‘अवांतर’ या मुक्त व्यासपीठावर ‘आरोग्य’ या सदराखाली आत्तापर्यंत मी एकावन्न लेख लिहिले. आरोग्य सदरातील माझा हा शेवटचा लेख असून मागील सर्व लेखांचा थोडक्यात आढावा साधकांना सादर करणे, असा या लेखाचा उद्देश आहे.
निरामय आरोग्य संकल्पना
मानवाच्या तीन मूलभूत गरजा : अन्न, वस्त्र आणि निवारा; यामध्ये आता ‘निरामय आरोग्य’ या वाढत्या गरजेची भर पडली आहे. वास्तविक, निरामय आरोग्य ही आपली उपलब्धी नसून आपली मूलभूत गरज आहे, ही बाब ध्यानात घेऊन आपण निरामय आरोग्यप्राप्ती आणि संवर्धनासाठी सतत प्रयत्नशील रहायला हवे.
‘निरामय’ हा संस्कृत शब्द असून त्याचा अर्थ ‘निरोगी’ असा आहे. निरामय म्हणजे सात्त्विक आणि सकारात्मक, असेही म्हणता येईल. तर, ‘आरोग्य’ म्हणजे शारीरिक, मानसिक, सामाजिक आणि आध्यात्मिक समतोल असलेली स्वस्थ आणि रोगमुक्त अवस्था होय.
शारीरिक आरोग्य
निसर्गातील अग्नी, वायू, आकाश, पृथ्वी आणि जल ही पंचमहाभूते आणि आत्मा म्हणजे मन यांचा एकत्र उचित योग झाला म्हणजे त्याला शरीर म्हणतात. जे पिंडी ते ब्रह्मांडी, जे ब्रह्मांडी ते पिंडी. शरीराचे आरोग्य म्हणजे शारीरिक आरोग्य.
मानसिक आरोग्य
मन ही मनुष्याला मिळालेली विशेष देणगी आहे. मरेपर्यंत जे नष्ट होत नाही ते मन. मनाचे आरोग्य म्हणजे मानसिक आरोग्य.
हेही वाचा – स्वस्थ आरोग्य आणि आरोग्याचे विविध पैलू
स्वस्थ आरोग्य
आयुर्वेदाने केलेल्या स्वस्थ आरोग्याच्या व्याख्येनुसार स्वस्थ आरोग्याची थोडक्यात वैशिष्ट्ये म्हणजे – जेवणाच्या वेळेस कडकडून भूक लागणे, अन्न व्यवस्थित पचणे, मलक्रिया व्यवस्थित असून नैसर्गिकरीत्या कार्य करणे म्हणजे मलविसर्नानंतर पोट हलके वाटणे, रात्री शांत आणि गाढ झोप लागणे, शरीरात कोणतेही दुखणे अथवा कुठलाही विकार नसणे आणि मन प्रसन्न आणि आनंदी असणे.
निरामय आरोग्य
शरीराने आणि मनाने स्वस्थ अवस्था म्हणजे निरामय आरोग्य होय. शारीरिक आरोग्य आणि मानसिक आरोग्य हे ‘आरोग्य’ या एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत. मन आणि शरीर यातील परस्परसंबंध लक्षात घेऊन त्यांचे योग्य संवर्धन केल्यास आपले आरोग्य निरामय होऊन जीवन खचितच अधिक सक्षम, सफल आणि समृद्ध होईल.
निरामय शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य प्राप्ती तसेच संवर्धनासाठी पुढील मूलभूत बाबी आवश्यक आहेत :
- मनापासून इच्छा
- स्वतःसाठी वेळ काढणे
- यथायोग्य मार्गदर्शन
आता आपण आरोग्यासंबंधित महत्त्वाच्या विषयांचा गोषवारा घेऊयात.
ताणतणाव निवारणातून मानसिक आरोग्य
ताणतणाव आपल्या दैनंदिन जीवनात परवलीचा शब्द बनला आहे. मानसिक आरोग्य बिघडण्याचे मूलभूत कारण म्हणजे मानसिक ताणतणाव होय. वास्तविक मानसिक ताणतणाव हे सर्व मनोकायिक समस्यांचे मूळ कारण आहे. मानसिक ताणतणावांचे सुव्यवस्थापन करण्यासाठी पुढील निवडक उपयुक्त उपाययोजनांचा आवर्जून अवलंब करावा :
- निसर्गसुसंगत दिनचर्या
- नियमित योगाभ्यास
- सात्त्विक आहार सेवन
याशिवाय योग्य आचार-विचार, निसर्ग सान्निध्य, शारीरिक व्यायाम, स्वयंप्रेरणा, समाजाशी जुडणे, धार्मिक उपासना, आयुर्वेदिक उपचार तथा मानसिक उपाय आणि उपचार हेदेखील निवडक उपयुक्त उपाय आहेत.
निसर्गसुसंगत दिनचर्या
सध्याची बदलती जीवनशैली बहुतांशी निसर्गविरोधी बनत चालली आहे. त्यामुळे विविध शारीरिक आणि मानसिक समस्या उद्भवत आहेत. या समस्यांवर नियंत्रण मिळविण्यासाठी आणि त्यातून मुक्त होण्यासाठी आपण आपली जीवनशैली अधिकाधिक निसर्गाला अनुसरून अनुकूल करण्याचा प्रयत्न करणे आवश्यक आहे. शरीरातील जैविक घड्याळ, त्रिदोषचक्र आणि निसर्गचक्र ध्यानात घेऊन प्रामुख्याने पुढील बाबींवर लक्ष देणे नितांत आवश्यक आहे :
- दिवसाची सुरुवात सकाळी लवकर उठून सकारात्मक पद्धतीने करणे.
- नियमित योगाभ्यास करणे.
- सुनियोजन करून दैनंदिन कामे उत्साहाने करणे.
- आहाराच्या नियमित वेळा पाळणे, तसेच सात्त्विक आहार सेवन करणे.
- रात्री लवकर झोपणे.
नियमित योगाभ्यास
योग ही एक जीवनशैली असून त्यामध्ये शरीराबरोबर मनाचाही विचार केला आहे. मनावर प्रयत्नपूर्वक नियंत्रण करण्याचा उपाय म्हणजे योग होय. मनोकायिक व्याधी-विकारांचे नियंत्रण करून त्यातून मुक्ती मिळवणे आणि मनाची एकाग्रता आणि शरीराची निरोगी स्थिती प्राप्त करणे हा योगाभ्यासाचा उद्देश आहे. म्हणूनच आपल्या दैनंदिन जीवनात नियमित योगाभ्यासाचा समावेश आवर्जून करावा.
सात्त्विक आहार सेवन
आपल्या आहाराचा आपल्या शरीर-मनावर परिणाम होत असतो आणि परिणामातून प्रकृती बनते. सात्त्विक आहार रूचकर, स्निग्ध आणि मन प्रसन्न करणारा असतो. या आहारामुळे बुद्धी, शक्ती, सुख, आरोग्य आणि आयुष्य वाढते, तसेच व्यक्तीतील सत्त्वगुणांचे पोषण होते. वास्तविक, आहार हेच औषध आहे आणि अन्न हे पूर्णब्रह्म आहे. आहाराचे सर्व उद्देश साध्य करणारा आणि सर्व वैशिष्ट्यांनी परिपूर्ण अशा आहारास खचितच आरोग्यदायी सात्त्विक आहार मानता येईल. म्हणूनच आपण आरोग्यदायी सात्त्विक आहार सेवनावर आवर्जून भर द्यावा.
हेही वाचा – निरामय मानसिक आरोग्य
आरोग्य लेखमालेस मिळालेल्या प्रतिसादाबद्दल वाचकांचे तसेच मला आरोग्य सदरात लेख लिहून मार्गदर्शन करण्यासाठी उत्तम संधी दिल्याबद्दल अवांतर समूहाचे मी मनापासून आभार मानून धन्यवाद देतो आणि माझ्या लेख लिखाणास विराम देतो.
यासंदर्भात इथे आवर्जून नमूद करावेसे वाटते की, निरामय आरोग्य संकल्पनेतील माझ्या ‘निरामय आरोग्यासाठी योगाभ्यास’, ‘निरामय आरोग्यासाठी आहार-विहार’ आणि ‘निरामय मानसिक आरोग्य’ या पुस्तकांत संबंधित विषयांवर उपयुक्त सर्वसमावेशक सविस्तर मार्गदर्शनपर वस्तुपाठ सादर केले असून त्यांचा एकत्रित अभ्यास म्हणजे निरामय आरोग्याचा परिपाक होय.
समाप्त
नम्र निवेदन
गेल्या अकरा वर्षांपासून आम्ही उभयतां ‘निरामय आरोग्य संकल्पना’ यशस्वीरीत्या राबवत आहोत. असंख्य पुरुष आणि महिला साधकांनी संकल्पनेचा लाभ घेतला आहे. संकल्पना जाणून घेऊन लाभार्थी होण्यासाठी मोबाइल 9850856774 यावर 🙏/👌/👍 / 👏 / तत्सम चिन्हाने व्हॉट्सॲप मेसेज करून प्रतिसाद द्यावा.
