दसरा आला की, घराघरांत आनंदाचं वातावरण निर्माण होतं. घराची साफसफाई होते, दारात सुंदर रांगोळी सजते, झेंडूच्या फुलांचे तोरण लागते. पुस्तकांची, वही-पेनांची, वाहनांची आणि शस्त्रांची पूजा केली जाते. सरस्वती मातेच्या चरणी नतमस्तक होऊन ज्ञानाचा आशीर्वाद मागितला जातो. संध्याकाळी मैदानावर रावणदहन होतं आणि आकाशात फटाक्यांची आतषबाजी सुरू होते…
पण या सगळ्या उत्साहात एक प्रश्न मनाला अस्वस्थ करून जातो…
आपण दरवर्षी रावणाचं दहन करतो, पण आपल्या मनातल्या रावणाचं काय?
ही गोष्ट आहे एका छोट्याशा घराची. एका वडिलांची… एका मुलाची… आणि आपल्या सगळ्यांच्या मनात दडलेल्या रावणाची!
एका छोट्याशा गावात गणेशराव नावाचे एक शिक्षक राहत होते. परिस्थिती बेताची होती, पण विचारांची श्रीमंती अफाट होती. आयुष्यभर त्यांनी मुलांना ज्ञान दिलं, संस्कार दिले आणि माणूस म्हणून जगण्याचा खरा अर्थ शिकवला.
त्यांचा मुलगा अथर्व हुशार होता. मात्र, मोठा झाल्यावर त्याला वडिलांचे साधेपण कमीपणाचं वाटू लागलं. त्याला पैसा हवा होता, मोठेपणा हवा होता, समाजात मान-सन्मान हवा होता. तो हळूहळू वडिलांपासून दूर जाऊ लागला.
हेही वाचा – पंखात बळ आणणारी पाठवणी!
एकदा दसऱ्याच्या दिवशी गणेशराव पहाटेच उठले. त्यांनी घरातील पुस्तकं साध्या कपड्याने पुसली, पाटावर लाल कापड अंथरलं आणि त्यावर श्री सरस्वती मातेची मूर्ती ठेवली. फुलं वाहिली, दिवा लावला आणि दोन्ही हात जोडून प्रार्थना केली.
“हे सरस्वती माते, माझ्या मुलाला आयुष्यभर खूप शिकव. त्याला मोठं कर. पण त्याच्यासोबत त्याला चांगला माणूसही बनव. त्याच्या हातात पैसा येऊ दे, पण त्या पैशाचा गर्व त्याच्या मनात येऊ देऊ नकोस. त्याला यश दे, पण त्या यशात माणुसकी हरवू देऊ नकोस.”
दारात उभा असलेला अथर्व हे सगळं ऐकत होता.
तो हसत म्हणाला, “बाबा, आजच्या जगात फक्त ज्ञान आणि संस्कारांनी काही होत नाही. पैसा आणि ताकद लागते. या पूजाअर्चेने आयुष्य बदलत नाही.”
गणेशराव शांतपणे म्हणाले, “बाळा, पूजा केल्याने आयुष्य आपोआप बदलत नाही, हे खरं आहे. पण ज्या ज्ञानाची आपण पूजा करतो, ते ज्ञान आपल्या वागण्यात उतरलं, तर आयुष्य नक्की बदलतं.”
अथर्वने त्यांचं बोलणं ऐकलं नाही. तो निघून गेला. संध्याकाळ झाली. गावाच्या मैदानात प्रचंड मोठा रावण उभा होता. हजारो लोक त्याचं दहन पाहण्यासाठी जमले होते. ढोल-ताशांचा गजर सुरू होता. लहान मुलांच्या चेहऱ्यावर आनंद होता. अथर्वही आपल्या मित्रांसोबत तिथे आला. रावणाचा पुतळा पेटविण्यात आला. क्षणात आगीच्या ज्वाळा उसळल्या. रावणाचा पुतळा जळू लागला. लोकांनी टाळ्या वाजवल्या. आकाशात फटाके फुटू लागले.
अथर्व आनंदाने ओरडला, “जळाला! शेवटी रावण जळाला!”
तेवढ्यात त्याच्या शेजारी उभा असलेला एक छोटा मुलगा आपल्या वडिलांना विचारू लागला, “बाबा, रावण वाईट होता म्हणून आपण त्याला जाळतो ना?”
“हो बाळा!” वडील म्हणाले.
“मग जो खोटं बोलतो, तोही वाईट ना?”
“हो.”
“जो दुसऱ्याला फसवतो, तोही वाईट ना?”
“हो बाळा.”
“जो गरीब माणसाला कमी लेखतो, तोही वाईट ना?”
“हो.”
मुलगा क्षणभर थांबला. मग निरागसपणे म्हणाला, “मग बाबा, आपण दरवर्षी रावणाचा पुतळा जाळतो… पण खोटं बोलणारे, दुसऱ्याला फसवणारे आणि गरीब माणसाला कमी लेखणारे लोक आपल्यातच राहतात. मग त्यांच्यातला रावण कोण जाळणार?”
त्या चिमुकल्याचा प्रश्न ऐकून अथर्वच्या चेहऱ्यावरचं हसू नाहीसं झालं. त्याला स्वतःचं वागणं आठवू लागलं…
काही दिवसांपूर्वीच त्याने आपल्या कार्यालयातील एका गरीब कर्मचाऱ्याचा अपमान केला होता. स्वतःची चूक लपवण्यासाठी त्याने दुसऱ्यावर दोष टाकला होता. आई-वडिलांच्या साधेपणाची त्याला लाज वाटली होती. आपल्या यशाचा गर्व त्याच्या मनात नकळत घर करून बसला होता.
त्याला जाणवलं…
रावणाचे दहा चेहरे पुतळ्यात असतात; पण त्याहून भयंकर चेहरे आपल्या मनातही असू शकतात. कुणाच्या मनात अहंकाराचा रावण असतो, कुणाच्या मनात मत्सराचा, कुणाच्या मनात लोभाचा, तर कुणाच्या मनात द्वेषाचा…
आणि गंमत म्हणजे, आपण दुसऱ्याच्या मनातला रावण शोधण्यात इतके व्यस्त असतो की, स्वतःच्या मनात डोकावायलाच विसरतो.
रात्री अथर्व घरी परतला. घरात सरस्वती मातेची पूजा झालेली होती. पूजेच्या पाटाजवळ त्याच्या बालपणीची एक जुनी वही ठेवलेली होती. त्याने ती वही उघडली…
पहिल्याच पानावर त्याच्या लहानपणीच्या अक्षरांत लिहिलं होतं — “मला मोठं होऊन बाबांसारखा चांगला माणूस व्हायचं आहे.”
ते वाक्य वाचताच त्याच्या डोळ्यांत पाणी आलं. लहानपणी त्याला मोठं व्हायचं होतं, पण माणुसकी विसरायची नव्हती. मग असं काय झालं की, मोठं होताना त्याने माणूसपणच मागे सोडलं?
हेही वाचा – उपवास
तो धावतच वडिलांच्या खोलीत गेला. गणेशराव एका जुन्या पुस्तकाची पानं नीट करत बसले होते. अथर्व त्यांच्या पायाशी बसला. त्याचे डोळे भरून आले होते.
“बाबा… मला माफ करा.”
गणेशरावांनी त्याच्या डोक्यावर हात ठेवला, “काय झालं बाळा?”
अथर्व रडत म्हणाला, “आज मी रावणदहन पाहिलं. पण मला जाणवलं की, माझ्यातही एक रावण जिवंत आहे. माझा अहंकार, माझा गर्व, माझा स्वार्थ… मी दुसऱ्यांच्या चुका पाहात राहिलो, पण स्वतःच्या चुका कधी पाहिल्याच नाहीत.”
गणेशरावांच्या डोळ्यांतही पाणी तरळलं.
ते म्हणाले, “बाळा, चूक होणं हा माणसाचा स्वभाव आहे; पण आपली चूक मान्य करून स्वतःला बदलणं, हेच खरं शिक्षण आहे. सरस्वती मातेची पूजा फक्त पुस्तकांसमोर दिवा लावण्यात नाही. आपल्या विचारांना प्रकाश देण्यात आहे… आणि रावणदहन म्हणजे फक्त पुतळा जाळणं नाही, तर आपल्या मनातील वाईट विचारांचा अंत करणं आहे.”
अथर्वने वडिलांना घट्ट मिठी मारली. त्या रात्री पहिल्यांदाच त्याला जाणवलं की, आयुष्यात कितीही मोठं झालो, कितीही पैसा कमावला, कितीही प्रसिद्धी मिळवली, तरी आपल्या माणसांच्या डोळ्यांत आनंदाचे अश्रू आणता आले नाहीत, तर त्या यशाला अर्थ उरत नाही.
दुसऱ्या दिवशी अथर्वने सर्वप्रथम त्या गरीब कर्मचाऱ्याची माफी मागितली, ज्याचा त्याने अपमान केला होता. त्याने आपल्या चुकीची जबाबदारी स्वीकारली. हळूहळू तो आपल्या वागण्यात बदल घडवू लागला.
…आणि पुढच्या वर्षी दसऱ्याच्या दिवशी त्याने आपल्या घरात एक नवा संकल्प केला. सरस्वती मातेच्या चरणी हात जोडून तो म्हणाला,
“हे माते, मला केवळ हुशार बनवू नकोस, तर शहाणं बनव. मला केवळ यशस्वी बनवू नकोस, तर संवेदनशील बनव. माझ्या शब्दांत सत्य असू दे, माझ्या वागण्यात नम्रता असू दे आणि माझ्या हृदयात माणुसकी जिवंत राहू दे.”
संध्याकाळी पुन्हा रावणदहन झालं. यावेळी अथर्वने आकाशात जळणाऱ्या रावणाकडे पाहिलं आणि मनाशीच म्हटलं,
“आज एका पुतळ्याचा रावण जळतोय… पण माझ्या मनातला रावण जिवंत राहू देणार नाही. त्याला रोज थोडं थोडं संपवण्याचा प्रयत्न करीन.”
कारण त्याला आता दसऱ्याचा खरा अर्थ समजला होता. वाईटावर चांगल्याचा विजय म्हणजे फक्त रामाने रावणाला हरवणं नव्हे, तर प्रत्येक माणसाने स्वतःमधल्या वाईट प्रवृत्तींवर विजय मिळवणं होय.
आणि म्हणूनच…
- दसऱ्याला सरस्वती पूजन करताना केवळ पुस्तकांची पूजा करू नका, तर त्या पुस्तकांतून मिळणाऱ्या ज्ञानाचा आदर करा.
- शस्त्रपूजन करताना केवळ शस्त्रांची पूजा करू नका, तर दुर्बलांचं रक्षण करण्याची ताकद स्वतःमध्ये निर्माण करा.
- रावणदहन करताना केवळ पुतळा जळताना पाहू नका, तर आपल्या मनातला अहंकार, द्वेष, मत्सर, लोभ आणि स्वार्थ यांनाही जाळण्याचा संकल्प करा.
कारण…
- पुस्तकांची पूजा करूनही विचार बदलले नाहीत, तर सरस्वती पूजन अपूर्ण आहे.
- रावणाचा पुतळा जाळूनही मनातला अहंकार जळाला नाही, तर रावणदहन अपूर्ण आहे.
- आणि दसरा साजरा करूनही आपल्या वागण्यात माणुसकी आली नाही, तर विजयादशमीचा खरा विजय अजून दूर आहे.
या दसऱ्याला एकमेकांना सोनं म्हणून आपट्याची पानं देताना नात्यांमधील कटुता दूर करूया.
एकमेकांना शुभेच्छा देताना मनातील द्वेष मिटवूया.
आणि रावणदहन करताना स्वतःच्या मनात डोकावून पाहूया.
कदाचित, या वर्षी एखाद्या रावणाचा पुतळा कमी जळेल… पण एखाद्या माणसाच्या मनातला रावण नक्की जळून जाईल!
खरा दसरा तोच, ज्या दिवशी आपण जगाला बदलण्याआधी स्वतःला बदलण्याची सुरुवात करतो.
आपणा सर्वांना दसरा आणि विजयादशमीच्या हार्दिक शुभेच्छा!
