सर्वात आधी ही ‘मटेरिया मेडिका’ म्हणजे नेमकं काय प्रकरण आहे, हे आपण समजून घेतलं पाहिजे. हा विषय तसा बराच मोठा आणि काहीसा किचकट आहे. पण मी तो शक्य तितका सोपा करून, वैद्यकीय शिक्षण नसलेल्या सामान्य माणसालाही सहज समजेल अशा भाषेत सांगण्याचा प्रयत्न करतो…
सोप्या शब्दांत सांगायचं तर, मटेरिया मेडिका म्हणजे औषधांची माहिती देणारा ग्रंथ. कोणत्या वनस्पतीचा, प्राणिजन्य पदार्थाचा, खनिजाचा किंवा इतर नैसर्गिक पदार्थाचा औषध म्हणून उपयोग होऊ शकतो, त्याचे गुणधर्म काय आहेत आणि तो कोणत्या आजारात वापरला जातो — अशी माहिती एकत्र करण्याचा हा प्रयत्न होता.
भारतीय वैद्यकीय परंपरेतील चरकसंहितासारख्या प्राचीन ग्रंथांमध्येही औषधी द्रव्ये, त्यांचे गुणधर्म आणि त्यांचा चिकित्सेतील उपयोग यांचे विस्तृत वर्णन आढळते. त्यामुळे ‘औषधी द्रव्यांचे संकलित ज्ञान’ ही कल्पना भारतासह अनेक प्राचीन संस्कृतींमध्ये फार पूर्वीपासून अस्तित्वात होती.
हेही वाचा – Homeopathy : हॅनिमनने उभी केली नवीन उपचारपद्धती!
पाश्चात्त्य वैद्यक विकसित होत असताना मात्र या औषधविषयक ज्ञानाला हळूहळू अधिक व्यवस्थित स्वरूप मिळू लागले. वनस्पती, खनिजे, प्राणिजन्य पदार्थ, विविध अर्क आणि इतर औषधी द्रव्ये यांची माहिती एकत्र करून त्यांचे चिकित्सेतील उपयोग नोंदवण्याची परंपरा विकसित झाली.
हे घडत असताना युरोपचा इतिहास मात्र सरळ रेषेत पुढे गेलेला नव्हता…
रोग म्हणजे केवळ शरीरातील बिघाड, ही आज आपल्याला स्वाभाविक वाटणारी कल्पना त्या काळात सर्वत्र स्वीकारलेली नव्हती. अनेक समाजांमध्ये रोगाचा संबंध देवाचा कोप, पाप, दुष्ट शक्ती, भूतबाधा किंवा जादूटोणा यांच्याशी जोडला जात असे. उपचारांमध्ये धर्म, श्रद्धा, लोकपरंपरा आणि उपलब्ध वैद्यकीय ज्ञान यांची अनेकदा सरमिसळ झालेली दिसते.
युरोपच्या इतिहासात जादूटोण्याच्या आरोपाखाली हजारो स्त्रिया आणि पुरुषांवर खटले चालवले गेले आणि अनेकांना मृत्युदंडही देण्यात आला. घरगुती उपचार, वनस्पतींचे ज्ञान किंवा लोकवैद्यक जाणणाऱ्या स्त्रियांनाही काही वेळा संशयाच्या नजरेने पाहिले गेले. पण याच सामाजिक आणि वैचारिक वातावरणात दुसऱ्या बाजूला काही वैद्य, अभ्यासक आणि वनस्पतिशास्त्रज्ञ एक वेगळाच प्रयत्न करत होते.
हेही वाचा – Homeopathy : हॅनिमनला प्रश्न पडला…
“श्रद्धा काय सांगते?” यापेक्षा “प्रत्यक्षात कोणता पदार्थ औषध म्हणून वापरला जातो आणि त्याचा उपयोग काय?” याची नोंद करण्याचा प्रयत्न.
कोणती वनस्पती औषधी आहे?
कोणते मूळ, साल, फूल किंवा बी वापरले जाते?
कोणत्या प्राणिजन्य पदार्थाचा उपयोग होतो?
कोणते खनिज वापरले जाते?
त्याचा अर्क कसा तयार करायचा?
आणि सर्वांत महत्त्वाचे — तो कोणत्या आजारासाठी वापरायचा?
अशा उपलब्ध ज्ञानाला एकत्र आणून, शक्य तितक्या पद्धतशीर रीतीने मांडणारे ग्रंथ तयार होऊ लागले… आणि औषधी पदार्थांविषयीच्या या संकलित ज्ञानाला नाव मिळाले—
‘मटेरिया मेडिका’!
