आत्म्याचा खरा साक्षात्कार

माया / भाग – 5

सर्वेषु भूतमात्रेषु

आत्मभावो यदा भवेत्।

शत्रुं मन्येत को तत्र

वह्नौ शैत्यं यथा भवेत्॥

– गीताव्रत

आपण अनेकांना आपले मित्र मानतो, तर काहींना आपले शत्रू मानतो. हा मैत्रीचा आणि शत्रुत्वाचा भाव आपल्या मनात का निर्माण होतो, तर जेव्हा आपण समोरच्या व्यक्तीला आपल्यापेक्षा वेगळे मानतो, तेव्हाच तिथेच द्वेष किंवा स्पर्धा निर्माण होऊ शकते. पण ज्या साधकाच्या अंतःकरणात सर्व भूतमात्रांविषयी म्हणजेच जगातील प्रत्येक सजीवाविषयी आत्मभाव निर्माण झाला आहे, त्याच्या बाबतीत काय होते? आत्मभाव म्हणजे जो आत्मा माझ्यात आहे, तोच आत्मा समोरच्या व्यक्तीतही प्रकाशत आहे, ही अत्यंत प्रखर जाणीव म्हणजे आत्मभाव! एकदा का ही जाणीव झाली की, कोणालाही शत्रू मानणे हे पूर्णपणे अशक्य आणि हास्यास्पद वाटते.

आद्य शंकराचार्यांनी यासाठी अत्यंत सुंदर उदाहरण दिले आहे की, “अग्नीत थंडपणा इच्छिण्यासारखेच ते आहे.” अग्नीचा मूळ स्वभाव जाळणे, उष्णता आणि प्रकाश देणे हा आहे; तिथे थंडपणा कसा सापडणार. “आत्म्याचा स्वभाव हा पूर्णपणे एकत्व आणि प्रेमाचा आहे, तिथे शत्रुत्व कसे सापडणार?”

आपण संत मुक्ताबाईने दिलेले उदाहरण घेऊया! मुक्ताबाई रागावलेल्या ज्ञानेश्वरांना म्हणतात,  “आपण जेवत असताना अनेकदा चुकून आपलाच दात आपल्याच जिभेला जोरात चावतो आणि आपल्याला खूप वेदना होतात. पण त्या वेळी आपण काय करतो. आपण रागाने तो दात पाडून टाकतो का? नक्कीच नाही. कारण दात आणि जीभ हे दोन्ही एकाच शरीराचे भाग आहेत हे आपल्याला पक्के माहीत असते. जिथे असे अद्वैत असते तिथे सूड घेण्याची किंवा शत्रू मानण्याची भावना कधीच निर्माण होत नाही.

हेही वाचा – अहंकाराचे समूळ उच्चाटन करणारे सत्यज्ञान

ज्ञानी माणसाचे या संपूर्ण विश्वावर असेच अद्वैत प्रेम असते.

दिक्कालकार्यकारणैः

आत्मनो न हि बन्धनम्।

आत्मचिन्तनमग्नस्य

कालादिभिर्न बन्धनम्॥

– गीताव्रत

आपले आयुष्य तीन मुख्य गोष्टींनी बांधलेले असते आणि त्या गोष्टी म्हणजे काळ, दिशा आणि कार्यकारणभाव! आपण वेळेच्या बंधनात असतो. आपण एखाद्या विशिष्ट जागी म्हणजे दिशेत किंवा अवकाशात असतो आणि आपण जे काही करतो, त्याला एक कारण असते आणि त्याचे एक फळ किंवा कार्य असते. पण आपला जो मूळ आत्मा आहे, त्याचा या तिन्ही गोष्टींशी काहीएक संबंध नसतो. त्यामुळे जो महापुरुष नेहमी आत्मचिंतनात मग्न असतो, त्याला या काळाशी आणि दिशांशी काहीही कर्तव्य उरत नाही.

चित्रपटात पडद्यावर नायक एका देशातून दुसऱ्या देशात प्रवास करताना दिसतो. त्या चित्रपटात अनेक वर्षे उलटून गेलेली दिसतात. नायक लहानाचा मोठा होतो. कधी डबल रोल असतो. कधी नायक मरण पावतो आणि त्याचा मुलगा म्हणून तोच नायक पुन्हा तसाच्या तसा पडद्यावर येतो. काही घटना घडतात आणि त्याचे परिणाम तिथे दिसतात. पण या सर्व गदारोळात तो जो मूळ पांढरा पडदा आहे, तो कधी एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जात नाही. त्या पडद्याचे वय वाढत नाही. एवढ्या वेळेत पडदा म्हातारा होत नाही. खूप मोठा गोळीबार होतो, पण पडद्याला एकही गोळी लागत नाही. काळ दिशा आणि सर्व घटना केवळ त्या चित्रपटात असतात मूळ पडद्यावर त्यांचा कोणताही ओरखडा उमटत नाही. चित्रपट संपला की, पडदा तिथेच आणि तसाच अलिप्त उरतो. आपला आत्मा हा त्या पडद्यासारखा आहे. त्याच्यावर जन्म आणि मृत्यूचे अनेक चित्रपट येतात आणि जातात पण आत्मा कोणत्याही काळाने वयाने किंवा दिशेने कधीच बांधला जात नाही, तो नेहमीच सर्वव्यापी आणि सनातन असतो.

यथाकाशं विशुद्धं हि

न लिप्तं वस्तुना भवेत्।

तथात्मा सर्वभूतेषु

जरामृत्युविना भवेत्॥

– गीताव्रत

आकाशात अनेक गोष्टी घडत असतात. कधी काळेभोर ढग दाटून येतात, कधी विजांचा कडकडाट होतो, कधी प्रचंड पाऊस पडतो, तर कधी एखादे विमान त्यातून उडत जाते. आकाशात सुगंधही असतो आणि दुर्गंधीही असते. पण इतके सर्व होऊनही ते शुद्ध आणि असीम आकाश कोणत्याही वस्तूला चिकटत नाही किंवा कोणत्याही गोष्टीने ते लिप्त आणि दूषित होत नाही. धूर आकाशातच विरघळतो, पण आकाशाला तो कधीच काळे करू शकत नाही. अगदी त्याचप्रमाणे प्राणिमात्रांच्या ठायी वसत असलेला आपला आत्मा अत्यंत शुद्ध आणि अलिप्त असतो. तो अनेक शरीरांमध्ये प्रवेश करतो… शरीर लहानपणापासून म्हातारपणाकडे जाते… शरीराला विविध रोग होतात… आणि शेवटी ते शरीर मृत्यू पावते. पण या सर्व प्रवासात आत्मा कोणत्याही शरीराच्या दोषांनी लिप्त होत नाही. तो जरा म्हणजेच म्हातारपण मृत्यू आणि भय या सर्व गोष्टींपासून पूर्णपणे मुक्त असतो.

आरशासमोर जर आपण एखादा पेटता दिवा ठेवला, तर आरशात आगीचे प्रतिबिंब दिसते, पण तो आरसा स्वतः कधीच भाजून निघत नाही. आरशासमोर बर्फ ठेवला, तर आरसा थंडीने कुडकुडत नाही. तसेच, देहात राहूनही आत्मा देहाच्या कोणत्याही अवस्थेने दूषित होत नाही; तो नेहमी आपल्या मूळ शुद्ध स्वरूपातच विद्यमान असतो.

नित्यमुक्तस्य मे लोके

कर्तव्यं किं नु शिष्यते।

ज्ञानरूपस्य शुद्धस्य

ह्यज्ञानं नैव शिष्यते॥

– गीताव्रत

मनात नेहमी अस्वस्थता असते की, मला अमुक एक गोष्ट करायची आहे, माझे अमुक एक कर्तव्य पूर्ण करायचे आहे, किंवा माझ्या आयुष्यात ही गोष्ट करायची राहून गेली. आपण आयुष्यभर याच कर्तव्यांच्या ओझ्याखाली जगत आलेलो असतो. पण जो ज्ञानी मनुष्य आहे, तो अत्यंत खात्रीने म्हणतो की, नित्यमुक्त अशा मला माझे कोणतेही कर्तव्य उरणे शक्य नाही. कारण, आत्मा हा पूर्णपणे शुद्ध ज्ञानस्वरूप असल्यामुळे त्याच्यात अज्ञानाचा कोणताही लवलेश नसतो आणि जिथे अज्ञान नाही, तिथे कोणतेही कर्तव्य उरत नाही. हे अतिशय गोड सत्य आपण एका वेगळ्या दृष्टांतातून समजून घेऊया. म्हणून आत्म्याशी शक्य तितका आवर्जून संपर्क असावा.

एक अतिशय कष्टाळू प्रामाणिक विद्यार्थी आहे, जो रात्रंदिवस अभ्यास करतो आहे. तो परीक्षा देतो, पास होत जातो आणि शेवटी त्याला सर्वोच्च पदवी प्राप्त होते. त्याचे शिक्षण पूर्ण झाल्यावर त्याला पुन्हा शाळेत जाऊन पहिलीची पाटी गिरवण्याचे कोणतेही कर्तव्य उरेल का? तर, नक्कीच नाही. कारण त्याने ज्ञानाचे अंतिम ध्येय गाठलेले असते.

नदी जेव्हा डोंगरातून उगम पावते, तेव्हा ती वेगाने धावते, धडपडते, खडकांशी संघर्ष करते, कारण तिला समुद्राला मिळायचे असते. पण, एकदा का ती नदी अथांग समुद्रात जाऊन विलीन झाली की, मग तिचा तो वेग आणि तिचा तो संघर्ष पूर्णपणे थांबतो. तिला आता कुठेही पोहोचण्याची घाई नसते, कारण ती स्वतःच समुद्र झालेली असते. आत्मज्ञानी स्त्री -पुरुषांची अवस्था या समुद्राला मिळालेल्या नदीसारखी असते. त्याने आत्म्याचे सर्वोच्च शिखर गाठलेले असते, त्यामुळे त्याला जगात मिळवण्यासारखे किंवा करण्यासारखे कोणतेही लौकिक कर्तव्य शिल्लक राहत नाही.

निर्गुणो निरवद्यश्च

शुद्ध आत्मा हि कीर्तितः।

मनोवाचामगोचरो

निर्विशेषो हि कीर्तितः॥

– गीताव्रत

आत्म्याचे वर्णन करताना आपली भाषा आणि आपली बुद्धी अतिशय थिटी पडते. आत्मा हा निर्गुण आहे, म्हणजे त्याच्यावर प्रकृतीच्या कोणत्याही गुणाचा प्रभाव नाही. तो अवर्णनीय आहे, त्याचे वर्णन शब्दांत करणे शक्य नाही. तो निरवयव आहे, म्हणजे त्याला हात पाय डोळे असे कोणतेही अवयव नाहीत. तो निर्विशेष आणि अत्यंत शुद्ध आहे. आपले मन आणि आपली वाणी त्या आत्मतत्वापर्यंत कधीच पोहोचू शकत नाहीत.

हेही वाचा – अज्ञानाची रात्र संपते, तेव्हा…

जन्मापासून अंध असलेल्या इसमाला आपण लाल रंग कसा असतो, हे समजावून सांगायचा प्रयत्न केला तर, आपण काय सांगणार? आपण त्यासाठी कितीही शब्द वापरले, कितीही उदाहरणे दिली, तरी त्याला लाल रंगाची अनुभूती कधीच येणार नाही. कारण, तो रंग केवळ पाहण्याची गोष्ट आहे, बोलण्याची नाही. साखरेची गोडी शब्दांत कशी मांडणार? ती गोडी फक्त जिभेवर ठेवल्यावरच अनुभवता येते. त्यावर हजार पानांचा ग्रंथ लिहिला तरी, चव चाखल्याशिवाय गोडी कळणार नाही. आपले मन आणि आपली वाणी हे केवळ बाह्य जगातील आकारांचे आणि वस्तूंचे वर्णन करण्यासाठी बनलेले आहेत. आत्मा हा कोणत्याही आकाराचा नाही, तो तर साक्षात अनुभव आहे. शब्दांच्या सहाय्याने आपण आत्म्याकडे बोट दाखवू शकतो, पण शब्द म्हणजे आत्मा नव्हे.

बोट दाखवून चंद्र दाखवता येतो, पण ते बोट म्हणजे चंद्र नसतो… चंद्र पाहण्यासाठी बोटाच्या पलीकडे पाहावे लागते. आत्माही तसाच! आत्म्याला जाणण्यासाठी वाणी आणि मनाच्या पलीकडे जाऊन अत्यंत निःशब्द अवस्थेत प्रवेश करावा लागेल! तिथेच आत्म्याचा खरा साक्षात्कार होतो.

क्रमश: