Author: रविंद्र परांजपे

मागील दोन लेखांत आपण निरामय मानसिक आरोग्य आणि निरामय आरोग्यासाठी आहार-विहार या विषयांच्या विविध पैलूंबद्दल सविस्तर माहिती घेतली. या लेखात आपण निरामय आरोग्यासाठी योगाभ्यास या विषयातील समाविष्ट घटकांविषयी जाणून घेणार आहोत. आपले शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य निरामय ठेवायचे असेल तर योगाभ्यास हा एकमेव सर्वोत्कृष्ट प्रभावी मार्ग आहे. योग ही एक जीवनशैली असून त्यामध्ये शरीराबरोबर मनाचाही विचार केला आहे. योगाभ्यास करण्यासाठी मुख्यत्वेकरून खालील घटकांचा समावेश करता येईल. हेही वाचा – निरामय मानसिक आरोग्य 1. योगाभ्यासाचा परिचय योगाचा उद्देश आणि व्याप्ती, अष्टांग योग, व्यायाम आणि योगासने यातील फरक आणि नियमित योगाभ्यासाचे फायदे. 2. योगाभ्यासाची पूर्वतयारी योगाभ्यास कोणी करावा? महिला आणि योगाभ्यास. योगाभ्यासाच्या…

मागील लेखात आपण निरामय मानसिक आरोग्य या विषयाच्या विविध पैलूंबद्दल सविस्तर माहिती घेतली. या लेखात आपण निरामय आरोग्यासाठी आहार-विहार या विषयाच्या विविध पैलूंविषयी जाणून घेणार आहोत. निरामय आरोग्य कल्पवृक्ष आरोग्य संकल्प करून नियमित योगाभ्यास आणि योग्य आहार-विहार यातून शिस्तबद्ध संतुलित जीवनशैली, निरामय मानसिक आणि शारीरिक आरोग्य तसेच संकल्पसिद्धी अशी फलप्राप्ती. 1. आहार-विहार अभ्यास : पार्श्‍वभूमी आयुर्वेद आणि मानवी शरीर, पंचमहाभूते, शरीरातील त्रिदोष, सप्त धातू, सात ऊर्जाचक्रे, स्वस्थ आरोग्य, आरोग्य बिघडविण्याची कारणे आणि संतुलित जीवनशैली. हेही वाचा – निरामय मानसिक आरोग्य 2. सर्वसाधारण आहार मुद्दे शरीरातील पंचकोश, आहाराचे उद्देश, सकाळची न्याहारी, दुपारचे जेवण, रात्रीचे जेवण, आहारातील पाणी तेल मीठ, अनाहार/अपथ्याहार, विरुद्ध…

आरोग्य सदरातील सुरुवातीच्या काही लेखांमध्ये आपण मनाचे आरोग्य, मानसिक ताणतणाव निवारणाची आवश्यकता तसेच मानसिक ताणतणाव निवारणार्थ उपयुक्त उपाय या विषयांवर सविस्तर माहिती घेतली. या लेखात आपण निरामय मानसिक आरोग्य म्हणजे काय, हे थोडक्यात समजून घेणार आहोत आणि तद्नंतर मानसिक आरोग्याच्या विविध पैलूंविषयी जाणून घेणार आहोत. निरामय मानसिक आरोग्य म्हणजे मनाची निरोगी आरोग्यावस्था. निरामय मानसिक आरोग्याचे विविध पैलू निरामय मानसिक आरोग्य संकल्पनेशी संबंधित विविध संज्ञा मन आणि आयुर्वेद, पंचकोश, मनोमय कोश, मन आणि शरीर यांतील परस्पर संबंध. मानसिक आरोग्य बिघडण्याची लक्षणे, कारणे आणि दुष्परिणाम जसे शरीराचे आजार असतात, तसे मनाचे देखील आजार असतात. मनाचे आरोग्य कोणत्या कारणांमुळे बिघडते, मनाचे आरोग्य बिघडल्याचे…

मागील लेखांमधून आपण दिनचर्येतील सकाळी उठल्यापासून रात्री झोपेपर्यंत ठराविक वेळेस करावयाच्या विविध बाबींबद्दल सविस्तररीत्या जाणून घेतले. या लेखात आपण दिनचर्येतील उर्वरित महत्त्वाच्या मुद्द्यांसंबंधी जाणून घेणार आहोत. वैयक्तिक स्वच्छता स्वस्थ आरोग्यासाठी वैयक्तिक स्वच्छता नितांत आवश्यक आहे. दिनचर्येत यासाठी वेळ द्यायलाच पाहिजे. या दृष्टीने खालील मुद्द्यांकडे आवर्जून लक्ष द्यावे. हेही वाचा – Basic Human Needs : निरामय आरोग्याची गरज चालणे, फिरायला जाणे चालणे हा उत्तम आरोग्यदायी विनाशुल्क व्यायाम आहे. सकाळी अथवा सायंकाळी सोयीनुसार चालावे. बाहेरची कामे सर्वांनीच दिवसातील काही वेळ बाहेरची कामे करण्यासाठी राखून ठेवावा. धार्मिक उपासना दिवसभरात धार्मिक उपासना करण्यासाठी ठराविक वेळ राखून ठेवावा. यात सर्वसाधारणपणे देवपूजा, आरती, प्रार्थना, स्तोत्र, पोथी…

मागील लेखांमधून आपण रोज ठराविक वेळेस करावयाच्या दिनचर्येतील विविध बाबींची सविस्तर माहिती घेतली. या लेखात आपण दिनचर्येतील कामाचे नियोजन आणि पूर्तता या महत्त्वाच्या विषयासंबंधी जाणून घेणार आहोत. तत्पूर्वी, आपण कामाचे स्वरुपाबाबत माहिती घेऊयात. कामाचे स्वरुप व्यक्तीच्या कामाचे स्वरुप वयोमानानुसार वेगवेगळे असते. हेही वाचा – Basic Human Needs : निरामय आरोग्याची गरज कामाचे नियोजन व्यक्तीच्या कामाच्या स्वरूपानुसार समर्पक नियोजन करणे आवश्यक आहे. हे लक्षात घेऊन सर्वसाधारणपणे कामाचे नियोजन खालील पद्धतीने करणे यथार्थ होईल. कामाचे नियोजन आणि पूर्ततेविषयी काही महत्त्वाचे मुद्दे कामाचे नियोजन जर योग्य पद्धतीने केले तर कामाची पूर्तता देखील नक्कीच सुरळीत आणि व्यवस्थित होईल. हेही वाचा – निरामय आरोग्य प्राप्तीसाठी…

दररोज ठराविक वेळेस उठणे, शौच, आहार सेवन आणि झोपणे या दिनचर्येतील विविध क्रिया केल्यास मिळणारे आरोग्य लाभ याबाबत आपण मागील लेखांमधे सविस्तररीत्या जाणून घेतले. या लेखात आपण दिनचर्येतील नियमित योगाभ्यास या विषयासंबंधी काही महत्त्वाचे मुद्दे जाणून घेणार आहोत. योगाभ्यासाविषयी थोडक्यात… भारतीय परंपरेत योगशास्त्र हे निरामय शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यरक्षक तसेच आरोग्यसंवर्धक वरदान आहे. मनोकायिक व्याधी-विकारांचे नियंत्रण करून त्यातून मुक्ती मिळवणे आणि मनाची एकाग्रता तसेच शरीराची निरोगी अवस्था प्राप्त करणे, हा योगाभ्यासाचा उद्देश आहे. अष्टांगयोगातून योगाभ्यासाची विशाल व्याप्ती अधोरेखित होते. दैनंदिन योगाभ्यासात ओंकार गुरुवंदना, सूक्ष्म व्यायाम/ पूरक हालचाली, श्वसन तथा प्राणायाम अभ्यास आणि यथाशक्ती सूर्यनमस्कार आणि योगासने यांचा समावेश असावा. हेही…

दिनचर्येतील लवकर उठणे, ठराविक वेळेस आहार सेवन करणे, लवकर झोपी जाणे आणि सुखनिद्रेचा आनंद आणि लाभ घेणे, याबाबत सविस्तर तपशील आपण मागील लेखांमध्ये जाणून घेतले. या लेखात आपण मलविसर्जन (कोठा साफ असणे) या विषयासंबंधी काही महत्त्वाचे मुद्दे जाणून घेणार आहोत. वास्तविक, शौच म्हणजे मलविसर्जन करणे, ही एक नैसर्गिक क्रिया आहे आणि म्हणूनच यात काय जाणून घ्यायचे, असे वरकरणी वाटू शकते. परंतु आपण नेहमी अनुभवत असलेल्या एका साध्या गोष्टीवरून या विषयाचे महत्त्व नक्कीच लक्षात येईल. आपली प्रकृती बिघडल्यावर आपण जेव्हा डॉक्टर/वैद्य यांच्याकडे जातो, तेव्हा डॉक्टर/वैद्य एक साधा प्रश्न नेहमी विचारतात, तो म्हणजे ‘पोट नियमित साफ होतं का?’ पोटाचे विकार असले तर…

मागील लेखांत आपण लवकर झोपायला जाणे, सुखनिद्रा घेणे आणि लवकर उठणे या दिनचर्येतील महत्त्वाच्या बाबींविषयी जाणून घेतले. या लेखात आपण आहाराच्या वेळा आणि प्रमाण याबद्दल मार्गदर्शन घेणार आहोत. आपले शरीर आहारातून निर्माण झाले आहे, हे ध्यानात घेता आहार आणि शरीर यांतील संबंध सहजी लक्षात येतो. आहाराची उद्दिष्ट्ये हे सर्व साध्य करण्यासाठी आपला आहार संतुलित, सात्त्विक आणि पौष्टिक असायला हवा. आपल्या दिनचर्येत आहाराच्या वेळा तसेच प्रमाण या दोनही बाबींना अतिशय महत्त्व आहे. हेही वाचा – निरामय आरोग्यासाठी दिनचर्या : रात्री झोपण्याची वेळ महत्त्वाची आहाराच्या वेळा आहार घेण्याची वेळ ठरलेली असावी. त्यात वारंवार बदल करू नये. दिनचर्येत खालील पद्धतीने आहाराच्या वेळेचे नियोजन…

मागील लेखात आपण सुखनिद्रेचा अर्थ समजावून घेतला आणि तद्नंतर सुखनिद्रेचे फायदे देखील जाणून घेतले. या लेखात आपण सुखनिद्रेच्या निवडक उपयुक्त उपायांबद्दल मार्गदर्शन घेणार आहोत. तत्पूर्वी, आपण ‘निद्रेसंबंधित समस्या’ याबद्दल थोडक्यात माहिती घेऊयात. सध्याच्या बदलत्या जीवनशैलीत रात्री उशिरापर्यंत जागरण करणे आणि साहजिकच परिणामी उशिरा झोपायला जाणे, ही सवय हळूहळू रूढ होत चालली आहे. अशी सवय खरोखरच चुकीची आणि वाईट असून आपल्या शारीरिक तथा मानसिक आरोग्याला हानिकारक आहे. जागरणाप्रमाणे अनिद्रा / निद्रानाश देखील गंभीर समस्या बनली असून बर्‍याच जणांना काही ना काही कारणास्तव ही समस्या भेडसावत असल्याचे दिसून येते. झोपायचे म्हटले तरी, झोप येत नाही, या स्थितीला आयुर्वेदाच्या भाषेत निद्रानाश म्हणतात. अनिद्रा…

निरामय आरोग्य प्राप्तीसाठी तसेच संवर्धनासाठी आपण मार्गदर्शनाचा श्रीगणेशा दिनचर्येपासून केला. दिवसाची सुरुवात सकाळी लवकर 5 ते 5.30च्या दरम्यान उठून करावी आणि सांगता रात्री 9.30 ते 10च्या दरम्यान झोपी जाऊन करावी, हे आपण मागील दोन लेखांत विस्तृतपणे पाहिले. रात्री झोपण्याच्या आणि दुसरे दिवशी सकाळी उठण्याच्या या कालावधीत आपण रात्रीची झोप घेतो. शरीर-मन स्वस्थ राहण्यासाठी रात्रीची झोप ही ‘सुखनिद्रा’ असणे आवश्यक आहे… आणि हाच या लेखाचा विषय आहे. सुखनिद्रा म्हणजे काय? सोप्या भाषेत, सुखनिद्रा म्हणजे शरीर-मनाला सुख देणारी किंवा प्रदान करणारी निद्रा होय. निद्रा म्हणजे झोप ही शांत (Peaceful), आरामदायी (Restful/ Comfortable), आनंददायी (Pleasant/Happy) असावी. थोडक्यात सांगायचे झाल्यास, पुरेशी, शांत आणि गाढ…