Dnyaneshwari : परिमळु निघालिया पवनापाठीं, मागें वोस फूल राहे देठीं…

सार्थ ज्ञानेश्वरी

अध्याय नववा

समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रिय: । ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥29॥

तो मी पुससी कैसा । तरि जो सर्वभूतीं सदा सरिसा । जेथ आपपरु ऐसा । भागु नाहीं ॥407॥ जे ऐसिया मातें जाणोनि । अहंकाराचा कुरुठा मोडोनि । जे जीवें कर्मे करूनि । भजती मातें ॥408॥ ते वर्तत दिसती देहीं । परि ते देहीं ना माझां ठायीं । आणि मी तयांचा हृदयीं । समग्र असें ॥409॥ सविस्तर वटत्व जैसें । बीजकणिकेमाजीं असे । आणि बीजकणु वसे । वटीं जेवीं ॥410॥ तेवीं आम्हां तयां परस्परें । बाहेरी नामाचींचि अंतरें । वांचूनि आंतुवट वस्तुविचारें । मी तेचि ते ॥411॥ आतां जायांचें लेणें । जैसें आंगावरी आहाचवाणें । तैसें देह धरणें । उदास तयाचें ॥412॥ परिमळु निघालिया पवनापाठीं । मागें वोस फूल राहे देठीं । तैसें आयुष्याचिये मुठी । केवळ देह ॥413॥ येर अवष्टंभु जो आघवा । तो आरूढोनि मद्भावा । मजचि आंतु पांडवा । पैठा जाहला ॥414॥

अपि चेत् सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् । साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः ॥30॥

ऐसे भजतेनि प्रेमभावें । जयां शरीरही पाठीं न पवे । तेणें भलतया व्हावें । जातीचिया ॥415॥ आणि आचरण पाहातां सुभटा । तो दुष्कृताचा कीर सेल वांटा । परि जीवित वेचिलें चोहटां । भक्तीचिया कीं ॥416॥

हेही वाचा – Dnyaneshwari : कर्पूर चंदन अगरु, ऐसेया सुगंधाचा महामेरु…

अर्थ

मी सर्व भूतांच्या ठिकाणी सम आहे; मला आपला आणि परका कोणी नाही. पण जे मला भक्तीपूर्वक भजतात, ते माझ्या ठिकाणी आहेत आणि मी देखील त्यांच्या ठिकाणी आहे. ॥29॥

(भक्त ज्याचे स्वरूप बनतो) तो मी कसा आहे म्हणून विचारशील तर, (सांगतो ऐक.) जो मी सर्व प्राण्यांमध्ये सारखा व्यापून राहिलेलो आहे आणि जेथे आपला आणि परका असा भेद नाही, ॥407॥ अशा प्रकारे सर्व समान असणारा जो मी, त्या मला जाणून जे कर्तृत्वाच्या अहंकाराचे ठिकाण नाहीसे करतात आणि मनोभावाने कर्मे करून तद्वारा माझे भजन करतात, ॥408॥ ते देहांत वावरताना दिसतात, परंतु त्यांच्या ठिकाणी देहतादात्म्य नसते, ते माझ्या ठिकाणी रंगलेले आहेत आणि मी त्यांच्या अंत:करणात संपूर्ण आहे. ॥409॥ आपल्या विस्तारासह वटत्व ज्याप्रमाणे वडाच्या लहानशा बीमध्ये असते आणि त्याप्रमाणे ते लहानसे बी ज्याप्रमाणे वडाच्या झाडातही असते ॥410॥ तसे आमच्यात आणि भक्तात, परस्परांमध्ये बाह्यनामरूपात्मक देहदृष्टीने भेद आहे. वास्तविक विचार केला तर, अंतरंग आत्मदृष्टीने ते आणि मी एकच आहोत. ॥411॥ आता उसने मागून आणलेले दागिने जरी अंगावर धारण केले तरी, त्या दागिन्यांविषयी घालणार्‍याच्या मनात जशी उदासीनता असते, तसे ते भक्तही देहाविषयी उदासीन असतात. ॥412॥ [जर ते देहावर उदासीन आहेत, तर त्यांनी देह ठेवलाच का? तर त्यांनी ठेवलाच नाही. परंतु केवळ त्यांच्या (उरलेल्या) आयुष्याने धरून ठेवला आहे. हीच गोष्ट येथे उदाहरणाने स्पष्ट करतात.] वायूने आपल्याबरोबर फुलांतील सर्व सुगंध नेल्यास, मग केवळ देठाला जसे सुगंधशून्य फूल राहते, त्याप्रमाणे भक्ताचा देह (केवळ अवशेष प्रारब्धाच्या भोगार्थ) आयुष्य धरून ठेवते. ॥413॥ अर्जुना, एरवी त्यांचा सर्व देहाहंकार माझ्या स्वरूपी येऊन माझ्यातच स्थित झाला. ॥414॥

(पूर्वी) अत्यंत दुराचरणी असला तरी तो जर अनन्यभक्त (होऊन) माझी भक्ती करील, तर तो साधूच मानला पाहिजे. कारण त्याची वागणूक आता चांगली झाली आहे. ॥30॥

अशा प्रकारे प्रेमभावाने भजत असता त्याला पुन्हा शरीरही मिळत नाही, तो मग कोणत्या का जातीचा असेना? ॥415॥ आणि अर्जुना त्याच्या वागणुकीचा विचार केला तर, वाईट वागणुकीचा खरोखर तो शेलका भाग आहे; परंतु ज्यांनी आपले (उरलेले) आयुष्य भक्तीच्या चव्हाट्यावर खर्च केले आहे ॥416॥

हेही वाचा – Dnyaneshwari : तें उगाणिलें मज कर्म, तेव्हाचि पुसिलें मरण जन्म…

क्रमश:

(साभार – शं. वा. तथा मामासाहेब दांडेकर संपादित ‘सार्थ ज्ञानेश्वरी’)