Author: रविंद्र परांजपे

मागील लेखात आपण योगाभ्यासातील प्राणायाम अभ्यास, प्राणायामाची आवश्यकता आणि पूर्वतयारी, विविध प्रकार तसेच प्राणायामाचे आरोग्य लाभ याविषयी जाणून घेतले. या लेखात आपण अनुलोम-विलोम प्राणायाम अभ्यासातून निरामय मानसिक आरोग्य याबाबत जाणून घेणार आहोत. अनुलोम-विलोम प्राणायाम म्हणजे काय? चंद्रभेदन प्राणायामास जोडून लगेचच सूर्यभेदन प्राणायाम केल्यास अनुलोम-विलोम प्राणायाम होतो. चंद्रभेदन प्राणायाम + सूर्यभेदन प्राणायाम यांची चक्रावर्तन क्रिया = अनुलोम-विलोम प्राणायाम अनुलोम-विलोम प्राणायाम कसा करावा? मागील लेखातील प्राणायामाची पूर्वतयारी आणि महत्त्वाचे मुद्दे लक्षात घेऊन अनुलोम-विलोम प्राणायाम अभ्यास करावा. यासाठी ध्यानोपयोगी आसनात अथवा सहजासन घेऊन बसावे. जमिनीवर बसण्यास अवघड वाटत असेल तर खुर्चीवर बसावे. अनुलोम-विलोम प्राणायाम करताना डाव्या हाताची ज्ञानमुद्रा करावी, उजव्या हाताची प्रणवमुद्रा करावी…

मागील लेखात आपण योगाभ्यासातील कपालभाती अभ्यासातून निरामय मानसिक आरोग्य प्राप्ती तसेच संवर्धन याविषयी जाणून घेतले. या लेखात आपण योगाभ्यासातील प्राणायाम अभ्यास याबाबत जाणून घेणार आहोत. प्राणायाम ही अष्टांग योगातील चवथी पायरी आहे. आता आपण प्राणायाम या संज्ञेबद्दल थोडक्यात जाणून घेऊयात. प्राणायाम म्हणजे काय? प्राणायाम हा संस्कृत शब्द आहे. प्राण + आयाम = प्राणायाम प्राण म्हणजे चेतना अथवा शक्ती अथवा ऊर्जा होय. सजीवांना जिवंत राहण्यासाठी आवश्यक शक्ती म्हणजे प्राणशक्ती होय. आयाम म्हणजे नियंत्रण करणे. प्राणायाम म्हणजे प्राणशक्तीवर नियंत्रण. श्वसनपद्धती नियंत्रण करण्याची कला म्हणजे प्राणायाम होय. प्राणायामाची आवश्यकता आपल्या दैनंदिन जीवनातील ताणतणावांचा सामना करण्याचे प्राणायाम हे अत्यंत प्रभावी आणि उपयुक्त साधन आहे.…

मागील लेखात आपण योगाभ्यासातील दीर्घ श्वसन अभ्यासातून निरामय मानसिक आरोग्य प्राप्ती तसेच संवर्धन याविषयी जाणून घेतले. या लेखात आपण कपालभाती अभ्यासातून निरामय मानसिक आरोग्य याबाबत जाणून घेणार आहोत. कपालभाती म्हणजे काय? कपालभाती म्हणजे श्वसनमार्ग शुद्धिकरण प्रक्रिया आहे. कपाल म्हणजे कवटी आणि भाती म्हणजे चमकणे. कपालमध्ये मोठा आणि लहान मेंदू इत्यादी कवटी अंतर्गत येणाऱ्या सर्व इंद्रियांचा समावेश होतो. कपालभाती केल्याने ही इंद्रिये प्रकाशमान होऊन अधिकाधिक कार्यक्षम होतात. कपालभाती कशी करावी? बैठक स्थितीतील पद्मासन, अर्धपद्मासन, वज्रासन अथवा सहजासन घेऊन ताठ बसावे. डोळे बंद करून दोन्ही हातांची द्रोणमुद्रा करून हात गुडघ्यांवर ठेवावेत. संथ श्वसन करत रहावे. तद्नंतर, दीर्घ श्वास घेऊन सावकाश श्वास सोडत…

मागील लेखात आपण योगाभ्यासातील प्रार्थनेतून निरामय मानसिक आरोग्य प्राप्ती तसेच संवर्धन याविषयी जाणून घेतले. या लेखात आपण दीर्घ श्वसन अभ्यासातून निरामय मानसिक आरोग्य याबाबत जाणून घेणार आहोत. श्वसन अभ्यास दैनंदिन योगाभ्यासात श्वसन अभ्यास हा अतिशय महत्त्वाचा विषय आहे. वास्तविक, दैनंदिन योगाभ्यास करताना ओंकार आणि गुरुवंदना झाल्यानंतर श्वसनमार्गशुद्धी केली जाते. यामुळे आपला योगाभ्यास सहज, सुकर आणि अधिक लाभदायक होतो. आता आपण श्वसन म्हणजे काय, हे जाणून घेऊयात. श्वसन म्हणजे काय? सोप्या भाषेत श्वसन म्हणजे श्वासोच्छ्वास म्हणजेच श्वास घेणे आणि श्वास सोडणे ही क्रिया होय. योगाच्या भाषेत या क्रियांना अनुक्रमे पूरक आणि रेचक असे म्हणतात. श्वसन क्रिया अगदी सहज आणि नैसर्गिक असून…

मागील लेखात आपण ओंकार साधनेतून निरामय मानसिक आरोग्य प्राप्ती तसेच संवर्धन याविषयी जाणून घेतले. या लेखात आपण योगाभ्यासातील प्रार्थनेतून निरामय मानसिक आरोग्य याबाबत जाणून घेणार आहोत. योगाभ्यासातील प्रार्थना दैनंदिन योगाभ्यासात पुढील प्रार्थनांचा समावेश केला जातो : प्रार्थना म्हणण्यापूर्वी शरीर-मनाची तयारी आवश्यक आहे. प्रार्थनेची पूर्वतयारी पद्मासन, अर्धपद्मासन अथवा सहजासनात बसावे. हातांची ज्ञानमुद्रा अथवा ध्यानमुद्रा करावी. डोळे अलगद मिटून पाठीचा कणा ताठ ठेवावा. संथ श्वसन करावे. आपण आता प्रार्थनेविषयी थोडक्यात माहिती घेऊयात. आरंभीची प्रार्थना योगाभ्यासातील आरंभ त्रिवार ओंकाराने केला जातो, हे आपण मागील लेखात पाहिले. त्रिवार ओंकार केल्यावर गुरुवंदना केली जाते. गुरुवंदना गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णु: गुरुर्देवो महेश्वरः । गुरू साक्षात्परब्रह्म तस्मै श्री गुरवे…

आरोग्य सदरातील विविध लेखांद्वारे आपण मनाचे आरोग्य आणि मानसिक ताणतणाव याबाबत जाणून घेतले. आपल्याला निरामय शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य हवे असेल तर सर्वप्रथम आपण आपल्या मानसिकतेत आमूलाग्र बदल करायला हवेत, हे वास्तव देखील आपण जाणून घेतले. या लेखात तथा पुढील काही लेखांमधून आपण निरामय मानसिक आरोग्य प्राप्तीसाठी तसेच संवर्धनासाठी विविध उपाययोजनांबद्दल थोडक्यात माहिती घेणार आहोत. वास्तविक पाहता, आपण निरामय आरोग्याच्या वाटचालीची सुरुवात निसर्गसुसंगत दिनचर्येबद्दल मागील लेखांमधून सविस्तर माहिती घेऊन अगोदरच केलेली आहे. आता आपण योगाभ्यासातून निरामय आरोग्य प्राप्ती तसेच संवर्धन याविषयी सविस्तर माहिती घेऊयात. योगाचा अर्थ हेही वाचा – निरामय आरोग्यासाठी योगाभ्यास योगाचा उद्देश अतिचंचल मनाला नियंत्रणाने एकाग्र करणे आणि…

आरोग्य सदरातील पहिल्या लेखात आपण निरामय आरोग्याची गरज या विषयावर थोडक्यात माहिती घेतली. या लेखात आपण स्वस्थ आरोग्य म्हणजे काय, हे उजळणी करून समजून घेणार आहोत आणि तद्नंतर आरोग्याच्या विविध पैलूंविषयी जाणून घेणार आहोत. स्वस्थ आरोग्य म्हणजे काय? आजच्या धकाधकीच्या आयुष्यात अन्न, वस्त्र आणि निवारा या मुलभूत गरजांबरोबरच आता ‘स्वस्थ आरोग्य’ या वाढत्या गरजेची पडलेली भर अधोरेखित झाल्याचे प्रकर्षाने जाणवत आहे. आपले आरोग्य चांगलेच आहे, असे बर्‍याच जणांना वाटत असते. माझी कोणतीही शारीरिक तक्रार नाही, मला कसलाही आजार नाही, मला आत्तापर्यंत औषधाची गरज लागली नाही, अशी विधाने आपण नेहमीच ऐकत असतो… आणि यालाच बरेच जण आरोग्य समजतात. परंतु ही वस्तुस्थिती…

मागील दोन लेखांत आपण निरामय मानसिक आरोग्य आणि निरामय आरोग्यासाठी आहार-विहार या विषयांच्या विविध पैलूंबद्दल सविस्तर माहिती घेतली. या लेखात आपण निरामय आरोग्यासाठी योगाभ्यास या विषयातील समाविष्ट घटकांविषयी जाणून घेणार आहोत. आपले शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य निरामय ठेवायचे असेल तर योगाभ्यास हा एकमेव सर्वोत्कृष्ट प्रभावी मार्ग आहे. योग ही एक जीवनशैली असून त्यामध्ये शरीराबरोबर मनाचाही विचार केला आहे. योगाभ्यास करण्यासाठी मुख्यत्वेकरून खालील घटकांचा समावेश करता येईल. हेही वाचा – निरामय मानसिक आरोग्य 1. योगाभ्यासाचा परिचय योगाचा उद्देश आणि व्याप्ती, अष्टांग योग, व्यायाम आणि योगासने यातील फरक आणि नियमित योगाभ्यासाचे फायदे. 2. योगाभ्यासाची पूर्वतयारी योगाभ्यास कोणी करावा? महिला आणि योगाभ्यास. योगाभ्यासाच्या…

मागील लेखात आपण निरामय मानसिक आरोग्य या विषयाच्या विविध पैलूंबद्दल सविस्तर माहिती घेतली. या लेखात आपण निरामय आरोग्यासाठी आहार-विहार या विषयाच्या विविध पैलूंविषयी जाणून घेणार आहोत. निरामय आरोग्य कल्पवृक्ष आरोग्य संकल्प करून नियमित योगाभ्यास आणि योग्य आहार-विहार यातून शिस्तबद्ध संतुलित जीवनशैली, निरामय मानसिक आणि शारीरिक आरोग्य तसेच संकल्पसिद्धी अशी फलप्राप्ती. 1. आहार-विहार अभ्यास : पार्श्‍वभूमी आयुर्वेद आणि मानवी शरीर, पंचमहाभूते, शरीरातील त्रिदोष, सप्त धातू, सात ऊर्जाचक्रे, स्वस्थ आरोग्य, आरोग्य बिघडविण्याची कारणे आणि संतुलित जीवनशैली. हेही वाचा – निरामय मानसिक आरोग्य 2. सर्वसाधारण आहार मुद्दे शरीरातील पंचकोश, आहाराचे उद्देश, सकाळची न्याहारी, दुपारचे जेवण, रात्रीचे जेवण, आहारातील पाणी तेल मीठ, अनाहार/अपथ्याहार, विरुद्ध…

आरोग्य सदरातील सुरुवातीच्या काही लेखांमध्ये आपण मनाचे आरोग्य, मानसिक ताणतणाव निवारणाची आवश्यकता तसेच मानसिक ताणतणाव निवारणार्थ उपयुक्त उपाय या विषयांवर सविस्तर माहिती घेतली. या लेखात आपण निरामय मानसिक आरोग्य म्हणजे काय, हे थोडक्यात समजून घेणार आहोत आणि तद्नंतर मानसिक आरोग्याच्या विविध पैलूंविषयी जाणून घेणार आहोत. निरामय मानसिक आरोग्य म्हणजे मनाची निरोगी आरोग्यावस्था. निरामय मानसिक आरोग्याचे विविध पैलू निरामय मानसिक आरोग्य संकल्पनेशी संबंधित विविध संज्ञा मन आणि आयुर्वेद, पंचकोश, मनोमय कोश, मन आणि शरीर यांतील परस्पर संबंध. मानसिक आरोग्य बिघडण्याची लक्षणे, कारणे आणि दुष्परिणाम जसे शरीराचे आजार असतात, तसे मनाचे देखील आजार असतात. मनाचे आरोग्य कोणत्या कारणांमुळे बिघडते, मनाचे आरोग्य बिघडल्याचे…