Author: रविंद्र परांजपे

मागील लेखात मधुमेह नियंत्रणाविषयी थोडक्यात माहिती घेताना आपण मधुमेहाची लक्षणे आणि कारणे जाणून घेतली. तद्नंतर आपण मधुमेह नियंत्रणासाठी योगाभ्यास मार्गदर्शन घेतले. तर, या लेखात आपण मधुमेह नियंत्रणासाठी योग्य आहार तसेच घरगुती उपाय, याबाबत उपयुक्त मार्गदर्शन घेणार आहोत. आहार मार्गदर्शन पथ्याहार – काय खावे? कोंडायुक्त कणीक मोड आलेली कडधान्य मूग, मूगडाळ मेथी, पालक, कारले, कोबी, दोडका, पडवळ, दुधी भोपळा सफरचंद, द्राक्षे आवळा, जांभूळ आक्रोड, बदाम, मनुका तंतूमय पदार्थ अपथ्याहार – काय खाऊ नये? पिष्टमय पदार्थ, गोड फळे, गूळ, साखर, तळलेले पदार्थ, आंबट पदार्थ हेही वाचा – मधुमेह नियंत्रणासाठी योगाभ्यास मार्गदर्शन घरगुती उपाय लिंबू पाणी, ओव्याचे पाणी, सुंठेचे पाणी पिणे. गाजर, कारले, पालक,…

मागील दोन लेखांमधून आपण वातविकारासाठी योगाभ्यास तसेच आहार मार्गदर्शन घेतले. आता या लेखात आपण मधुमेह या विषयावर मार्गदर्शन घेऊयात. मधुमेहाविषयी थोडक्यात… मधुमेह या आजारात रक्तातील साखरेचे (Glucose) प्रमाण खूप जास्त वाढते. इन्सुलिन हे रक्तातील साखर ऊर्जा म्हणून शरीरातील पेशींपर्यंत पोहोचण्याचे कार्य करत असते. जेव्हा स्वादुपिंड आवश्यकतेनुसार इन्सुलिन तयार करत नाही किंवा शरीर इन्सुलिनचा योग्य वापर करू शकत नाही, तेव्हा मधुमेह ही समस्या भेडसावते. थोडक्यात, इन्सुलिनचे प्रमाण कमी झाल्यास शरीरातील पेशींना ग्लुकोज मिळत नाही आणि त्यांचे कार्य मंदावते आणि यामुळे रक्तातील साखरेचे प्रमाण वाढते. मधुमेहाची लक्षणे सतत तहान लागणे. थकवा आणि अशक्तपणा जाणवणे. अचानक वजन कमी होणे. डोळ्यांना अस्पष्ट किंवा धूसर…

मागील लेखात वातविकाराविषयी थोडक्यात माहिती घेताना आपण वातविकाराची लक्षणे आणि कारणे जाणून घेतली. तद्नंतर आपण वातविकार निवारणार्थ योगाभ्यास मार्गदर्शन घेतले. या लेखात आपण वातविकारासाठी योग्य आहार तसेच घरगुती उपाय याबाबत उपयुक्त मार्गदर्शन घेणार आहोत. आहार मार्गदर्शन आहार सेवनाची वेळ ठराविक असावी. पथ्याहार – काय खावे? गाईचे दूध आणि तूप गव्हाची चपाती हिरव्या पालेभाज्या मूगडाळ डाळिंब, पपई, सफरचंद आले, सुंठ, ओवा ओली आणि सुकी हळद अपथ्याहार – काय खाऊ नये? वातुळ पदार्थ हेही वाचा – वातविकारासाठी योगाभ्यास मार्गदर्शन घरगुती उपाय आहारात योग्य प्रमाणात तेलाचा आणि तुपाचा समावेश असावा. सकाळी रिकाम्या पोटी कोमट पाण्यात लिंबूरस टाकून पाणी पिणे. पोट साफ होण्यासाठी एरंडेल तेल…

मागील दोन लेखांमधून आपण आम्लपित्तासाठी योगाभ्यास तसेच आहार मार्गदर्शन घेतले. आता या लेखात आपण वातविकार या विषयावर मार्गदर्शन घेऊयात. वातविकाराविषयी थोडक्यात… आयुर्वेदानुसार शरीरातील वात दोष असंतुलित झाल्यास निर्माण होणाऱ्या शारीरिक तथा मानसिक विकारांना वातविकार म्हणतात. वात म्हणजे वायू… शरीरातील श्वास, पचन,  रक्तप्रवाह, मज्जासंस्था आदी हालचालींना नियंत्रित करतो. मात्र, याचे असंतुलन वातविकारास कारणीभूत ठरते आणि शरीरातील विविध अवयवांमध्ये वेदना जाणवतात. वाताचे असंतुलन झाल्यास पुढील लक्षणे दिसून येतात – संधीवात, सांधेदुखी, आमवात, कंबरदुखी, गुडघेदुखी, कंपवात इत्यादी. याशिवाय बद्धकोष्ठता, पोटात गॅस, हातपाय सुन्न पडणे, चिंता, भीती, निद्रानाश ही देखील वातविकाराची मुख्य लक्षणे आहेत. आहाराच्या अनियमित आणि अयोग्य सवयी, अनियमित झोप तसेच विसंगत जीवनशैली…

मागील लेखात आम्लपित्ताविषयी थोडक्यात माहिती घेताना आपण आम्लपित्ताची लक्षणे आणि कारणे जाणून घेतली. तद्नंतर आपण आम्लपित्त निवारणार्थ योगाभ्यास मार्गदर्शन घेतले. या लेखाचा विषय आम्लपित्तासाठी आहार मार्गदर्शन असा असला तरी विषयाची व्याप्ती वाढवून आपण पचनसंस्था सशक्त, निरोगी करण्यासाठी देखील योग्य आहार तसेच घरगुती उपाय याबाबत उपयुक्त मार्गदर्शन घेणार आहोत. आहार मार्गदर्शन आहार सेवनाची वेळ यथायोग्य तसेच नियमित असावी. त्यात वारंवार बदल करू नयेत. आहार सात्त्विक असावा आणि त्यात पुढील पदार्थांचा समावेश असावा. गाईचे दूध, दही, लोणी, ताक आणि तूप मुगाची खिचडी फळभाज्या तंतूमय पदार्थ कोशिंबिरी ऋतूमानानुसार उपलब्ध फळे अपथ्याहार – जास्त तेलकट आणि मसालेदार पदार्थांचे सेवन करू नये. अपथ्याहार – रात्रीच्या…

मागील लेखात आपण आरोग्य बिघडण्याची मूलभूत कारणे थोडक्यात जाणून घेतली. त्या लेखात नमूद केल्यानुसार आपण या लेखापासून ‘शारीरिक व्याधी-विकार नियंत्रणासाठी मार्गदर्शन’ या मूळ विषयावर विवेचन करणार आहोत. आता या लेखात आपण आम्लपित्त या विषयावर मार्गदर्शन घेऊयात. आम्लपित्ताविषयी थोडक्यात… पित्ताचा प्रामुख्याने पचनसंस्थेशी संबंध येतो. शरीरातील पित्त आवश्यकतेपेक्षा कमी अथवा अधिक झाल्यास पित्ताचे विकार उद्भवतात. पोटात प्रमाणापेक्षा जास्त आम्ल तयार होणे म्हणजे आम्लपित्त होय. हेही वाचा – शारीरिक व्याधी-विकार नियंत्रणासाठी मार्गदर्शन – प्रस्तावना अपचन, पोटात मळमळणे, आंबट ढेकर येणे, छातीत आणि घशात जळजळ होणे, ही आम्लपित्ताची प्रमुख लक्षणे आहेत. मानसिक ताणतणाव, जागरण, अनियमित वेळेस आहारसेवन तसेच जास्त तेलकट आणि मसालेदार अन्नसेवन ही आम्लपित्त…

मनुष्य जन्माला येतो तेव्हा त्याचे शरीर स्वास्थ्य आणि आरोग्यसंपन्न असते, ही नैसर्गिक म्हणजे प्राकृत अवस्था होय. निसर्गसुसंगत जीवनशैली, नियमित योगाभ्यास आणि सात्त्विक आहार सेवन ही त्रिसुत्री आरोग्य स्वस्थ आणि संपन्न करण्यास साहाय्यभूत आहे. ‘अवांतर’ या मुक्त व्यासपीठावर ‘आरोग्य’ या सदराखाली आत्तापर्यंत मी एकंदर एकेचाळीस लेख लिहिले. या सर्व लेखांचा थोडक्यात आढावा घ्यायचा झाल्यास या लेखांमधून प्रामुख्याने पुढील मूलभूत विषयांवर उपयुक्त मार्गदर्शन करण्यात आले : निरामय आरोग्य, मनाचे आरोग्य, मानसिक ताणतणाव, आरोग्य ही धनसंपदा मानून आरोग्य प्राप्तीसाठी इच्छा, वेळ, पैसा, सकारात्मक मानसिकता आदींची आवश्यकता, निरामय आरोग्यासाठी दिनचर्या, सात्त्विक आहार आणि नियमित योगाभ्यास, निरामय मानसिक आरोग्य संकल्पना, योगाभ्यासातील नानाविध समाविष्ट अभ्यासांतून तसेच…

मागील तीन लेखांत आपण लेखन, वाचन आणि संवाद यातून मिळणारे मानसिक आरोग्य लाभ याविषयी जाणून घेतले. या लेखात आपण विपश्यनेतून मिळणारे मानसिक आरोग्य लाभ याबाबत जाणून घेणार आहोत. विपश्यनेविषयी थोडक्यात… विपश्यना ध्यानपद्धती ही एक भारतीय पुरातन शास्त्रोक्त विद्या आहे. विपश्यना या संस्कृत शब्दाचा अर्थ विशेष दृष्टी किंवा अंतर्दृष्टी असा आहे. विपश्यना म्हणजे स्वतःच्या आत डोकावणे होय. सोप्या भाषेत विपश्यना म्हणजे गोष्टी जशा आहेत तशाच स्पष्टपणे पाहणे. विपश्यना प्रक्रिया मन आणि श्वासोच्छ्वास यातील निकटचा संबंध लक्षात घेऊन विपश्यनेच्या अगोदर आनापानसती हे पूर्वकर्म केले जाते. आनापान म्हणजे श्वासोच्छ्वास आणि सती म्हणजे सजगता. श्वासोच्छ्वास नैसर्गिकरीत्या होऊ देणे आणि त्याचा जाणीवपूर्वक अनुभव घेणे म्हणजे आनापानसती…

मागील दोन लेखांत आपण लेखनातून आणि वाचनातून मिळणारे मानसिक आरोग्य लाभ याविषयी जाणून घेतले. या लेखात आपण संवादातून मिळणारे मानसिक आरोग्य लाभ याबाबत जाणून घेणार आहोत. संवादाविषयी थोडक्यात… संवाद म्हणजे संभाषण, बातचीत, चर्चा, वार्तालाप होय. संवाद प्रक्रियेत कमीत कमी दोन व्यक्तींचा सहभाग अपेक्षित आहे. पण यास देखील अपवाद आहे. कित्येकदा आपण स्वतःशी देखील संवाद साधत असतो आणि याला आपण ‘स्वसंवाद’ किंवा ‘आत्मसंवाद’ असे संबोधतो. संवादाची काही ठळक उदाहरणे म्हणजे कौटुंबिक संवाद, मित्र परिवारातील संवाद, व्यवसायधंद्यातील कामानिमित्त संवाद, गुरुजी /शिक्षक /अध्यापक आणि विद्यार्थी /विद्यार्थीनी यांचा शिक्षणासंबंधित संवाद, सभेमध्ये वक्ता आणि श्रोते यांतील संवाद, प्रवासातील संवाद तसेच दैनंदिन जीवनात ओळखीच्या तसेच अनोळखी…

मागील लेखात आपण वाचनातून मिळणारे मानसिक आरोग्य लाभ याविषयी जाणून घेतले. या लेखात आपण लेखनातून मिळणारे मानसिक आरोग्यलाभ याबाबत जाणून घेणार आहोत. लेखनाविषयी थोडक्यात… वास्तविक लेखनातूनच वाचन उदयास आले, असे म्हणणे वावगे ठरणार नाही. पुरातन काळापासून लेखनकार्य अविरत चालू असून ते असेच पुढे देखील कार्यरत राहणार आहे. कालपरत्वे लेखनाची व्याप्ती विशाल होत आहेच, पण त्याबरोबर लेखनाच्या साधनांमध्ये देखील आमूलाग्र बदल होत आहेत. लहानपणी मी बोटांमध्ये बोरू धरून लिहायला शिकलो, तद्नंतर लिहिण्यासाठी विविध साधनांचा उपयोग करत आलो आणि आता तर मोबाइलमुळे थेट बोटांनीच लिहितोय… कालाय तस्मै नमः। लेखनाच्या विविधतेबद्दल लिहायचे झाल्यास पौराणिक, धार्मिक आणि ऐतिहासिक लिखाणाबरोबर आता आधुनिक जगतातील नानाविध अभ्यासक्रमातील…