Whiplash (व्हिप्लॅश) हा सिनेमा शिक्षक आणि विद्यार्थी यांच्या नात्यावर असला तरी, आपल्या आजपर्यंतच्या या नात्याच्या संकल्पनांना धक्का देणारा आहे. शिक्षकी पेशाभोवती परोपकार, सद्गुण आणि सत्शीलतेच वलय असतं, अपेक्षा असते. गुरू – शिष्याच्या नात्याला आपल्या संस्कृतीत परमोच्च स्थान आहे, गुरूला देव मानले आहे.
जाझ ड्रमर अँड्र्यू नेमान या शिष्याची आणि टेरेंस फ्लेचर या गुरूची कथा आहे. नेमान 19 वर्षांचा मुलगा असून त्याने एका सुप्रसिद्ध संगीत विद्यालयात प्रवेश घेतला आहे. फ्लेचर हा तिथला सर्वात नावाजलेला प्रतिष्ठित शिक्षक. वाद्यवृंदाचे संयोजन करणारा कंडक्टर आहे. फ्लेचर एकदा अँड्र्यूला ड्रम वाजवताना ऐकतो आणि न आवडल्याने नाराजी दर्शवतो, पण पुन्हा त्याला आपल्या वाद्यवृंदात घेतो. मुख्य ड्रमर कार्ल वाजवू शकला नाही तर, तो याला संधी देणार असतो. या भेटीत अँड्र्यूला समजते की, फ्लेचर अतिशय कठोर शिक्षक आहे. तो अपशब्द वापरून अपमान करतो, एवढेच नव्हे तर, शारीरिक इजा पण करतो! त्याला लगेच प्रत्यय येतो. फ्लेचर त्याच्या दिशने खुर्ची फेकतो… एका मुलाला अपमानीत करून बाहेर काढतो…
हेही वाचा – Rental family… आयुष्यातील गाळलेल्या जागा भरणारे!
अँड्र्यू नेमानला उत्कृष्ट ड्रमर व्हायचे आहे. त्यासाठी तो कुठलाही त्याग करायला तयार आहे. अगदी आपले कुटुंब आणि प्रेयसी सुद्धा! फ्लेचर त्याला डिवचतो, तेव्हा तो हात रक्ताळलेले होईपर्यंत ड्रम वाजवून प्रॅक्टिस करतो. फ्लेचर अहंकारी आहे, तो विद्यार्थ्यांना इतकं वाईटसाईट बोलतो, अपमानित करतो की, काही विद्यार्थी हे सहन करू शकत नाहीत. असाच एक विद्यार्थी अवहेलना सहन न झाल्यामुळे गळफास लावून आत्महत्या करतो. पण फ्लेचर मुलांना खोटे सांगतो की, त्याचा अपघाती मृत्यू झाला. फ्लेचर तीन ड्रमरना शीघ्र गतीने वाजवायला सांगतो, त्यात अँड्र्यू यशस्वी होतो. तर, स्पर्धेच्या वेळी त्याला अनेक अडचणींचा सामना करावा लागतो. तो कसाबसा तिथे वेळेत पोहोचतो रक्ताळलेल्या हातांनी ड्रम नीट वाजवू शकत नाही आणि फ्लेचर त्याला वाद्यवृंदातून काढून टाकतो. इथे अँड्र्यूचा स्वतःवरचा ताबा सुटतो आणि दोघांच्या भविष्यावर दूरगामी परिणाम करणारी घटना घडते.
त्याला कॉलेजमधून काढून टाकले जाते… तो ड्रम वाजवणे बंद करतो. तो आत्महत्या केलेल्या मुलाच्या वकिलाला फ्लेचरविरुद्ध साक्ष देण्याचे कबूल करतो…
फ्लेचर असे का वागतो? याचे कोडे शेवटी उलगडते. तो म्हणतो, जोपर्यंत विद्यार्थ्याला त्याच्या सर्व शक्ती पणाला लागेपर्यंत स्फूर्ती दिली जात नाही, तोपर्यंत त्याच्यातले सर्वोत्कृष्ट बाहेर येत नाही… मी हेच करत होतो. मी कुठलाही गुन्हा केलेला नाही, कारण सर्वोत्कृष्ट वादक तयार करणे, हे माझे कर्तव्य आहे. गुरुकूल परंपरेत गुरू शिष्याला कठोर परीक्षा द्यायला लावतात किंवा योद्ध्याला रथाचा सारथी! योद्ध्याला असेच अपमानास्पद बोलून चिडवत असे, जेणेकरून त्याने त्वेषाने लढावे. परंतु फ्लेचर स्फूर्ती देताना इतके विक्षिप्त वागतो की, त्यामुळे विद्यार्थ्याचे मनोबल खच्ची होते. वादकात आत्मविश्वास असलाच पाहिजे, यासाठी तो आग्रही असतो. म्हणून, तो सतत मुलांवर आरोप करत असतो. फ्लेचर माणुसकीच्या मापदंडात हीन दर्जाचा आहे; पण तो शिक्षकी पेशाच्या कसोटीत तसा नाही. तो विद्यार्थ्यांची सहनशक्ती अति ताणतो, तुटेपर्यंत ताणतो, पण तो दर्जेदार वादक तयार करत असतो.
हेही वाचा – जापनीज वाइफ… अजब प्रेम की गजब कहानी!
ही शिक्षकाची भूमिका आपल्याला चक्रावून टाकते. फ्लेचरचे वागणे एकीकडे पटत नाही आणि दुसरीकडे तो केवळ कर्तव्य करतो आहे, असे वाटत राहते. पण माणसाच्या जीवापेक्षा असे यश श्रेष्ठ आहे का? जीवन उरले नाही तर, ते यश तरी आहे का? फ्लेचरच्या अत्यंत कठोर परीक्षेला अँड्र्यू खरा उतरतो का? तो उत्कृष्ट ड्रमर होतो का? अप्रतिम वादन करतो का? फ्लेचरला अँड्र्यूमुळे नोकरी गेल्याचे कळते का? अँड्र्यूने केलेल्या अपमानाचा बदला तो घेतो का? या प्रश्नांची उत्तरे सिनेमा देतो. पण तरीही आपण जितका विचार करू तितके यात अडकत जातो. हा सिनेमा स्फूर्ती देणारा आहे, असे म्हटले तर, उत्कृष्ट कलाकार निर्माण करण्यासाठी इतका जीवघेणा मार्ग घ्यावा लागेल, असा अभिप्राय यातून निघतो; जो घातक आहे. जीवनासाठी कला की कलेसाठी जीवन? हा आपल्याकडचा एक जुना वाद आहे. त्यावर अनेक मते मतांतरे आहेत. सिनेमा पाहताना हाच वाद मनाशी येत राहतो.
अँड्र्यू आणि फ्लेचर दोन्हीची भूमिका करणारे नट कसलेले आहेत. दोघांची जणू जुगलबंदी आहे. अँड्र्यूज नायक आहे, पण फ्लेचर पूर्णतः खलनायक नाही; त्यात एक ग्रे छटा आहे. टाकीचे घाव सोसल्याशिवाय देवपण येत नाही, हे खरे असेल तर टाकीचे घाव देणारा शिल्पकार खलनायक कसा? ही उपमा देताना माणूस म्हणजे निर्जीव दगड नाही, हेही विसरता येत नाही. असा सगळा अजब गुंता आहे!
