लेखक: सुरेखा मोंडकर

मी काही कुणाच घोडं मारत नाही की कुणाला हत्तीच्या पायदळी देत नाही. त्यामुळे आमच्या फॅक्टरीमध्ये मी सर्वांना आवडते. पण हल्ली फॅक्टरीत गेले की विचित्रच अनुभव येतो. अहोंशी बोलताना त्यांना म्हटलं, “मुलं हल्ली असं काय करतात हो? माझ्या डोळ्याला डोळा देत नाहीत. मी आल्यावर इकडे तिकडे सैरावैरा पळतात. काहीतरी फालतू काम काढून केबिनमधून नाहीसेच होतात. मी इथे असले तर त्या टोकाला निघून जातात आणि मी तिकडे असले तर चक्क वरच्या मजल्यावर पळतात. काय चाललंय काय हे?” अहो विचारमग्न होऊन माझ्याकडे थोडावेळ बघत बसले. मग म्हणाले,” तुला खरंच माहिती नाही?’ मी अस्वस्थ झाले. असं काय घडलं होतं जे मला माहिती नाही! “…

पंधरा दिवस धुवांधार कोसळत होता, त्यात आकाशवाणीवरील रेकॉर्डिंग!  दिवस, वेळ मी माझ्या  सोयीप्रमाणे… ‘हा नको तो’, करीत पक्का केलेला! त्यानुसार इतर कामांचं नियोजन केलेलं. पण पावसाची सोय कोण बघणार, त्याचं नियोजन कोण करणार! मुंबईभर पाणीच पाणी आणि मुंबईकरांच्या तोंडचं पाणी पळालेलं! पण काय आश्चर्य रेकॉर्डिंगच्या दिवशी, डोळ्याला डोळा भिडवता येईल, अशी सौम्य चांदीची ताटली पूर्वेला दिसायला लागली! पाऊस पूर्ण थांबला नव्हता. मधेच ‘भ्वाक्’ करायला येत होता! पण एकंदरीत त्याचा तोरा उतरला होता! अहो सांगायला लागले, “मी येतो तुझ्याबरोबर…” घरची गाडी. चक्रधर जुना जाणता… कुटुंबातीलच एक झाल्यासारखा. ओळखीचा आकाशवाणीचा परिसर… सोबतीची खरंच गरज नव्हती. याआधी बरोबर आप्पा यायचे. पण त्यांची गोष्ट…

दोन-अडीच वर्षांनंतर ललिताचं कुटुंब घराबाहेर पडलं होतं. तसं पाहिल्यास, कोरोना महामारी काळात घरातील तरुणाई आवश्यक ती खबरदारी घेऊन अधेमधे जवळपास जाऊन आली होती. पण त्या दिवशी घरातील तीन पिढ्या बाहेर पडल्या होत्या. वडिलोपार्जित घराला भेट देण्याची  ललिताची आणि बाबांची इच्छा होती, ती पूर्ण झाली. संध्याकाळी निवांतपणे अंगणात बसले असताना घरासमोर पसरलेल्या रिकाम्या जागेकडे पाहात बाबा आपल्या डॉक्टर मुलगा आणि सुनेला म्हणाले, “हॉस्पिटल काढायची तुमची इच्छा आहे ना? इथे काढा!” ललिता म्हणाली, “शाळा, कॉलेज पण काढता येईल बरं का! प्राथमिकपासून सुरुवात करायची; दरवर्षी एक एक इयत्ता वाढवत जायची!” “दोन्ही कल्पना चांगल्या आहेत…” सून अनूने अनुमोदन दिलं. अनूला कल्पना पसंत पडल्यावर ललिताचा…

तिची लॅपटॉपवर तंद्री लागली होती. दबकत दबकत त्याने तिच्या आजूबाजूने दोन-तीन फेऱ्या मारल्या. पण लक्षच नव्हतं तिचं… की लक्ष नाही असं दाखवत होती कोण जाणे! फेसबुकवर पोस्ट लिहिताना तिच्याशी बोललेलं तिला अजिबात आवडत नाही, लिंक तुटते म्हणे! शेवटी धीर करून तो म्हणालाच, “तुला भूक नाही लागली?” “लागलीय ना!” “मला पण भूक लागलीय, जेवूया का आता?” “किती वाजले?” “आठ!” “आठ?” ती किंचाळलीच… “अरे, दीक्षितप्रमाणे सात वाजता जेवतो ना आपण? आधी नाही का सांगायचं? तुझं वय झालं हं आता… सगळं विसरतोस. आता जेवायचं पण विसरायला लागलास का?” “अगं, तुझं टायपिंग थांबलं की, बसू आपण म्हणून मी वाट बघत होतो. बरं, तू तुझी…

माझ्या अत्यंत आवडत्या चित्रपटांपैकी ‘दूसरा आदमी’ हा एक आहे. 1977मध्ये आलेल्या यश चोप्रांच्या या सिनेमात विवाहबाह्य संबंधांवर भाष्य केलेलं आहे. जास्त गुंत्यात न जाता, समाजमान्य मतांसमोर जटील, तापदायक प्रश्न उभे न करता केवळ मनोरंजनावर लक्ष केंद्रित केलं आहे. दरीच्या काठावर उभी असणारी व्यक्ती दरीत कोसळली तर एक दु:खद घटना घडेल… निराळे विचार, भावना आणि परिणाम होतील आणि जर ती सावरली, तिथून परत फिरली तर; तिथपर्यंत ती ज्या कारणांमुळे पोहोचली ते व्रण राहतील; पण हळूहळू ते सुकतील! त्यावर खपली धरेल! नवी त्वचा येईल! कदाचित एक नवीन आयुष्य सुरू होईल. हा सिनेमा खोल दरीपर्यंत पोचलेल्या, पण योग्यवेळी तोल सावरून परत फिरलेल्या, दु:खाने…

खूप दिवसांनी… नाही… खूप वर्षांनी तो दिसला. गोरापान, बळकट शरीर, घनदाट केसांनी कपाळावरून थोडीशी माघार घेतलेली. तांबूस तपकिरी मऊशार केसात काही रुपेरी-चंदेरी तारा सैरभैर झाल्या होत्या. नाकावर सोनेरी काड्यांचा चष्मा स्थिरावला होता. एवढाच काय तो फरक! देखणा तसाच, लवभर कमी नाही. प्रौढपणी शशी कपूर दिसायचा तसाच दिसत होता. तो तिच्याकडेच बघत होता. चेहऱ्यावर ओळख नव्हती. तोच आहे ना? की त्याच्यासारखा दिसणारा दुसरा कोणी? पुढे निघून जावं का? की विचारावं त्याला? आधीच वीस एक वर्षांनी दिसतोय. आजचा क्षण गमावला तर कोण जाणे पुन्हा भेटेल की नाही? जुन्या घरात त्यांच्या दोन्ही कुटुंबांचा दाट घरोबा. एकमेकांकडे जाणं येणं. जेवणं खाणं. तिची मुलं तर…

माझी मैत्रीण ललिता… ललिता खरेदीच्या बाबतीत अत्यंत जाणकार आहे… तिनेच तसं मला सांगितलंय! साधी भाजी घेताना पण ती भय्याला विचारते – “ताजी है ना?  शिळी तो नहीं ना?  ये किडकी निकली तो देख हां!”  भय्या  नुसतीच  मुंडी  हलवतो… नरो वा कुंजरोवा… ज्याला जो हवा तो अर्थ घ्या. ललिता पण तिला हवा तो अर्थ घेऊन भाजी खरेदी करते. फळवाल्याकडे देखील अशाच प्रकारे खात्री करूनच खरेदी करते! तिने खरेदी केलेल्या सगळ्याच वस्तू बेस्टेस्ट असतात याचा तिला खूप अभिमान आहे. कोणताच दुकानदार तिला कधीच सांगत नाही – “हो, भाजी शिळी आहे… फळं किडकी आहेत!” अगदी कालचीच गोष्ट… तिने दोन कुर्ते विकत घेतले… नेहमीप्रमाणे…

खूप दिवसांनी ललिता घरी आली आणि आमच्या गप्पांना ऊत आला. आज शनिवार तिच्या मुलाला आणि सुनेला सुट्टी. त्यांना मोकळेपणा मिळावा म्हणून आली असणार. ललिताचं आणि अनूचं अगदी मेतकूट, गूळपीठ म्हणतात तसे संबंध! दोघींचं छान जमतं. एकतर ललिताला मुलगी नाह, त्यामुळे कन्याप्रेमाचा सगळा वर्षाव सुनेवर होतो, हे तर खरं आहेच! पण मुलगी ती मुलगी आणि सून ती सून! ती मुलीसारखी असते, पण मुलगी  नसते. ती खरी मुलगी तर तिच्या आईबाबांची असते! एकाच वेळेला दोन-दोन आईबाबांची मुलगी ती कशी होऊ शकणार? मनातल्या मनात ती दोघांमध्ये पहिला, दुसरा नंबर लावेलच ना! तरीपण ललिता आणि अनूचं नातं अगदी आमरस पुरीसारखं आहे. तिच्या यशाचं रहस्य…

भाग – 3 तयार मूर्तीला बॉडी कलर देऊन झाल्यानंतर, गणरायाला सजवायला बाप्पाला खूप आवडायचं. उत्तम रंगसंगती साधून शेला, कद तो नयनरम्य करायचा. मुकुट, कंठी, गळ्यातले इतर दागिने, दंडावरचे, हातातले दागिने, सोंडेवरचं नक्षीकाम, कोरीव प्रभावळ – महिरप; सगळं बाप्पा मनापासून करायचा. लाल, हिरवे, डाळिंबी, हिऱ्यासारखे चमकदार खडे वापरून तो  गणपती बाप्पाचं सौंदर्य चमकवून टाकायचा. मधल्याकाळात पर्यावरणाचा ऱ्हास व्हायला लागल्याने पीओपीच्या मूर्तीविरुद्ध जनजागृती व्हायला लागली. पर्यावरणस्नेही मूर्तींची गरज आणि मागणी वाढली. पण पर्यावरण ऱ्हासाने सगळ्यांचाच घास घेतला होता. गणपतीसाठी लागणारी शाडूची माती दुर्मीळ व्हायला लागली. ही मूर्ती बनवायला खास कारागीर, कलाकार लागतो. साचा वापरून पीओपीची मूर्ती कोणीही, साधारण कसब असणारा बनवू शकतो.…

भाग – 2 बाप्पाच्या आजोबांची थेट खाडीपर्यंत पोहोचलेली भलीमोठी जमीन होती. आजोबांचा उदार, सर्वांना मदत करण्याचा स्वभाव आणि बदलत्या काळाचा न आलेला अंदाज; यामुळे त्या जमिनीवर त्यांच्या अनेक नातेवाईकांची, सोयऱ्याधायऱ्यांची, मित्रपरिवाराची घरं झाली आणि ती ती जमीन, त्या त्या घरमालकाच्या घशात गेली. बाप्पाचे बाबा माळकरी; व्यवहार त्यांच्याही ध्यानात आला नाही आणि आता त्यांच्या कुटुंबाकडे ते राहात असलेली एक लांबलचक चाळ आणि त्याच्यापुढचं आटोपशीर अंगण एवढंच राहिलं. आजोबांपासून त्यांचा गणपतीचा कारखाना होता. भल्यामोठ्या बंदिस्त जागेत जवळ जवळ वर्षभर, नावाला काही महिन्यांची विश्रांती घेऊन कारखाना सुरूच असायचा. भाद्रपदात, गणेश चतुर्थीला सगळा कारखाना रिकामा व्हायचा. पण पूर्ण रिकामा नाही. भयाण, एकाकी वाटू नये…