सार्थ ज्ञानेश्वरी : गार शेवाळें गुंडाळली, कां निंबोळी जैसी पिकली

अध्याय तेरावा

आणि जयाचां मनीं गांठी । वरिवरी मोकळी वाचा दिठी । आंगें मिळे जीवें पाठीं । भलतया दे ॥668॥ व्याधाचे चारा घालणें । तैसें प्रांजळ जोगावणें । चांगाचीं अंतःकरणें । विरु करी ॥669॥ गार शेवाळें गुंडाळली । कां निंबोळी जैसी पिकली । तैसी जयाची भली । बाह्य क्रिया ॥670॥ अज्ञान तयाचां ठायीं । ठेविलें असे पाहीं । या बोला आन नाहीं । सत्य मानीं ॥671॥ आणि गुरुकुळीं लाजे । जो गुरुभक्ती उभजे । विद्या घेऊनि माजे । गुरूसींचि ॥672॥ तयाचें नाव घेणें । हें वाचे शूद्रान्न होणें । परि घडलें लक्षणें । बोलतां इयें ॥673॥ आता गुरुभक्तांचें नांव घेवों । तेणें वाचेसि प्रायश्चित देवों । गुरुसेवका नांव पावों । सूर्य जैसा ॥674॥ येतुलेनि पांगु पापाचा । निस्तरेल हे वाचा । जो गुरुतल्पगाचा । नामीं आला ॥675॥ हा ठायवरी । तया नावांचें भय हरी । मग म्हणे अवधारीं । आणिकें चिन्हें ॥676॥

हेही वाचा – सार्थ ज्ञानेश्वरी : करतळावरी वाटोळा, डोलतु देखिजे आंवळा

अर्थ

आणि ज्याच्या मनामध्ये गाठ असते (आपल्या मनातील गोष्ट जो दुसर्‍याला कधीही कळू देत नाही) ज्याचे बोलणे व पाहणे वरून वरून मोकळ्या मनाचे असते व अंगाने (एकाला) मदत करतो व नंतर भलत्यालाच (दुसऱ्याला) मदत करतो ॥668॥ पारध्याचे जनावरास चारा घालणे हे जसे असते (वरून पाहणारास प्रामाणिक व सरळपणाचे दिसते, पण त्याच्या मनात घात करण्याचा हेतू असतो), त्याप्रमाणे ज्याचे दुसर्‍यास पोसणे अथवा सांभाळणे सरळ असते (पण ते केवळ त्या पोसले जाणार्‍या माणसाच्या घाताकरिताच असते) व जो चांगल्या माणसाची अंत:करणे बिघडवतो ॥669॥ शेवाळाने आच्छादिलेली गारगोटी जशी वरून सुंदर दिसते अथवा पिकलेली लिंबोणी जशी वरून सुंदर दिसते, (परंतु आत कडू असते) तसे ज्याचे बाह्य आचरण दिसण्यात चांगले असते, ॥670॥ त्याच्या ठिकाणी अज्ञान ठेवलेले आहे असे समज, यात अन्यथा नाही, हे खरे मान. ॥671॥ आणि गुरुकुळाची ज्याला लाज वाटते, (जो) गुरुभक्तीला कंटाळतो व गुरूपासून विद्या शिकून गुरूवरच उलटतो, ॥672॥ त्या अभक्ताचे नाव घेणे हे (ब्राह्मणाच्या) जिव्हेला शूद्राच्या अन्नाच्या स्पर्शाप्रमाणे (म्हणजे पाप करण्यासारखे) आहे. पण काय करावे; अज्ञानाची ही लक्षणे सांगतांना त्या अभक्ताचे नाव घेणे भाग पडले. ॥673॥ म्हणून आता गुरूच्या भक्ताचे नामस्मरण करू व त्या योगाने वाचेस प्रायश्चित्त देऊ. गुरुभक्ताचे नाव म्हणजे जणू काय सूर्यच आहे, असे समजा. ॥674॥ एवढ्याने (गुरुभक्ताचे नाव घेतल्याने) ती वाचा गुरुविषयी मात्रागमनी असणाराचे नाव घेण्याच्या पापामुळे जो हीनपणा झाला, तो घालवील, ॥675॥ (गुरुभक्ताच्या नावाचा उच्चार) येथपर्यंत अभक्ताच्या नामोच्चरणाचे भय व (दोष) हरण करतो, मग आणखी (अज्ञानाची) चिन्हे ऐक, असे देव म्हणाले. ॥676॥

क्रमश:

हेही वाचा – सार्थ ज्ञानेश्वरी : गर्वें पर्वताचीं शिखरें,  तैसा महत्त्वावरूनि नुतरे 

(साभार – शं. वा. तथा मामासाहेब दांडेकर संपादित ‘सार्थ ज्ञानेश्वरी’)