Author: रविंद्र परांजपे

मागील तीन लेखांत आपण लेखन, वाचन आणि संवाद यातून मिळणारे मानसिक आरोग्य लाभ याविषयी जाणून घेतले. या लेखात आपण विपश्यनेतून मिळणारे मानसिक आरोग्य लाभ याबाबत जाणून घेणार आहोत. विपश्यनेविषयी थोडक्यात… विपश्यना ध्यानपद्धती ही एक भारतीय पुरातन शास्त्रोक्त विद्या आहे. विपश्यना या संस्कृत शब्दाचा अर्थ विशेष दृष्टी किंवा अंतर्दृष्टी असा आहे. विपश्यना म्हणजे स्वतःच्या आत डोकावणे होय. सोप्या भाषेत विपश्यना म्हणजे गोष्टी जशा आहेत तशाच स्पष्टपणे पाहणे. विपश्यना प्रक्रिया मन आणि श्वासोच्छ्वास यातील निकटचा संबंध लक्षात घेऊन विपश्यनेच्या अगोदर आनापानसती हे पूर्वकर्म केले जाते. आनापान म्हणजे श्वासोच्छ्वास आणि सती म्हणजे सजगता. श्वासोच्छ्वास नैसर्गिकरीत्या होऊ देणे आणि त्याचा जाणीवपूर्वक अनुभव घेणे म्हणजे आनापानसती…

मागील दोन लेखांत आपण लेखनातून आणि वाचनातून मिळणारे मानसिक आरोग्य लाभ याविषयी जाणून घेतले. या लेखात आपण संवादातून मिळणारे मानसिक आरोग्य लाभ याबाबत जाणून घेणार आहोत. संवादाविषयी थोडक्यात… संवाद म्हणजे संभाषण, बातचीत, चर्चा, वार्तालाप होय. संवाद प्रक्रियेत कमीत कमी दोन व्यक्तींचा सहभाग अपेक्षित आहे. पण यास देखील अपवाद आहे. कित्येकदा आपण स्वतःशी देखील संवाद साधत असतो आणि याला आपण ‘स्वसंवाद’ किंवा ‘आत्मसंवाद’ असे संबोधतो. संवादाची काही ठळक उदाहरणे म्हणजे कौटुंबिक संवाद, मित्र परिवारातील संवाद, व्यवसायधंद्यातील कामानिमित्त संवाद, गुरुजी /शिक्षक /अध्यापक आणि विद्यार्थी /विद्यार्थीनी यांचा शिक्षणासंबंधित संवाद, सभेमध्ये वक्ता आणि श्रोते यांतील संवाद, प्रवासातील संवाद तसेच दैनंदिन जीवनात ओळखीच्या तसेच अनोळखी…

मागील लेखात आपण वाचनातून मिळणारे मानसिक आरोग्य लाभ याविषयी जाणून घेतले. या लेखात आपण लेखनातून मिळणारे मानसिक आरोग्यलाभ याबाबत जाणून घेणार आहोत. लेखनाविषयी थोडक्यात… वास्तविक लेखनातूनच वाचन उदयास आले, असे म्हणणे वावगे ठरणार नाही. पुरातन काळापासून लेखनकार्य अविरत चालू असून ते असेच पुढे देखील कार्यरत राहणार आहे. कालपरत्वे लेखनाची व्याप्ती विशाल होत आहेच, पण त्याबरोबर लेखनाच्या साधनांमध्ये देखील आमूलाग्र बदल होत आहेत. लहानपणी मी बोटांमध्ये बोरू धरून लिहायला शिकलो, तद्नंतर लिहिण्यासाठी विविध साधनांचा उपयोग करत आलो आणि आता तर मोबाइलमुळे थेट बोटांनीच लिहितोय… कालाय तस्मै नमः। लेखनाच्या विविधतेबद्दल लिहायचे झाल्यास पौराणिक, धार्मिक आणि ऐतिहासिक लिखाणाबरोबर आता आधुनिक जगतातील नानाविध अभ्यासक्रमातील…

मागील लेखात आपण ध्यान साधनेतून मिळणारे मानसिक आरोग्य लाभ याविषयी जाणून घेतले. या लेखात आपण वाचनातून मिळणारे मानसिक आरोग्य लाभ याबाबत जाणून घेणार आहोत. वाचनाविषयी थोडक्यात… ‘वाचाल तर वाचाल’ ही उक्ती सर्वपरिचित आहे. वास्तविक, वाचन संस्कृती ही प्राचीन काळापासून पूर्वापार चालत असलेली प्रथा असून आपल्या दैनंदिन जीवनात तिचे अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. नियमित वाचनातून वाचकाच्या विचारांना श्रीमंती लाभते आणि यातूनच आयुष्य समृद्ध होण्यास साहाय्य प्राप्त होते. परंतु आजकालच्या गतिमान जीवनात वाचायला फुरसतच मिळत नाही, असा सूर बहुतांश लोकांकडून ऐकायला मिळतो. तथापि, अशा प्रकारची बतावणी चुकीची तर आहेच, शिवाय ती आपल्याला एकंदरीत नक्कीच हितावह नाही. ही वस्तुस्थिती समजण्यासाठी आपण वाचनाची व्याप्ती तसेच…

मागील लेखात आपण योगनिद्रा अभ्यासातून मिळणारे मानसिक आरोग्य लाभ याविषयी जाणून घेतले. या लेखात आपण ध्यान साधनेतून निरामय मानसिक आरोग्य याबाबत जाणून घेणार आहोत. आपल्या विविध मनोकायिक व्याधी-विकारांपासून मुक्ती मिळविण्याचे ध्यान हे सर्वोत्कृष्ट प्रभावी साधन आहे. यावरून ध्यान साधनेचे योगाभ्यासातील महत्त्व ध्यानात येते. आता आपण ध्यान म्हणजे काय, हे थोडक्यात जाणून घेऊयात. ध्यान म्हणजे काय? सोप्या भाषेत सांगायचे झाल्यास एखाद्या गोष्टीकडे मनाची एकाग्रता करण्याची सवय म्हणजे ध्यान होय. ध्यान म्हणजे निर्विचार आणि निर्विकार अवस्था, म्हणजेच विचाररहित आणि विकाररहित राहणे. ध्यानाच्या विविध पद्धती ध्यान करण्याच्या विविध पद्धती प्रचलित असून त्यापैकी काही पध्दती वानगीदाखल पुढीलप्रमाणे सांगता येतील. ओंकार साधना सोsहम् ध्यान ज्योती ध्यान…

मागील लेखात आपण आरोग्यदायी हस्त मुद्रा अभ्यासातून मिळणारे मानसिक आरोग्य लाभ याविषयी जाणून घेतले. या लेखात आपण योगनिद्रा अभ्यासातून निरामय मानसिक आरोग्य, याबाबत जाणून घेणार आहोत. योगनिद्रा ही खरोखरच सोपी आणि सर्वांनाच सहज जमेल, अशी बहुगुणी प्रक्रिया आहे. यामुळेच योगाभ्यासात योगनिद्रेला अनन्यसाधारण महत्त्व प्राप्त झालेले आहे. योगनिद्रा म्हणजे काय? योगाभ्यास करत असताना विश्रांतीसाठी शवासन अल्प कालावधीसाठी घेतले जाते. जेव्हा शवासन दीर्घ कालावधीसाठी काही विशिष्ट उद्देश साध्य करण्यासाठी घेतले जाते आणि यासाठी काही विशेष प्रक्रियांचा समावेश करण्यात येतो, तेव्हा या योगाच्या अभ्यासाला योगनिद्रा असे म्हणतात. हेही वाचा – योगासने अभ्यासातून निरामय मानसिक आरोग्य योगनिद्रा अभ्यासातील विशिष्ट टप्पे – संक्षिप्त कृती योगनिद्रेचा अभ्यास…

मागील लेखात आपण योगासने अभ्यासातून मिळणारे मानसिक आरोग्य लाभ याविषयी जाणून घेतले. या लेखात आपण आरोग्यदायी हस्त मुद्रा अभ्यासातून निरामय मानसिक आरोग्य याबाबत जाणून घेणार आहोत. योगाभ्यासात मुद्रा अभ्यासाला विशेष महत्त्व आहे. आरोग्यदायी हस्त मुद्रा म्हणजे काय? आपले शरीर पंचतत्वांनी बनले असून आपल्या हातांच्या बोटांमध्ये पुढील प्रमाणे पंचतत्त्वे आहेत : अंगठा – अग्नीतत्व तर्जनी –  वायूतत्व मध्यमा – आकाशतत्व अनामिका – पृथ्वीतत्व करंगळी – जलतत्व हातांची बोटे जुळवून, एकमेकांवर दाब देऊन, एकमेकांत गुंफवून जी रचना तयार होते त्याला मुद्रा म्हणतात. मुद्रा अभ्यास हातांच्या बोटांच्या साहाय्याने करतात, म्हणून यांना हस्त मुद्रा असे संबोधतात. या हस्त मुद्रा आपल्या व्याधी-विकारांवर नियंत्रण मिळवून आपणास…

मागील लेखात आपण सूर्यनमस्कार अभ्यासातून मिळणारे मानसिक आरोग्य लाभ याविषयी जाणून घेतले. या लेखात आपण योगासने अभ्यासातून निरामय मानसिक आरोग्य याबाबत जाणून घेणार आहोत. योगाभ्यासातील आसने ही अष्टांग योगातील तिसरी पायरी आहे. योगासने हा योगाभ्यासातील गाभा आहे. योगासन म्हणजे काय? स्थिर-सुखमासनम् हा योगासनाचा मूलमंत्र आहे. योगाच्या भाषेत ज्या शारीरिक स्थितीमध्ये आपण स्थिरता व सुखकारकता अनुभवतो, त्यास आसन म्हणतात. योगासनांसंबंधी महत्त्वाचे मुद्दे योगासने अभ्यास रिकाम्या पोटी करणे आवश्यक आहे. यासाठी सकाळची वेळ योग्य आहे. पण सकाळी न जमल्यास सायंकाळी रिकाम्या पोटी योगासने अभ्यास करावा. जागा स्वच्छ, मोकळी आणि हवेशीर असावी. शारीरिक हालचाली सुकर होण्यासाठी पोषाख सैलसर आणि सुटसुटीत असावा. योगासने अभ्यास…

मागील लेखात आपण भ्रामरी प्राणायाम कसा करावा आणि या अभ्यासातून मिळणारे मानसिक आरोग्य लाभ याविषयी जाणून घेतले. या लेखात आपण सूर्यनमस्कार अभ्यासातून निरामय मानसिक आरोग्य याबाबत जाणून घेणार आहोत. सूर्यनमस्कार भारतीय परंपरेतील सर्वांगसुंदर व सर्वपरिचित व्यायाम आहे. सूर्यनमस्कार अभ्यासाची वैशिष्ट्ये भगवान श्री सूर्यनारायणाची उपासना पूरक श्र्वसनाची जोड काही उपयुक्त आसनांची साखळी अल्प प्रमाणात प्राणायामाची योजना बीजमंत्राचे सामर्थ्य सूर्यनमस्कारासंबंधी महत्त्वाचे मुद्दे सकाळची सूर्योदयाची वेळ योग्य, न जमल्यास रिकाम्या पोटी सूर्यास्ताच्या वेळी सूर्यनमस्कार घालावेत. जागा स्वच्छ आणि हवेशीर असावी. पोषाख सैलसर असावा. हालचाली संथ, सावकाश आणि नियंत्रित असाव्यात. सूर्यनमस्कार अभ्यास क्षमतेनुसार करावा. सूर्यनमस्कार अभ्यासानंतर विश्रांतीसाठी शवासन अवश्य घ्यावे. हेही वाचा – अनुलोम-विलोम प्राणायाम…

मागील लेखात आपण अनुलोम-विलोम प्राणायाम कसा करावा आणि या अभ्यासातून मिळणारे आरोग्यलाभ याविषयी जाणून घेतले. या लेखात आपण भ्रामरी प्राणायाम अभ्यासातून निरामय मानसिक आरोग्याबाबत जाणून घेणार आहोत. भ्रामरी प्राणायाम म्हणजे काय? भ्रमर म्हणजे भुंगा. हा प्राणायाम करताना निर्माण झालेला ध्वनी भुंग्याच्या हुंकारयुक्त गुणगुणणार्‍या आवाजासारखा वाटतो. भ्रामरी प्राणायाम कसा करावा? दीर्घ श्वास घेऊन श्वास सोडताना भुंग्यासारखा आवाज काढत ओंकारातील ‘म’कारासारखे गुंजन करावे. हा प्राणायाम करताना विविध पद्धतींचा अवलंब करण्यात येतो. उदाहरणार्थ, डोक्यावर हातांचे तळवे ठेवणे, दोन्ही कानात तर्जनी घालणे, मिटलेल्या डोळ्यांवर हातांची बोटे ठेवणे इत्यादी. असे केल्याने या प्राणायामामुळे शरीरात होणारी स्पंदने जाणवतात. भ्रामरी रेचक करण्यास सोपा आहे आणि भ्रमर पूरक…