Author: डॉ. शिरीष कुलकर्णी

माया / आत्मषटक जगद्गुरु आद्य शंकराचार्य यांचे ‘आत्मषटक’ ज्याला आपण निर्वाणषटक असेही म्हणतो ते मानवी जीवनातील सर्वश्रेष्ठ आध्यात्मिक आणि शाश्वत असे तत्वज्ञान आहे. केरळमधील कलाडी नावाच्या एका अत्यंत छोट्याशा गावातून एक आठ वर्षांचा कोवळा आणि तेजस्वी बालक आपल्या वयोवृद्ध मातेची अनुज्ञा आणि आशीर्वाद घेऊन घराबाहेर पडतो. पायात कोणतेही त्राण नाही, सोबत कोणतीही शिदोरी नाही, पण डोळ्यांत मात्र परमसत्याला शोधण्याची एक अत्यंत प्रबळ आणि प्रखर ओढ आहे. ते बालक घनदाट जंगले, नद्या आणि पर्वत ओलांडून शेकडो मैलांचा पायी प्रवास करत थेट मध्य प्रदेशातील नर्मदा नदीच्या किनारी ओंकारेश्वर येथे येऊन पोहोचतो. तिथे एका अंधाऱ्या गुहेत भगवत्पूज्यपाद गोविंदयती महाराज तपश्चर्या करत असतात. तो…

दक्षिण ध्रुवावर रात्र होती. तिथली रात्र आपल्या गाव, शहरातल्या रात्रीसारखी नसते… सूर्य मावळला की, काही तासांनी पहाट होते, पण तसाही प्रकार तिथे नसतो. दक्षिण ध्रुवावर कधी कधी रात्र सलग अनेक महिने राहते. तिथे आकाशात सूर्य दिसत नाही. चहूबाजूंना पांढरा बर्फ आणि वर काळंभोर आकाश. त्या काळ्या आकाशात लाखो तारे चमकत होते. हिरव्या आणि जांभळ्या प्रकाशाच्या लांब लांब लाटा आकाशात नाचत होत्या. त्यांना विज्ञानाच्या भाषेत दक्षिण ध्रुवीय प्रकाश म्हणतात. त्या प्रकाशाकडे पाहिलं की, एखाद्या अदृश्य चित्रकाराने आकाशावर रंगांचा मोठा कुंचला फिरवला आहे, असं वाटायचं. त्या बर्फाळ प्रदेशात छोटी मुलगी राहत होती. तिचं नाव होतं तारा. तारा अवघी पाच वर्षांची होती. तिचे…

माया / भाग – 8 ज्ञेयो न विषयो ह्यात्मा निर्विकारो ह्यतोऽद्वयः। स्वीकारो वा परित्यागो नात्मनो विद्यते खलु॥ – गीताव्रत आपण जगातील अनेक गोष्टींचे ज्ञान मिळवत असतो. आपण विज्ञान, इतिहास, भूगोलाचे ज्ञान घेतो किंवा एखाद्या नवीन भाषेचे ज्ञान घेतो. या सर्व प्रक्रियेमध्ये एक गोष्ट समान असते, ती म्हणजे जाणणारा आणि जाणण्याची वस्तू हे दोन्ही वेगवेगळे असतात. पण  आत्मज्ञानाचे असे होत नाही. आत्मा हा कधीच ज्ञानाचा विषय होऊ शकत नाही, कारण तो साक्षात जाणणारा म्हणजेच ज्ञाता आहे. आपण आपल्या डोळ्यांनी या जगातील यच्चयावत सुंदर गोष्टी पाहतो. डोंगर, फुलं, सूर्योदय, सूर्यास्त, नद्या, समुद्र, रंग, आकार सगळं काही आपण अगदी स्पष्ट पाहतो. पण तेच…

कधी कधी एखादा विचार भटकून भटकून थकतो आणि मग एका संध्याकाळी तो कायमचा थांबतो. हो थांबतो!  कारण त्याला वाटतं, “माझं थकलेपण आता स्वतःच्याच सावलीत विसावतंय…!” कित्येक वर्षं उलटून गेली होती. कविता आता आता वेगळ्या कविता लिहू लागली होती, डायरीशिवाय! कविता फक्त कविता उरली नव्हती… कथा, कविता, अनुभव, आणि कधीही न झालेल्या त्यांच्या संवादांचं साहित्य! आयुष्य आता इतकं मोजकं आणि सुटसुटीत झालं होतं, की त्यात फक्त आवश्यक नसलेल्या फक्त दोनच गोष्टी उरल्या होत्या… त्यातली एक डायरी! जिचं शेवटचंच एक पान कोरं राहून गेलं होतं… तेवढीच एक खंत. आणि शब्दांच्या मागे सतत धावणारी त्यांची ती डायरी हातात घेतलेली सावली. हेही वाचा – भय…

माया / भाग – 7 सर्वप्राणिषु यो व्याप्तो ह्यवस्थात्रयसाक्षकः। जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तौ च प्रकाशरूपभासकः॥ – गीताव्रत विश्वातील सर्व प्राण्यांमध्ये अत्यंत समभावाने व्याप्त असलेला आणि मानवी जीवनातील सर्व अवस्थांचा केवळ एक अलिप्त साक्षीदार असलेला, तो एकच आत्मा आहे. माणसाचे संपूर्ण जीवन हे प्रामुख्याने तीन अवस्थांमध्ये विभागलेले असते आणि त्या अवस्था म्हणजे जागृती, स्वप्न आणि सुषुप्ती. जागृती म्हणजे जेव्हा आपण पूर्ण जागे असतो आणि बाह्यजगात वावरत असतो. स्वप्न म्हणजे जेव्हा आपण झोपेत एक वेगळेच काल्पनिक जग पाहात असतो आणि सुषुप्ती म्हणजे अत्यंत गाढ आणि स्वप्नरहित झोप… जिथे आपल्याला कोणत्याही गोष्टीचे भान नसते. या तिन्ही अतिशय भिन्न अवस्था, ज्या एका अखंड प्रकाशाने प्रकाशित होतात;…

‘कुब्जा’ या कवितेनं खूप वेडं केलं होतं. प्रेमराधा नि प्रेमकृष्ण खूप आवडतात… कृष्णप्रेमाच्या कथा खूप आवडू लागतात. खरंतर, या कवितेचा अर्थ तेव्हा सहज नाही समजला. पण कधीतरी तो समजला हीच धन्यता. ही कविता मला आधी नव्हती आवडत, पण जेव्हा अर्थ समजला, तशी ही कविता सर्वाधिक आवडू लागली… कुब्जा – इंदिरा संत अजून नाही जागी राधा अजून नाही जागे गोकुळ अशा अवेळी पैलतीरावर आज घुमे का पावा मंजुळ मावळतीवर चंद्र केशरी पहाटवारा भवती भणभण अर्ध्या पाण्यामध्ये उभी ती तिथेच टाकून अपुले तनमन विश्वच अवघे ओठ लावून कुब्जा प्याली तो मुरलीरव डोळ्यामधूनी थेंब सुखाचे…. हे माझ्यास्तव… हे माझ्यास्तव तिचं थोडं वय जास्त…

माया / भाग – 6 अध्यात्मामधला ज्ञानप्रवास तसेच अभ्यास आनंददायी आणि मनःशांती देणाराच ठरतो. आम्ही ज्ञानेश्वरी पारायणाला बसायचो. तेव्हा तिथे आलेले वारकरी संप्रदायातील एक हरी मामा, आम्हाला सांगायचे की, काहीही समजले नाही तरी, सतत श्रद्धेने ज्ञानेश्वरी वाचायचा प्रयत्न करायचा. याचा अर्थ असा की, आपल्याला केवळ ज्ञानाची लालसा असेल, आपण ज्ञानग्रहणासाठी पात्र असू, तर ते कुठल्या ना कुठल्या मार्गाने आपल्यापर्यंत पोहोचतेच. योग्य वेळ आली की, सगळे ज्ञान आपले आपल्याला मिळतेच! पण हे कोणी सांगितलेय, तर प्रत्यक्ष भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितलेले आहे. आपण या जगद्गुरु शंकराचार्यांनी सांगितलेल्या महत्त्वाच्या तत्त्वज्ञानाकडे वळण्यापूर्वी श्रीमद्भगवद्गीतेतील एका अत्यंत महत्त्वाच्या श्लोकाचे स्मरण करू! ज्ञानाचा हा सगळा डोलारा ज्या एका…

खलील जिब्रानची ही कथा. माझा सगळ्यात आवडता कथाकार हा खलील जिब्रानच! लहानपणी त्याची एक कथा मी वाचली होती. त्याच्या एका कथेनं मला पंधरा दिवस रडवलं होतं… त्याची ‘भय’ ही कथा खूप सुंदर आहे… नदी सागराला मिळते, असं एक चित्र मी तयार करण्याचा प्रयत्न केलाय… आणि त्या इंग्रजी कथेचा स्वैर अनुवादही आपणा सर्वांसाठी, अर्थातच विनम्रतेने! असे म्हणतात की, अवखळपणे समुद्रापर्यंत वाहात आलेल्या नदीला समुद्रात प्रवेश करण्यापूर्वी खूप भीती वाटू लागते. नदी भीतीने अक्षरशः थरथर कापू लागते. डोंगराच्या उंच शिखरांवरून खाली येतानाचा आपला प्रवास तिला आठवू लागतो. आता तिचं समर्पण जवळ आलंय. आता तिचं स्वतंत्र अस्तित्व आणि ओळखही संपणार आहे. ती समुद्रमय…

माया / भाग – 5 सर्वेषु भूतमात्रेषु आत्मभावो यदा भवेत्। शत्रुं मन्येत को तत्र वह्नौ शैत्यं यथा भवेत्॥ – गीताव्रत आपण अनेकांना आपले मित्र मानतो, तर काहींना आपले शत्रू मानतो. हा मैत्रीचा आणि शत्रुत्वाचा भाव आपल्या मनात का निर्माण होतो, तर जेव्हा आपण समोरच्या व्यक्तीला आपल्यापेक्षा वेगळे मानतो, तेव्हाच तिथेच द्वेष किंवा स्पर्धा निर्माण होऊ शकते. पण ज्या साधकाच्या अंतःकरणात सर्व भूतमात्रांविषयी म्हणजेच जगातील प्रत्येक सजीवाविषयी आत्मभाव निर्माण झाला आहे, त्याच्या बाबतीत काय होते? आत्मभाव म्हणजे जो आत्मा माझ्यात आहे, तोच आत्मा समोरच्या व्यक्तीतही प्रकाशत आहे, ही अत्यंत प्रखर जाणीव म्हणजे आत्मभाव! एकदा का ही जाणीव झाली की, कोणालाही शत्रू…

पहाटेचा कोवळा प्रकाश बागेच्या पापण्यांवर अलगद विसावला आणि एकेक फूल जागं झालं. पानांच्या टोकांवर विसावलेले दवबिंदू उजळून निघाले. रात्रभर स्वप्न मिटून राहिलेल्या कळ्यांनी आकाशाकडं प्रसन्न होऊन पाहिलं. मातीच्या ओलसर गंधात नव्या क्षणांची चाहूल मिसळली… रोजच्यासारखा मी पाण्याची झारी घेऊन बागेत आलो. झाडांच्या मुळाशी पाणी हळूवार फवारत, वेलींना सावरत आणि कोवळ्या पानांवरून हात फिरवत मी पुढं चाललो होतो. या बागेतलं प्रत्येक झाड माझ्या ओळखीचं होतं. कोणत्या रोपट्याला ऊन सोसत नाही, कोणती वेल आधार शोधते, कोणत्या पानाला अळी त्रास देतेय, आणि कोणती कळी उमलण्यासाठी पहाटेची वाट पाहतेय… हे मला तिच्याकडं पाहताच कळत असे. झाडांची भाषा मला समजते. ती शब्दांत ऐकू येत नाही,…