Author: सुरेखा मोंडकर

माझ्या अत्यंत आवडत्या चित्रपटांपैकी ‘दूसरा आदमी’ हा एक आहे. 1977मध्ये आलेल्या यश चोप्रांच्या या सिनेमात विवाहबाह्य संबंधांवर भाष्य केलेलं आहे. जास्त गुंत्यात न जाता, समाजमान्य मतांसमोर जटील, तापदायक प्रश्न उभे न करता केवळ मनोरंजनावर लक्ष केंद्रित केलं आहे. दरीच्या काठावर उभी असणारी व्यक्ती दरीत कोसळली तर एक दु:खद घटना घडेल… निराळे विचार, भावना आणि परिणाम होतील आणि जर ती सावरली, तिथून परत फिरली तर; तिथपर्यंत ती ज्या कारणांमुळे पोहोचली ते व्रण राहतील; पण हळूहळू ते सुकतील! त्यावर खपली धरेल! नवी त्वचा येईल! कदाचित एक नवीन आयुष्य सुरू होईल. हा सिनेमा खोल दरीपर्यंत पोचलेल्या, पण योग्यवेळी तोल सावरून परत फिरलेल्या, दु:खाने…

खूप दिवसांनी… नाही… खूप वर्षांनी तो दिसला. गोरापान, बळकट शरीर, घनदाट केसांनी कपाळावरून थोडीशी माघार घेतलेली. तांबूस तपकिरी मऊशार केसात काही रुपेरी-चंदेरी तारा सैरभैर झाल्या होत्या. नाकावर सोनेरी काड्यांचा चष्मा स्थिरावला होता. एवढाच काय तो फरक! देखणा तसाच, लवभर कमी नाही. प्रौढपणी शशी कपूर दिसायचा तसाच दिसत होता. तो तिच्याकडेच बघत होता. चेहऱ्यावर ओळख नव्हती. तोच आहे ना? की त्याच्यासारखा दिसणारा दुसरा कोणी? पुढे निघून जावं का? की विचारावं त्याला? आधीच वीस एक वर्षांनी दिसतोय. आजचा क्षण गमावला तर कोण जाणे पुन्हा भेटेल की नाही? जुन्या घरात त्यांच्या दोन्ही कुटुंबांचा दाट घरोबा. एकमेकांकडे जाणं येणं. जेवणं खाणं. तिची मुलं तर…

माझी मैत्रीण ललिता… ललिता खरेदीच्या बाबतीत अत्यंत जाणकार आहे… तिनेच तसं मला सांगितलंय! साधी भाजी घेताना पण ती भय्याला विचारते – “ताजी है ना?  शिळी तो नहीं ना?  ये किडकी निकली तो देख हां!”  भय्या  नुसतीच  मुंडी  हलवतो… नरो वा कुंजरोवा… ज्याला जो हवा तो अर्थ घ्या. ललिता पण तिला हवा तो अर्थ घेऊन भाजी खरेदी करते. फळवाल्याकडे देखील अशाच प्रकारे खात्री करूनच खरेदी करते! तिने खरेदी केलेल्या सगळ्याच वस्तू बेस्टेस्ट असतात याचा तिला खूप अभिमान आहे. कोणताच दुकानदार तिला कधीच सांगत नाही – “हो, भाजी शिळी आहे… फळं किडकी आहेत!” अगदी कालचीच गोष्ट… तिने दोन कुर्ते विकत घेतले… नेहमीप्रमाणे…

खूप दिवसांनी ललिता घरी आली आणि आमच्या गप्पांना ऊत आला. आज शनिवार तिच्या मुलाला आणि सुनेला सुट्टी. त्यांना मोकळेपणा मिळावा म्हणून आली असणार. ललिताचं आणि अनूचं अगदी मेतकूट, गूळपीठ म्हणतात तसे संबंध! दोघींचं छान जमतं. एकतर ललिताला मुलगी नाह, त्यामुळे कन्याप्रेमाचा सगळा वर्षाव सुनेवर होतो, हे तर खरं आहेच! पण मुलगी ती मुलगी आणि सून ती सून! ती मुलीसारखी असते, पण मुलगी  नसते. ती खरी मुलगी तर तिच्या आईबाबांची असते! एकाच वेळेला दोन-दोन आईबाबांची मुलगी ती कशी होऊ शकणार? मनातल्या मनात ती दोघांमध्ये पहिला, दुसरा नंबर लावेलच ना! तरीपण ललिता आणि अनूचं नातं अगदी आमरस पुरीसारखं आहे. तिच्या यशाचं रहस्य…

भाग – 3 तयार मूर्तीला बॉडी कलर देऊन झाल्यानंतर, गणरायाला सजवायला बाप्पाला खूप आवडायचं. उत्तम रंगसंगती साधून शेला, कद तो नयनरम्य करायचा. मुकुट, कंठी, गळ्यातले इतर दागिने, दंडावरचे, हातातले दागिने, सोंडेवरचं नक्षीकाम, कोरीव प्रभावळ – महिरप; सगळं बाप्पा मनापासून करायचा. लाल, हिरवे, डाळिंबी, हिऱ्यासारखे चमकदार खडे वापरून तो  गणपती बाप्पाचं सौंदर्य चमकवून टाकायचा. मधल्याकाळात पर्यावरणाचा ऱ्हास व्हायला लागल्याने पीओपीच्या मूर्तीविरुद्ध जनजागृती व्हायला लागली. पर्यावरणस्नेही मूर्तींची गरज आणि मागणी वाढली. पण पर्यावरण ऱ्हासाने सगळ्यांचाच घास घेतला होता. गणपतीसाठी लागणारी शाडूची माती दुर्मीळ व्हायला लागली. ही मूर्ती बनवायला खास कारागीर, कलाकार लागतो. साचा वापरून पीओपीची मूर्ती कोणीही, साधारण कसब असणारा बनवू शकतो.…

भाग – 2 बाप्पाच्या आजोबांची थेट खाडीपर्यंत पोहोचलेली भलीमोठी जमीन होती. आजोबांचा उदार, सर्वांना मदत करण्याचा स्वभाव आणि बदलत्या काळाचा न आलेला अंदाज; यामुळे त्या जमिनीवर त्यांच्या अनेक नातेवाईकांची, सोयऱ्याधायऱ्यांची, मित्रपरिवाराची घरं झाली आणि ती ती जमीन, त्या त्या घरमालकाच्या घशात गेली. बाप्पाचे बाबा माळकरी; व्यवहार त्यांच्याही ध्यानात आला नाही आणि आता त्यांच्या कुटुंबाकडे ते राहात असलेली एक लांबलचक चाळ आणि त्याच्यापुढचं आटोपशीर अंगण एवढंच राहिलं. आजोबांपासून त्यांचा गणपतीचा कारखाना होता. भल्यामोठ्या बंदिस्त जागेत जवळ जवळ वर्षभर, नावाला काही महिन्यांची विश्रांती घेऊन कारखाना सुरूच असायचा. भाद्रपदात, गणेश चतुर्थीला सगळा कारखाना रिकामा व्हायचा. पण पूर्ण रिकामा नाही. भयाण, एकाकी वाटू नये…

भाग – 1 सकाळी लवकर येऊन बाप्पाने कंपनीच्या स्टोअररूमच्या समोर टेम्पो लावला. आज सामानाची  डिलिव्हरी होती. आज चतुर्थी होती. बाप्पाचा कडकडीत उपास असतो. पण त्याच्या उपासाचा त्याच्या कामावर कधीच परिणाम होत नाही. व्यवस्थित पॅक केलेली खोकी त्याने क्रमवार लावून घेतली. सगळ्यात शेवटी असणारी, लांबच्या डिलिव्हरीची खोकी आधी रचून, त्याच्यापुढे एकेक खोकं रचत, त्याने चटाचट काम उरकलं. सर्व व्यवस्थित आहे ना? याची त्याने एका नजरेत खात्री करून घेतली. योग्य ती कागदपत्रं घेतली. एखादा कलाकार जसा रंगभूमीला वंदन करून त्यावर पाय ठेवतो, त्याप्रमाणे गाडीत चढण्याच्या आधी त्याने गाडीला नमस्कार करून, उजवा पाय प्रथम आत टाकला. डॅश बोर्डवर चिकटवलेल्या गणपतीच्या छोट्या संगमरवरी मूर्तीला,…

आमच्या गावात माध्यमिक आणि पुढील शिक्षणाची काही सोय  नव्हती. शिक्षणासाठी म्हणून गावाच्या बाहेर पडलो. शहराच्या अलिबाबाच्या गुहेला बाहेर पडायची वाट नव्हती. गोष्टीतल्या सिंहाच्या गुहेत जसे फक्त आत जाणाऱ्या प्राण्यांच्या पावलांचे ठसे दिसायचे; बाहेर येणारे ठसेच  नसायचे, तसंच हे शहराच्या बाबतीत सुद्धा! खूप वर्षं गावाकडची याद सतावत होती. आज शेवटी आलोच गावी. सगळं बदललंय. माझं गाव मलाच ओळखता येत नाहीये. खाडीच्या काठाकाठाने शहराकडे जाणारा एक रस्ता होता. जाताना खूप दूरपर्यंत त्याने माझी सोबत केली होती; पण ती खाडीच आता दिसत नव्हती. गडप झाली होती. खाडी, तळी, विहिरी सगळंच बुजवलं होतं. तिवरांची जंगलं, वाड्या, आमराया सगळं सफाचट झालं होतं. या गगनाला भिडणाऱ्या…

कूकरची शिट्टी झाली, दाराची बेल वाजली… चटकन उठायचं, पटकन धावायचं, झटकन वळायचं, लगबग करायची… हे माझ्या अंगातच. मुद्दाम नाही करत. आपोआपच होतं. आई तर म्हणायचीच, “अगं अगं आपटशील!” आणि खरोखरच घरातील कधीही न हालणाऱ्या वर्षोनुवर्ष एकाच जागी स्थिर असणाऱ्या भिंती, कपाट अशांवर मी आदळायची… हळूहळू माझं वय वाढलं. ओरडायला आई पण राहिली नाही. एकदा मी बेडवर लोळत वाचत पडले होते. फोनची रिंग वाजली, तेव्हा लॅण्डलाइन फोन होते, मी ताडकन उठले, फोनकडे धावले आणि गुडघ्यातून कट्टकन आवाज झाला. एक पाऊल टाकता येईना. हे दुखणं पुढे मला सहा महिने पुरलं. घरात अडकले. हालचालींवर अनेक बंधनं आली. एका धसमुसळेपणामुळे! ज्याची काहीच गरज नव्हती.…

आजूबाजूला गुलमोहराचे, सोनमोहराचे घनदाट वृक्ष! त्यावर मधुमालती आणि विविध रंगाच्या बोगनव्हिलाच्या फुलांची दाटी. मध्यभागी सळसळ करणारा अजानवृक्ष; तिथेच ताजा टवटवीत हिरवागार रंग दिलेले लाकडी बाक. बागेच्या त्या एका बाजूच्या कोपऱ्याची मोठ्या रसिकतेने रचना केलेली. बायकांच्या त्या ग्रुपची ती ठरलेली जागा होती. नेमकं काहीही ठरवलेलं नसायचं. जी ती आपापल्या सोयीने यायची. माझाही हळूच एकदा त्या ग्रुपमध्ये समावेश झाला. खूप मजा यायची. दिवसभराचा सगळा ताण, घरच्या कटकटी, ऑफिसमधली खेचाखेची सगळं सगळं काही तिथे आल्यावर विसरायला व्हायचं. कसली बांधिलकी नाही, जबाबदारी नाही, वर्गणी नाही; हवं तिने यावं, हवं तेवढा वेळ बसावं, हवं तेव्हा जावं! ग्रुपच्या अलिखित नियमाप्रमाणे कोणीही खासगी माहिती, बोचरे शब्द, नकोसे…