Author: रविंद्र परांजपे

मागील लेखात आपण सूर्यनमस्कार अभ्यासातून मिळणारे मानसिक आरोग्य लाभ याविषयी जाणून घेतले. या लेखात आपण योगासने अभ्यासातून निरामय मानसिक आरोग्य याबाबत जाणून घेणार आहोत. योगाभ्यासातील आसने ही अष्टांग योगातील तिसरी पायरी आहे. योगासने हा योगाभ्यासातील गाभा आहे. योगासन म्हणजे काय? स्थिर-सुखमासनम् हा योगासनाचा मूलमंत्र आहे. योगाच्या भाषेत ज्या शारीरिक स्थितीमध्ये आपण स्थिरता व सुखकारकता अनुभवतो, त्यास आसन म्हणतात. योगासनांसंबंधी महत्त्वाचे मुद्दे योगासने अभ्यास रिकाम्या पोटी करणे आवश्यक आहे. यासाठी सकाळची वेळ योग्य आहे. पण सकाळी न जमल्यास सायंकाळी रिकाम्या पोटी योगासने अभ्यास करावा. जागा स्वच्छ, मोकळी आणि हवेशीर असावी. शारीरिक हालचाली सुकर होण्यासाठी पोषाख सैलसर आणि सुटसुटीत असावा. योगासने अभ्यास…

मागील लेखात आपण भ्रामरी प्राणायाम कसा करावा आणि या अभ्यासातून मिळणारे मानसिक आरोग्य लाभ याविषयी जाणून घेतले. या लेखात आपण सूर्यनमस्कार अभ्यासातून निरामय मानसिक आरोग्य याबाबत जाणून घेणार आहोत. सूर्यनमस्कार भारतीय परंपरेतील सर्वांगसुंदर व सर्वपरिचित व्यायाम आहे. सूर्यनमस्कार अभ्यासाची वैशिष्ट्ये भगवान श्री सूर्यनारायणाची उपासना पूरक श्र्वसनाची जोड काही उपयुक्त आसनांची साखळी अल्प प्रमाणात प्राणायामाची योजना बीजमंत्राचे सामर्थ्य सूर्यनमस्कारासंबंधी महत्त्वाचे मुद्दे सकाळची सूर्योदयाची वेळ योग्य, न जमल्यास रिकाम्या पोटी सूर्यास्ताच्या वेळी सूर्यनमस्कार घालावेत. जागा स्वच्छ आणि हवेशीर असावी. पोषाख सैलसर असावा. हालचाली संथ, सावकाश आणि नियंत्रित असाव्यात. सूर्यनमस्कार अभ्यास क्षमतेनुसार करावा. सूर्यनमस्कार अभ्यासानंतर विश्रांतीसाठी शवासन अवश्य घ्यावे. हेही वाचा – अनुलोम-विलोम प्राणायाम…

मागील लेखात आपण अनुलोम-विलोम प्राणायाम कसा करावा आणि या अभ्यासातून मिळणारे आरोग्यलाभ याविषयी जाणून घेतले. या लेखात आपण भ्रामरी प्राणायाम अभ्यासातून निरामय मानसिक आरोग्याबाबत जाणून घेणार आहोत. भ्रामरी प्राणायाम म्हणजे काय? भ्रमर म्हणजे भुंगा. हा प्राणायाम करताना निर्माण झालेला ध्वनी भुंग्याच्या हुंकारयुक्त गुणगुणणार्‍या आवाजासारखा वाटतो. भ्रामरी प्राणायाम कसा करावा? दीर्घ श्वास घेऊन श्वास सोडताना भुंग्यासारखा आवाज काढत ओंकारातील ‘म’कारासारखे गुंजन करावे. हा प्राणायाम करताना विविध पद्धतींचा अवलंब करण्यात येतो. उदाहरणार्थ, डोक्यावर हातांचे तळवे ठेवणे, दोन्ही कानात तर्जनी घालणे, मिटलेल्या डोळ्यांवर हातांची बोटे ठेवणे इत्यादी. असे केल्याने या प्राणायामामुळे शरीरात होणारी स्पंदने जाणवतात. भ्रामरी रेचक करण्यास सोपा आहे आणि भ्रमर पूरक…

मागील लेखात आपण योगाभ्यासातील प्राणायाम अभ्यास, प्राणायामाची आवश्यकता आणि पूर्वतयारी, विविध प्रकार तसेच प्राणायामाचे आरोग्य लाभ याविषयी जाणून घेतले. या लेखात आपण अनुलोम-विलोम प्राणायाम अभ्यासातून निरामय मानसिक आरोग्य याबाबत जाणून घेणार आहोत. अनुलोम-विलोम प्राणायाम म्हणजे काय? चंद्रभेदन प्राणायामास जोडून लगेचच सूर्यभेदन प्राणायाम केल्यास अनुलोम-विलोम प्राणायाम होतो. चंद्रभेदन प्राणायाम + सूर्यभेदन प्राणायाम यांची चक्रावर्तन क्रिया = अनुलोम-विलोम प्राणायाम अनुलोम-विलोम प्राणायाम कसा करावा? मागील लेखातील प्राणायामाची पूर्वतयारी आणि महत्त्वाचे मुद्दे लक्षात घेऊन अनुलोम-विलोम प्राणायाम अभ्यास करावा. यासाठी ध्यानोपयोगी आसनात अथवा सहजासन घेऊन बसावे. जमिनीवर बसण्यास अवघड वाटत असेल तर खुर्चीवर बसावे. अनुलोम-विलोम प्राणायाम करताना डाव्या हाताची ज्ञानमुद्रा करावी, उजव्या हाताची प्रणवमुद्रा करावी…

मागील लेखात आपण योगाभ्यासातील कपालभाती अभ्यासातून निरामय मानसिक आरोग्य प्राप्ती तसेच संवर्धन याविषयी जाणून घेतले. या लेखात आपण योगाभ्यासातील प्राणायाम अभ्यास याबाबत जाणून घेणार आहोत. प्राणायाम ही अष्टांग योगातील चवथी पायरी आहे. आता आपण प्राणायाम या संज्ञेबद्दल थोडक्यात जाणून घेऊयात. प्राणायाम म्हणजे काय? प्राणायाम हा संस्कृत शब्द आहे. प्राण + आयाम = प्राणायाम प्राण म्हणजे चेतना अथवा शक्ती अथवा ऊर्जा होय. सजीवांना जिवंत राहण्यासाठी आवश्यक शक्ती म्हणजे प्राणशक्ती होय. आयाम म्हणजे नियंत्रण करणे. प्राणायाम म्हणजे प्राणशक्तीवर नियंत्रण. श्वसनपद्धती नियंत्रण करण्याची कला म्हणजे प्राणायाम होय. प्राणायामाची आवश्यकता आपल्या दैनंदिन जीवनातील ताणतणावांचा सामना करण्याचे प्राणायाम हे अत्यंत प्रभावी आणि उपयुक्त साधन आहे.…

मागील लेखात आपण योगाभ्यासातील दीर्घ श्वसन अभ्यासातून निरामय मानसिक आरोग्य प्राप्ती तसेच संवर्धन याविषयी जाणून घेतले. या लेखात आपण कपालभाती अभ्यासातून निरामय मानसिक आरोग्य याबाबत जाणून घेणार आहोत. कपालभाती म्हणजे काय? कपालभाती म्हणजे श्वसनमार्ग शुद्धिकरण प्रक्रिया आहे. कपाल म्हणजे कवटी आणि भाती म्हणजे चमकणे. कपालमध्ये मोठा आणि लहान मेंदू इत्यादी कवटी अंतर्गत येणाऱ्या सर्व इंद्रियांचा समावेश होतो. कपालभाती केल्याने ही इंद्रिये प्रकाशमान होऊन अधिकाधिक कार्यक्षम होतात. कपालभाती कशी करावी? बैठक स्थितीतील पद्मासन, अर्धपद्मासन, वज्रासन अथवा सहजासन घेऊन ताठ बसावे. डोळे बंद करून दोन्ही हातांची द्रोणमुद्रा करून हात गुडघ्यांवर ठेवावेत. संथ श्वसन करत रहावे. तद्नंतर, दीर्घ श्वास घेऊन सावकाश श्वास सोडत…

मागील लेखात आपण योगाभ्यासातील प्रार्थनेतून निरामय मानसिक आरोग्य प्राप्ती तसेच संवर्धन याविषयी जाणून घेतले. या लेखात आपण दीर्घ श्वसन अभ्यासातून निरामय मानसिक आरोग्य याबाबत जाणून घेणार आहोत. श्वसन अभ्यास दैनंदिन योगाभ्यासात श्वसन अभ्यास हा अतिशय महत्त्वाचा विषय आहे. वास्तविक, दैनंदिन योगाभ्यास करताना ओंकार आणि गुरुवंदना झाल्यानंतर श्वसनमार्गशुद्धी केली जाते. यामुळे आपला योगाभ्यास सहज, सुकर आणि अधिक लाभदायक होतो. आता आपण श्वसन म्हणजे काय, हे जाणून घेऊयात. श्वसन म्हणजे काय? सोप्या भाषेत श्वसन म्हणजे श्वासोच्छ्वास म्हणजेच श्वास घेणे आणि श्वास सोडणे ही क्रिया होय. योगाच्या भाषेत या क्रियांना अनुक्रमे पूरक आणि रेचक असे म्हणतात. श्वसन क्रिया अगदी सहज आणि नैसर्गिक असून…

मागील लेखात आपण ओंकार साधनेतून निरामय मानसिक आरोग्य प्राप्ती तसेच संवर्धन याविषयी जाणून घेतले. या लेखात आपण योगाभ्यासातील प्रार्थनेतून निरामय मानसिक आरोग्य याबाबत जाणून घेणार आहोत. योगाभ्यासातील प्रार्थना दैनंदिन योगाभ्यासात पुढील प्रार्थनांचा समावेश केला जातो : प्रार्थना म्हणण्यापूर्वी शरीर-मनाची तयारी आवश्यक आहे. प्रार्थनेची पूर्वतयारी पद्मासन, अर्धपद्मासन अथवा सहजासनात बसावे. हातांची ज्ञानमुद्रा अथवा ध्यानमुद्रा करावी. डोळे अलगद मिटून पाठीचा कणा ताठ ठेवावा. संथ श्वसन करावे. आपण आता प्रार्थनेविषयी थोडक्यात माहिती घेऊयात. आरंभीची प्रार्थना योगाभ्यासातील आरंभ त्रिवार ओंकाराने केला जातो, हे आपण मागील लेखात पाहिले. त्रिवार ओंकार केल्यावर गुरुवंदना केली जाते. गुरुवंदना गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णु: गुरुर्देवो महेश्वरः । गुरू साक्षात्परब्रह्म तस्मै श्री गुरवे…

आरोग्य सदरातील विविध लेखांद्वारे आपण मनाचे आरोग्य आणि मानसिक ताणतणाव याबाबत जाणून घेतले. आपल्याला निरामय शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य हवे असेल तर सर्वप्रथम आपण आपल्या मानसिकतेत आमूलाग्र बदल करायला हवेत, हे वास्तव देखील आपण जाणून घेतले. या लेखात तथा पुढील काही लेखांमधून आपण निरामय मानसिक आरोग्य प्राप्तीसाठी तसेच संवर्धनासाठी विविध उपाययोजनांबद्दल थोडक्यात माहिती घेणार आहोत. वास्तविक पाहता, आपण निरामय आरोग्याच्या वाटचालीची सुरुवात निसर्गसुसंगत दिनचर्येबद्दल मागील लेखांमधून सविस्तर माहिती घेऊन अगोदरच केलेली आहे. आता आपण योगाभ्यासातून निरामय आरोग्य प्राप्ती तसेच संवर्धन याविषयी सविस्तर माहिती घेऊयात. योगाचा अर्थ हेही वाचा – निरामय आरोग्यासाठी योगाभ्यास योगाचा उद्देश अतिचंचल मनाला नियंत्रणाने एकाग्र करणे आणि…

आरोग्य सदरातील पहिल्या लेखात आपण निरामय आरोग्याची गरज या विषयावर थोडक्यात माहिती घेतली. या लेखात आपण स्वस्थ आरोग्य म्हणजे काय, हे उजळणी करून समजून घेणार आहोत आणि तद्नंतर आरोग्याच्या विविध पैलूंविषयी जाणून घेणार आहोत. स्वस्थ आरोग्य म्हणजे काय? आजच्या धकाधकीच्या आयुष्यात अन्न, वस्त्र आणि निवारा या मुलभूत गरजांबरोबरच आता ‘स्वस्थ आरोग्य’ या वाढत्या गरजेची पडलेली भर अधोरेखित झाल्याचे प्रकर्षाने जाणवत आहे. आपले आरोग्य चांगलेच आहे, असे बर्‍याच जणांना वाटत असते. माझी कोणतीही शारीरिक तक्रार नाही, मला कसलाही आजार नाही, मला आत्तापर्यंत औषधाची गरज लागली नाही, अशी विधाने आपण नेहमीच ऐकत असतो… आणि यालाच बरेच जण आरोग्य समजतात. परंतु ही वस्तुस्थिती…