म्हाताऱ्याची दुखती रग होती. चाचाला त्रास होऊ नये म्हणून विषय बदलून मास्तर चंचीतली तंबाखू डाव्या हाताच्या तळव्यावर घेत तिला चुना लावून रगडू लागले.
हेही वाचा – नूतन… मौनाचा संवाद!
“डबल लगाओ तो गुर्जी जरा. भोत टेम व्हा देको, तमाखू खाने को चान्सच नै मिला. चिच्चा, दो चा बनाव तो एकदम फक्कड़ दुध में का… होर क्यां चल रा चिच्या? कुच नया-जूना?”
“कूच नै मियाँ. अपनी उंडगी जिंदगी में क्या होना रे. लेकिन सुब्बे से बायी अँख्खी भोत फडफडा रई देखो, डर लग रा कुच बुरा ना मिले सुनने को करके”
“क्या चिच्या तुमे बी, होर क्यां बुरा होना अपनी जिंदगी में?”
अब्दुलने हसतच जगदाळे मास्तरांच्या पुढे हात केला. डबल लावलेल्या तंबाखूतली एक चिमुट मास्तरांनी अब्दुलमियांच्या हातावर टेकवली आणि उरलेली आपल्या दाढेखाली दाबली, दोन्ही हात झटकून धोतराला पुसले. डोक्यावरची गांधी टोपी काढून झटकली आणि बाजूलाच बाकड्यावर ठेवली. तेव्हा ते थोडेसे एका बाजूला कलले आणि डाव्या पायावर जरा जोर पडला तसे विव्हळले.
“क्यां हुवा गुर्जी, पावा में दर्द होना क्यां?” स्टोव्हवर चहाचे आधण ठेवत जुम्मन चाचाने विचारलं.
“नाही हो, चप्पल खराब झालीय. दर दोन दिवसांनी कुठला तरी खिळा वर येतो आणि टोचतो झालं. दगड़ाने ठोकून- ठोकून चपलीचं कातडं झिजलय. परवा तुकारामच्या दुकानात चौकशी केली तर नवीन चप्पल चाळीस रुपयाला पडेल म्हणाला. महिना अखेरीस चाळीस रुपये खर्च करायचे, त्यापेक्षा म्हटलं चालवू अजून काही दिवस तशीच…”
मास्तर स्वत:शीच कानकोंडे होत हासले. जुम्मन चाचाने दोन कान तुटके कप भरून चहा आणून दोघांना दिला. चहा पिता-पिता अब्दुलने मास्तरांच्या चपलीकडे बघितले.
“गुर्जी, दुकान पे आव, चा पिने के बाद. वो जगन्नाथ काका की बैलगाडी के चक्के कू लगानेके लिये थोड़ा चमड़ा लाया था, वो लगाकू देता तुमेरी चप्पलकू. कुच दिन होर चलेगी बेचारी.”
अब्दुलने दोघांच्याही चहाचे पैसे जुम्मन चाचाच्या हातावर टेकवले आणि ‘आता हूं चिच्चा शामकू, अब्बी काम का टेम है’ म्हणत उठला. बुडाखालचं बाकडं केविलवाणं करकरलं.
“चिच्चा, अगले मयने में पारगांवका एक काम मिलेंगा शायद. जरा बड़ा काम है. वो मिला तो कुच लकड़ा बचिंगा. तब तुमेरी बुढ्ढी फल्ली होर ये बाकडेका कुच करींगे. चलो गुर्जी, तब तलक तुमेरी चप्पल को दवादारू करते है!”
जुम्मन चाचाचा निरोप घेऊन जगदाळेमास्तर अब्दुलच्या बरोबर निघाले.
“चिच्चा, पचास ग्राम शक्कर देना तो. होर तीन रुपेका तेल देने को बोलाय अम्मीने,” समोर उभ्या पोराने हातातली काचेची बाटली काऊंटरवर ठेवत दहा रुपयाची एक नोट चाचाच्या हातात दिली. “अम्मी बोली बाकी पैसे वापस लेको आ!”
“होर पैलेवाली सात रुपेकी उधारी का क्यां?” चाचाने हसत विचारलं आणि पुढे स्वतःच म्हणाला, “बस, बस, पता है मेरेकू तू आगे क्या बोलेगा वू… पता हे मेरेकू तुम लोगा कहीं भगके नै जा रे करके.”
सुट्टे पैसे त्याच्या हातात टेकवताना चाचाने बरणीतली एक गोळीही त्याच्या हातावर टेकवली आणि म्हणाले, “सकीना बेटी को एकबार मिलनेकू बोलना. वो हंबीरकाका के शेतमें कुछ कामा होने. उत्तेच थोडेशे पैशे मिल जैंगे बच्चीको!”
“हौ जी चिच्च्या, बोलता अम्मीको,” म्हणून पोरगं गोळी चघळत घराकडे पळालं.
तर, सांगायचं असं की जुम्मन चिच्च्याचं ‘फायुस्टार हाटेल’ ही चिंचवड्यातल्या लोकांची येता-जाता टेकायची हक्काची जागा होती. ‘फायुस्टार’ नाव असलेल्या त्या आठ-बाय दहाच्या टपरीतच चिच्या वाणसामानही ठेवायचा. सगळे कस्टम्बर असे उधारीवालेच. कित्येकांच्या उधाऱ्या तर गेल्या चार-पाच वर्षांपासून होत्या. रक्कमही केवढी मोठी. कुणाची उधारी बेचाळीस रुपये तर कुणाची चोपन्न. पैसे हातात पडले की, लोक पाच-दहा रुपये आठवणीने आणून द्यायचे आणि पुन्हा उधारीवर सामान घेवून जायचे. नशीब चिच्च्या शिकलेला नव्हता फारसा, त्यामुळे चक्रवाढ व्याज वगैरे गोष्टी ऐकिवात नव्हत्या त्याच्या.
चिच्या इथला नव्हता खरेतर. खूप पूर्वी कधीतरी उत्तर प्रदेशातलं आपलं गाव सोडून जगायला म्हणून महाराष्ट्रात आलेला. कसा कोण जाणे, पण शहर सोडून या गावात येऊन स्थिरावला. आधी मजुरीच करायचा. पण मग त्याचा मनमिळाऊ स्वभाव, मेहनती वृत्ती पाहून सरपंच हंबीरकाकांनी त्याला ही टपरी टाकून दिली, वर भांडवल म्हणून चार पैसे दिले… त्या गोष्टीला सुद्धा आता चाळीसेक वर्षे झालेली. तरुणपणी शेजारच्या गावातली एक पोरगी बघून लग्न केलं होतं, म्हणतात त्याने. पण ती बिचारी पहिल्या बाळंतपणातच गेली, लेकरू पोटातच गेलं होतं. त्यानंतर मात्र चिच्या त्या भानगडीत पडलाच नाही. आता चिच्या सत्तरीच्या पुढे होता. गावात पाच-सहा मुस्लिम घरे होती, त्यांच्याबरोबरच राहायचा. पण तेवढाच काय तो त्याचा धर्माशी संबंध. दुकानातून लोक असेल ते सामान घेऊन जायचे, पण चाचाने कधी कुणाला पैसे नाहीत म्हणून माल द्यायचे नाकारल्याचे ऐकिवात नव्हते. गावात मंदिराबरोबर एक मशीदही होती. सुदैवाने, गावाला अजूनही दुहीचा शाप नव्हता. दुकान हा जुम्मन चिच्याचा उरलेलं आयुष्य घालवायचा एकमेव विरंगुळा होता. कदाचित…
मुळात चिंचवड इनमीन साठ-सत्तर घराचं गाव. गावाला वळसा घालत वाहणारी एक मरतुकडी नदी सुद्धा होती. गाव तसे नदीच्या बेचक्यातच वसलेले. तिला कधी फारसे पाणी नसेच, त्यामुळे लोकांनी तिला नदी म्हणायचे मागेच सोडून दिले होते. तिचा उल्लेख सरसकट ‘येशीपल्याडचा वडा’ (ओढा) असाच केला जात असे. कधीकाळी गावात भरपूर पाऊस पडलेला तेव्हा नदीत एका ठिकाणी खोल खड्डा तयार झालेला… कसे कोण जाणे पण आतून काही झरे लागले आणि त्या खड्यात कायम पाणी राहत होते. तशात एके दिवशी शेजारच्या गावातल्या एका अभागी पोरीचं प्रेत त्या खड्यात सापडलं आणि लोक तिथे जायलाही घाबरायला लागले. नदीपात्रातला एकमेव पाण्याचा डोह ‘भुताळीचा ढव’ म्हणून बदनाम झाला.
हेही वाचा – सलग 131 डॉट बॉल्स…
गावातले बहुतेक लोक शेती, खरेतर शेतमजुरी करून जगणारे. गावात मालकीची जमीन असलेली मोजून नऊ-दहा घरं. त्यातही सगळ्यात जास्ती जमीन हंबीरकाकाची, बावीस एकर. आणि अजून एक-दोन डोकी दहा-बारा एकर जमीन बाळगून असलेली. बाकीचे सगळे मजूरच. एसटी थांबायची तो फाटा सुद्धा गावापासून पाच मैल लांब. गावात एकुलती एक चौथीपर्यंत असलेली शाळा. सगळा मिळून तीस-चाळीस मुलांचाही पट नसेल. त्यामुळे कुणी मास्तर इकडे यायला तयारच नसायचे. गेल्या सात-आठ वर्षापासून जगदाळे मास्तरच एकाच वर्गात पहिली ते चौथीपर्यंतचे वर्ग चालवायचे. मास्तरांची बायको फार पूर्वीच वारलेली. निपुत्रिक होते बिचारे त्यामुळे इथे रमलेले.
शेतीची अवजारं बनवणारा, दुरुस्त करणारा अब्दुल. जुम्मन चाचाच्या हॉटेलशेजारीच त्याचे राहते घर होते. तिथेच अंगणात तो गावातल्या शेतकऱ्यांची लहानसहान कामे करून गुजराण करायचा. त्याची बायको घरातल्या दारिद्रयाला कंटाळून कुणाचा तरी हात धरून पळून गेली. तेव्हापासून घरात तो आणि त्याची सदैव आजारी असणारी म्हातारी असे दोघेच जगत होते. एक मुलगा होता म्हणे त्याला. पण तो नोकरीसाठी म्हणून जिल्ह्याच्या गावी गेला, तो परत आलाच नाही. सुरुवातीला काही काळ अब्दुलने शोध घेतला, पण नंतर त्यानेही नाद सोडून दिला.
