आज सरगुंडे हा विदर्भातील उन्हाळ्यात तयार करण्यात येणारा पदार्थ आठवण्याचे कारण म्हणजे लग्नानंतर दुसऱ्यांदा हा पदार्थ माझ्या खाण्यात आला. मला हा पदार्थ खायला कधीच जमले नाही. एकतर नवीन सुनबाई म्हणून सासरी वावरताना रोज काहीतरी नवीन प्रश्नांना सामोरे जावे लागायचे. खरंच, लग्नानंतर सासरी गेल्यावर तिथे नवीन लोकांशी आणि नवीन वातावरणात बाईच्या जातीला कितीतरी गोष्टी नव्याने शिकाव्या लागतात नाही का?
विदर्भात सरगुंडे हे प्रामुख्याने आंब्याच्या रसासोबत खाल्ले जातात. उन्हाळ्यात पाहुण्यांना देण्यात येणाऱ्या पाहुणचारामध्ये या आमरस आणि सरगुंड्यांचा बेत हमखास असतो. तर, त्याच झाल असं की, माझे लग्न झाल्यावर माझ्या सासुबाईंच्या एका मैत्रिणीकडे आम्हा सर्वांना जेवायला बोलावले. ज्यांनी जेवायला बोलावले होते त्या मावशी एकदम कसलेल्या सुगरण होत्या. त्या काळात सर्व पदार्थ घरीच केले जायचे. बाहेरून गोड पदार्थ फार कमी आणले जायचे. तर, त्या मावशींनी आमच्याकरिता आमरस, सरगुंडे आणि शेवयांची खीर असा बेत केला होता. जेवताना पानामध्ये आंब्याच्या रसासोबत त्याला जोड म्हणून मुगवड्यांची रस्सा भाजी, कुरडई, ज्वारीचे – गव्हाचे पापड, कांदा भजी, चटणी, कोशिंबीर असा साग्रसंगीत स्वयंपाक केला होता. जेवताना मला वाटलं तसा फक्त आंब्याचा रस नव्हता तर, एका मोठ्या प्लेटमध्ये उकळलेले सरगुंडे टाकून त्यावर आंब्याचा रस आणि तूप टाकून वाढण्यात आला होता. सरगुंडे खायची माझी ही पहिलीच वेळ होती, ताटातील सर्व पदार्थ संपले, पण मला ते सरगुंडे पाहून टेन्शन आलं होतं की, हे चमच्याने खायचे कसे? कारण मी पहिलाच घास तोंडात घेतला तर, ते सरगुंडे सटकन वाटीत पडले आणि चमच्यात फक्त थोडासा आंब्याचा रस राहिला. दोन-तीन वेळा तसंच झालं. ते आमरसात बुडलेले सरगुंडे काही केल्या माझ्या चमच्यात येईना. माझी त्रेधातिरपट पाहून त्या मावशींच्या मुलींना हसू येत होते… माझ्या वाटीतल्या सरगुंड्यांची ‘घसरगुंडी’ खेळणे काही संपत नव्हते! शिवाय, वरून त्या मावशींचा “अजून सरगुंडे घे” म्हणून मला आग्रह सुरू होता. शेवटी त्या सरगुंड्यांची कशीबशी चमच्यातून चालवलेली घसरण थांबवली अन् तो हातघाईचा सरगुंडे नावाचा प्रकार एकदाचा संपवला आणि मी पटकन पानावरून उठून हात धुतले. तेव्हापासून मला कोणी आमरस, सरगुंडे खाते का म्हटलं की, “मला ते आवडत नाही,” असे सांगायची. त्यांच्या वाटेला मी परत कधीच गेले नाही!
हेही वाचा – आठवडी बाजारातील भातकं!
परंतु अलीकडेच माझ्या एका मैत्रिणीने तिच्या भिशी पार्टीत हा आमरस, सरगुंडेंचा बेत ठेवला होता. पण तेव्हा मी ते बऱ्यापैकी न सांडवता व्यवस्थित खाल्ले.
विदर्भात आणि खानदेशात उन्हाळी वाळवणाच्या पदार्थांमध्ये सरगुंडे हे कुरडई, शेवयांइतकेच महत्त्वाचे मानले जातात. मार्च महिना सुरू झाला की, वाळवणाचे पदार्थ तयार करण्याची लगबग सुरू होते. अक्षय्यतृतीयेला देवाच्या तसेच पितरांच्या पानांमध्ये आंब्याच्या रसापासून सरगुंडे, शेवया यांच्यासह उन्हाळ्यातील सर्व वाळवणांच्या पदार्थांचा नैवेद्य दाखवला जातो.
विदर्भात तयार केले जाणारे सरगुंडे हा उन्हाळ्याच्या दिवसांत आवडीने खाल्ला जाणारा एक प्रसिद्ध पारंपरिक आणि वाळवणाचा पदार्थ आहे. गव्हाचे पीठ आणि रवा यापासून हे सरगुंडे तयार केले जातात आणि ते दिसायला लांबट, पांढरे आणि सर्पिलाकार (गुंडाळीसारखे) असतात.
सरगुंडे कसे तयार केले जातात?
सरगुंडे बनवण्यासाठी गव्हाला रात्रभर पाण्यात भिजवून ठेवतात. दुसऱ्या दिवशी ते गहू उपसून, त्यातील पाणी पूर्ण निथळून गेल्यावर ते कोरड्या सुती कापडात बांधून ठेवले जातात आणि थोडे वाळल्यावर हे गहु गिरणीतून दळून आणतात. सरगुंडे तयार करताना पहिले हे पीठ चाळणीने चाळून त्यातील कोंडा काढून घेतात, साधारण तीन वाट्या ओलवलेल्या गव्हाचे पीठ असेल तर त्यामध्ये अर्धी वाटी रवा आणि अर्धा चमचा मीठ टाकून या पिठाचा गोळा भिजवून त्याला चांगली तार तुटेपर्यंत तिंबून घेतात. त्यानंतर हे तिंबवलेले गव्हाचे पीठ एक तास झाकून ठेवतात.
हेही वाचा – 90च्या दशकातील अकोल्यातील खाद्यसंस्कृती
सरगुंडे तयार करताना या भिजवलेल्या पिठाचा हाताने एक लांब गोळा करून त्याला शेवईसारखा पातळसर करून तो एका हाताने गोल गोलाकार फिरवत बांबूच्या काड्यांवर, ज्वारीच्या बारीक आणि चोपड्या धांड्यांवर किंवा विणण्याच्या सुईवर लांबट गोल गुंडाळून तयार केले जातात. नंतर ते उन्हात कडकडीत वाळवले जातात आणि वर्षभर साठवून ठेवतात. सरगुंडे खाण्यापूर्वी, उकळत्या पाण्यात थोडे तूप टाकून, त्यात ते शिजवून मऊ केले जातात. शिजवून तयार असलेल्या सरगुंड्यांवर आंब्याचा रस टाकून वरून तूप सोडून हे आमरसातले सरगुंडे पाहुण्यांना पाहुणचार म्हणून खायला दिले जातात. विदर्भात आमरस, सरगुंडे, पापड, कुरडई यांचा खास बेत उन्हाळ्यात घरोघरी केला जातो.
पारंपरिक जेवणाच्या आवडीनुसार, काही घरांमध्ये शिजवलेले सरगुंडे तिखट आणि मसालेदार फोडणी देऊन (मसाला सरगुंडे) देखील तयार केले जातात. मैद्याच्या मॅगीपेक्षा गव्हाच्या पिठाचे सरगुंडे हा उत्तम पर्याय आहे. तर, असे ते ‘गुंडांचे सर’ असलेले आणि समोरच्याला गुंडाळणारे सरगुंडे तुम्ही कधी आंब्याच्या रसासोबत खाल्ले आहेत का?
