हिमाली मुदखेडकर
भाग – 6
चार वर्षांपासून सुरू असणारी ही केस आता अंतिम टप्प्यात येऊन पोहोचली होती. आज अतिशय एक महत्त्वाची व्यक्ती या संदर्भातील काही विशेष बाबींवर प्रकाश टाकणार होती… जैव-नैतिकता तज्ज्ञ (Bioethicist) प्रा. शशांक कुलकर्णी साक्षीदाराच्या पिंजऱ्यात उभे होते. गेली वीस वर्षे ते वैद्यकीय नैतिकता, अवयवदान, IVF आणि प्रजनन अधिकारांवर अभ्यास करत होते.
ॲड. राघव आपटे यांनी सुरुवात केली…
“प्राध्यापक, मृत व्यक्तीची स्पष्ट संमती उपलब्ध नसताना तिच्या भ्रूणचा वापर करणे, नैतिकदृष्ट्या आक्षेपार्ह आहे का?”
“हो.”
“का?”
“कारण, आपण त्या व्यक्तीच्या इच्छेबद्दल निश्चितपणे काही सांगू शकत नाही.”
“म्हणजे, तिच्या मृत्यूनंतर तिला काय हवं होतं, हे आपल्याला माहीत नाही.”
“बरोबर.”
राघव आपटे समाधानाने जागेवर येऊन बसले. त्यांना अपेक्षित उत्तर मिळालं होतं.
हेही वाचा – संकर्षण… ‘त्या’ स्वप्नाने अनिकेतला दिलं बळ
ॲड. विभा शेलार युक्तिवादासाठी उभ्या राहिल्या.
“प्राध्यापक, एक साधा प्रश्न आहे.”
“मृत व्यक्तीची इच्छा निश्चितपणे सांगता येत नसते, हे आपण म्हणालात…”
“हो.”
“म्हणून तिच्या संमतीशिवाय भ्रूण वापरणे नैतिकदृष्ट्या प्रश्न निर्माण करते.”
“हो.”
विभां काही क्षण थांबल्या…
“मग मला सांगा…”
त्यांचा आवाज आता अधिक गंभीर आणि प्रभावी झाला,
“त्या व्यक्तीच्या संमतीशिवाय भ्रूण नष्ट करणे नैतिकदृष्ट्या प्रश्न निर्माण करत नाही का?”
प्राध्यापक अनपेक्षित प्रश्नाने क्षणभर गोंधळले. राघव आपटे लगेच सावध झाले.
विभा पुढे म्हणाल्या, “कारण मला इथे एक मूलभूत विसंगती दिसते. विरोधी पक्ष म्हणतो की, सानिका पुरंदरे यांची स्पष्ट परवानगी उपलब्ध नाही. म्हणून भ्रूण वापरता येणार नाही. पण मग ते भ्रूण नष्ट करण्याची परवानगी कुणी दिली? तशी स्पष्ट परवानगी किंवा तशा सहमती पत्रावर किंवा करारनाम्यावर सानिका पुरंदरे यांची स्वाक्षरी आहे का? अशी कागदपत्रे आपल्याकडे आहेत का?”
कोर्टात कुजबूज सुरू झाली.
“सानिका पुरंदरे यांनी लेखी स्वरूपात ‘माझ्या मृत्यूनंतर हे भ्रूण नष्ट करा,’ असे कुठे लिहिले आहे का?”
“नाही…” प्राध्यापक म्हणाले.
“म्हणजे भ्रूण नष्ट करण्याचा निर्णय देखील आपण त्यांच्या इच्छेबद्दल अंदाजच बांधत एकट्या अनिकेतच्या स्वाक्षरीने घेणार आहोत?”
“तांत्रिकदृष्ट्या… हो,” प्राध्यापक म्हणाले.
“म्हणजे आपण एका बाजूला म्हणतो आहोत — ‘संमती नाही म्हणून वापरता येणार नाही…’ आणि दुसऱ्या बाजूला म्हणतो आहोत — ‘संमती नसली तरी नष्ट करता येईल…’ हे परस्परविरोधी नाही का?”
राघव आपटे लगेच उभे राहिले…
“माय लॉर्ड, विरोधी वकील चुकीची समानता निर्माण करत आहेत. जन्म देणे आणि नष्ट करणे या दोन वेगळ्या कृती आहेत.”
“नक्कीच वेगळ्या आहेत…” विभा म्हणाल्या, “पण दोन्ही निर्णय कोणाच्या तरी वतीने घेतले जात आहेत. दोन्ही ठिकाणी सानिका पुरंदरे स्वतः उपस्थित नाहीत. दोन्ही ठिकाणी आपण त्यांच्या इच्छेबद्दल अनुमान लावत आहोत. मग एका अनुमानाला कायदेशीर मान्यता आणि दुसऱ्याला पूर्ण नकार… असं कसं?”
न्यायमूर्ती प्रधान आता स्वतः टिपणं घेत होते. ते विचारमग्न होते.
विभा पुढे म्हणाल्या, “माय लॉर्ड, माझे म्हणणे असे नाही की, न्यायालयाने सानिका पुरंदरे यांच्या इच्छेचा अंदाज बांधावा. माझे म्हणणे एवढेच आहे की, जर मृत व्यक्तीची इच्छा अज्ञात असेल, तर न्यायालयाकडून कमीत कमी अपरिवर्तनीय निर्णय घेण्यात यावा”
“अपरिवर्तनीय? नेमकेपणाने सांगता येईल का?” न्यायाधीशांनी विचारलं.
विभा म्हणाल्या, “कारण भ्रूण न वापरता तसाच गोठलेला ठेवला तर तो भविष्यात वापरण्याचा पर्याय उपलब्ध राहू शकतो. पण एकदा तो नष्ट केला तर, तो पर्याय कायमचा संपतो.”
प्राध्यापक कुलकर्णी काही क्षण विचार करून मग म्हणाले, “नैतिक तत्त्वज्ञानात याला ‘least irreversible harm’ म्हणजेच कमी अपरिवर्तनीय परिणाम असलेला पर्याय निवडणे असे म्हटले जाते.”
राघव आपटे लगेच म्हणाले, “पण त्याचा अर्थ असा नाही की, जन्म देणेच योग्य ठरते.”
“नाही,” प्राध्यापक म्हणाले, “पण याचा अर्थ इतकाच की, नैतिक प्रश्न दोन्हीही बाजूंना आहेत.”
त्या क्षणी प्रथमच न्यायालयात एक महत्त्वाची गोष्ट स्पष्ट झाली होती. आजवर विरोधी पक्ष वारंवार एकच प्रश्न मांडत होता —
“मृत व्यक्तीची संमती नसताना भ्रूण वापरता येईल का?”
पण विभा शेलारांना आज तो प्रश्नच बदलून टाकला होता —
“मृत व्यक्तीची स्पष्ट संमती नसताना भ्रूण नष्ट तरी कसा करता येईल?”
आणि या नव्या प्रश्नाचे समर्पक उत्तर ना विरोधी पक्षाकडे होतं ना प्राध्यापक कुलकर्णी यांच्याकडे होतं.
विभा शेलारांच्या या आक्रमक प्रश्नाने केसची दिशाच पलटली गेली होती.
0000
न्यायालयातील अनेक सुनावण्या, तज्ज्ञांच्या साक्षी, कायदेशीर युक्तिवाद आणि प्रतियुक्तिवादानंतर न्यायमूर्ती प्रधानांनी आज प्रथमच अनिकेतला बोलण्याची संधी दिली.
“मिस्टर पुरंदरे, या प्रकरणाचा अंतिम निर्णय देण्याआधी तुम्हाला काही मांडायचे आहे का? कृपया तुमचे म्हणणे साक्षीदारांच्या पिंजर्यात उभे राहून कोर्टापुढे मांडा.”
अनिकेत उभा राहिला. आज त्याचा आवाज मात्र स्थिर होता…
“माय लॉर्ड, गेली साडेचार वर्षे या न्यायालयात माझ्याबद्दल बरेच काही बोलले गेले. माझ्या हेतूंवर प्रश्न उपस्थित झाले. माझ्या निर्णयांवर चर्चा झाली. पण आज मला व्यक्त होण्याची संधी न्यायालयाने दिली त्या साठी आपले आभार.”
तो काही क्षण थांबला. संपूर्ण न्यायालय त्याच्याकडे लक्ष देऊन ऐकत होते.
“माझे आणि सानिकाचे सहजीवन अत्यंत सुंदर होते. आमच्यातील प्रेम कधी कमी झालेच नाही. आम्हाला ओळखणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला हे माहिती आहे. आमचे मित्र, नातेवाईक, शेजारी… सर्वजण आम्हाला प्रेमीयुगूल म्हणूनच संबोधायचे.”
त्याचा गळा किंचित भरून आला.
“या अपघाताला आता सहा वर्षे झाली आहेत. पण मी पुन्हा विवाह करण्याचा विचार करू शकत नाही. माझ्यासाठी तिचे अस्तित्व संपलेले नाही. ती एक आदर्श पत्नी होती… आहे… आणि राहील….”
“मी इतर कोणालाही उद्देशून बोलत नाही. प्रत्येकाला आयुष्यात पुढे जाण्याचा अधिकार आहे. पण माझ्यासाठी… माझ्यासाठी सानिकाच माझी पत्नी आहे. विरोधी पक्ष वारंवार म्हणतो की, सानिकाची संमती मिळू शकत नाही, हे सत्य आहे. ती आज इथे नाही. ती स्वतः येऊन तिचे मत सांगू शकत नाही. पण मला एक प्रश्न विचारायचा आहे. जर त्या अपघातात सानिकाऐवजी माझा मृत्यू झाला असता… आणि ती जिवंत राहिली असती… तर तिने हे भ्रूण नष्ट करण्याची परवानगी दिली असती का?”
“याचे उत्तर मीच देतो, कारण मी तिला ओळखतो इतर कोणापेक्षाही जास्त! मी हे खात्रीने सांगू शकतो… तिने कधीच तसे केले नसते…”
राघव आपटे उठण्याचा प्रयत्न करत होते… पण न्यायमूर्तींनी हाताने त्यांना थांबवले.
“त्यांना पूर्ण बोलू द्या.”
अनिकेत पुढे म्हणाला, “माय लॉर्ड, आम्ही दोघांनी मिळून हा प्रवास सुरू केला होता. हे भ्रूण एखाद्या प्रयोगशाळेतील नमूना नाही. तो आमच्या आयुष्याचा एक भाग आहे. आमच्या अपूर्ण स्वप्नांचा एक भाग आहे.”
त्याने काही क्षण डोळे मिटले.
“मी हिंदू धर्मात जन्माला आलो आहे. माझ्या श्रद्धेनुसार गर्भ किंवा भ्रूण हा केवळ पेशींचा समूह नसतो. तर ती एका जीवाची सुरुवात असते…. एका आत्म्याचे निवासस्थान असते.”
कोर्टरूम पूर्णपणे शांत होते.
“माझ्या धार्मिक आणि वैयक्तिक विश्वासानुसार भ्रूणाचा अकारण नाश करणे, हे अत्यंत मोठे पाप कृत्य आहे. मी माझी श्रद्धा कोणावरही लादण्याचा प्रयत्न करत नसून माझ्या अंतरात्म्याला जे योग्य वाटते ते सांगण्याचा प्रयत्न करतो आहे ”
त्याने न्यायालयाकडे पाहिले.
“मला माहिती आहे की, हे न्यायालय धार्मिक श्रद्धेवर निर्णय देणार नाही… आणि तसे व्हावे, अशी माझी अपेक्षाही नाही. पण मी ज्या संस्कारांत वाढलो, ज्या मूल्यांमध्ये जगलो, त्यांच्यामुळे हे भ्रूण नष्ट करण्यासाठी संमती देणे माझ्यासाठी अशक्य आहे.”
हेही वाचा – संकर्षण… एकल पालकत्वात स्त्री की पुरुष सक्षम?
आता त्याचा आवाज अधिक ठाम झाला.
“मी न्यायालयाकडे विशेष सवलत मागत नाही. मी कोणाचा अधिकार हिरावून घेत नाही. मी सरकारकडून आर्थिक मदत मागत नाही. मी कोणावरही कोणतीही जबाबदारी टाकत नाही. माझे फक्त एवढेच म्हणणे आहे — पिता म्हणून त्या बालकाची संपूर्ण जबाबदारी माझी आहे. मी त्याचे संगोपन करू इच्छितो… त्याचा प्रेमाने सांभाळ करू इच्छितो… त्याचा पिता होऊ इच्छितो.”
तो काही क्षण थांबला… मग शेवटचे शब्द उच्चारले…
“आज न्यायालयासमोर उभा राहून एखादा कायदेशीर मुद्दा मांडत नाही. मी न्यायालयाला सानिकाच्या मनात काय होते, हे ठरवण्याची विनंती करत नाही. माझी प्रिय पत्नी आणि लाडकी मुलगी दुर्दैवाने मी गमावली, आता एक अजून न जन्मलेलं मूल गमावण्याची परवानगी माझ्याकडून मागितली जात आहे.”
त्याच्या डोळ्यांत पाणी तरळलं.
“माय लॉर्ड, मी त्या जीवाला जन्म देण्याचा अधिकार नव्हे तर, त्याचा बाप म्हणून त्याच्यावतीने मी फक्त त्याला जन्म घेण्याची संधी मागतो आहे.”
कोर्टरूममध्ये इतकी शांतता पसरली होती की, एखाद्या कागदाची सळसळही ऐकू आली असती!
आज प्रथमच अनिकेत पुरंदरे एक व्यक्ती म्हणून काय आहेत, हे स्पष्ट झाले होते.
क्रमश:
(Disclaimer : ही कथा काल्पनिक असून याचा कोणत्याही घटना अथवा व्यक्तीशी साधर्म्य आढळल्यास तो निव्वळ योगायोग समजावा.)
