सार्थ ज्ञानेश्वरी : न धरावा तो संगु, न लागावें तेथ लागु

अध्याय तेरावा

वैरिया नीद आली । आतां द्वंद्वें माझीं सरलीं । हें मानी तो सपिली । मुकला जेवीं ॥766॥ तैसी आहारनिद्रेची उजरी । रोग निवांतु जोंवरी । तंव जो न करी । व्याधीचिंता ॥767॥ आणि स्त्रीपुत्रादिमेळें । संपत्ति जंव जंव फळे । तेणें रजें डोळे । जाती जयाचे ॥768॥ सवळेचि वियोगु पडैल । विळौनी विपत्ति येईल । हें दुःख पुढील । देखेना जो ॥769॥ तो अज्ञान गा पांडवा । आणि तोही तोचि जाणावा । जो इंद्रियें अव्हासवा । चारी एथ ॥770॥ वयसेचेनि उवायें । संपत्तीचेनि सावायें । सेव्यासेव्य जाये । सरकटितु ॥771॥ न करावें तें करी । असंभाव्य मनीं धरी । चिंतू नये तें विचारी । जयाची मती ॥772॥ रिघे जेथ न रिघावें । मागे जें न घ्यावें । स्पर्शे जेथ न लागावें । आंग मन ॥773॥ न जावें तेथ जाये । न पाहावें तें जो पाहे । न खावें तें खाये । तेवींचि तोषे ॥774॥ न धरावा तो संगु । न लागावें तेथ लागु । नाचरावा तो मार्गु । आचरे जो ॥775॥ नायकावें तें आइके । न बोलावें तें भुंके । परि दोष होईल हें न देखे । प्रवर्ततां ॥776॥ अंगा मनासि रुची यावें । येतुलेनि कृत्याकृत्य नाठवें । जो करणेयाचेनि नांवें । भलतेंचि करी ॥777॥ परि पाप मज होईल । कां नरकयातना येईल । हें कांहींचि पुढील । देखेना जो ॥778॥ तयाचेनि आंगलगें । अज्ञान जगीं दाटुगें । जें सज्ञानाही संगें । झोंबों सके ॥779॥ असो हें आइक । अज्ञानचिन्हें आणिक । जेणें तुज सम्यक् । जाणवे तें ॥780॥

हेही वाचा – सार्थ ज्ञानेश्वरी : गव्हारु निद्रासुखें, घर जळत असे तें न देखे

अर्थ

शत्रूला झोप लागली, एवढ्यावरून जो असे मानतो की आता आपले भांडणतंटे संपले (असे मानून जो स्वस्थ राहतो), तो ज्याप्रमाणे आपल्या मुलाबाळांसह नाश पावतो ॥766॥ त्याप्रमाणे आहार व निद्रा ही जेथपर्यंत यथास्थित चालू आहेत व जोपर्यंत रोग निवांत आहे, तोपर्यंत जो रोगाची काळजी करीत नाही ॥767॥ आणि स्त्रीपुत्रादिकांच्या संगतीत जसजशी संपत्ति अधिकाधिक मिळत जाते, तसतसा त्या संपत्तीच्या धुराने ज्याच्यातील विचार नाहीसा होतो, ॥768॥ या स्त्रीपुत्रादि व संपति यांचा तात्काळ वियोग होईल व एका दिवसात वाईट अवस्था येईल, हे पुढचे दु:ख जो आगाऊ जाणत नाही ॥769॥ अर्जुना, तो अज्ञानी आहे आणि जो इंद्रियांना हवे ते विषय देतो, तो देखील तोच (अज्ञानीच) समजावा. ॥770॥ तारुण्याच्या उत्कर्षाने आणि संपत्तीच्या साहाय्याने, जो सेवन करण्य़ास योग्य-अयोग्य अशी निवड न करता, सरसकट विषय सेवन करतो ॥771॥ जे करू नये ते करतो, न होणार्‍या गोष्टी मनात आणतो आणि ज्याविषयी विचार करू नये त्याविषयीच ज्याची बुद्धी विचार करते ॥772॥ जेथे प्रवेश करू नये तेथे प्रवेश करतो, जे घेऊ नये ते मागतो व जेथे अंग किंवा मन लागू देऊ नये त्यांना जाऊन खेटतो ॥773॥ जेथे जाऊ नये, तेथे जातो, जे पाहू नये ते पाहतो व खाऊ नये, ते खातो व (ह्या निषिद्ध गोष्टी केल्याबद्दल वाईट न वाटता) त्याविषयी आनंद मानतो ॥774॥ ज्याची संगती धरू नये, त्याची धरतो, जेथे संबंध करू नये, तेथे संबंध करतो व ज्या मार्गाचे आचरण करू नये, त्या मार्गाचे जो आचरण करतो. ॥775॥ जे ऐकू नये, ते ऐकतो, जे बोलू नये ते मोठ्याने बडबडतो, परंतु असे केल्याने दोष घडेल हे पाहात नाही. ॥776॥ शरीरास व मनास आवडेल तेवढे असले म्हणजे झाले, मग ते कर्म करण्यास योग्य आहे किंवा नाही, याचा काही तो विचार करत नाही व जो करावयाचे म्हणून भलतेच करतो ॥777॥ परंतु (यापासून) मला पाप लागेल अथवा (या योगाने) नरकयातना भोगाव्या लागतील, या पुढील होणार्‍या गोष्टी जो काहीच पहात नाही. ॥778॥ त्याच्या आश्रयाने अज्ञान जगात बलाढ्य होते व ते बलवान झालेले अज्ञान ज्ञानवान पुरुषाबरोबरही झगडू शकेल. ॥779॥ परंतु हे राहू दे. आणखी काही अज्ञानाची लक्षने सांगतो, ती ऐक. ज्या योगाने तुला त्या अज्ञानाची चांगली ओळख पटेल. ॥780॥

क्रमश:

हेही वाचा – सार्थ ज्ञानेश्वरी : कडाडीं लोटला गाडा, शिखरौनि सुटला धोंडा

(साभार – शं. वा. तथा मामासाहेब दांडेकर संपादित ‘सार्थ ज्ञानेश्वरी’)