Author: डॉ. अस्मिता हवालदार

‘One Life’ हा सिनेमा दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात प्रागमध्ये घडलेल्या सत्य घटनेवर आधारित आहे. निकोलस विनटन नावाचा लंडनमध्ये राहणारा स्टॉकब्रोकर प्रागमध्ये येतो, तेव्हा हिटलरच्या आक्रमणामुळे घाबरलेले लोक चेकोस्लोव्हाकियामधून निर्वासितांच्या छावण्यांत राहत असलेले तो पाहतो. लहान मुले थंडीत जिवंत राहणार नाहीत, या काळजीने तो आणखी तीन मित्रांबरोबर त्यांना मदत करायचे ठरवतो. या मुलांना इंग्लंडचा व्हिसा मिळवून देऊन लोकांना तात्पुरते दत्तक देण्याची योजना बनवतो. मुलांना ट्रेनमधून इंग्लंडला पाठवायचे आणि कुटुंबांना सांभाळायला द्यायचे. पण यात अनेक अडचणी असल्याने असंभव वाटत असते. निकोलसची आई त्याला सर्वतोपरी मदत करते… व्हिसा मिळवून देण्यापासून फोस्टर पॅरेन्टस मिळवून देण्यापर्यंत! निकी आणि त्याची टीम मिळून 669 मुलांना वाचवतात. हिटलरने पकडून…

झुम्पा लाहिरी या प्रसिद्ध कथा कादंबरीकार असून त्यांचा मोठा चाहता वर्ग आहे. नेमसेक ही त्यांची गाजलेली कादंबरी! यावर सिनेमा सुद्धा आहे. उल्का राऊत यांनी या कादंबरीचा मराठीत अनुवाद केला आहे. ही अमेरिकेत घडणारी आशिमा आणि अशोक या बंगाली जोडप्याची कथा आहे. गोगोल या नावाभोवती पूर्ण कादंबरी गुंफली आहे. अशोक हा बंगाली तरुण ट्रेनमधून जात असताना निकोलाय गोगोल या लेखकाचे ‘द ओव्हरकोट’ (The Overcoat) पुस्तक वाचत असतो. सहप्रवासी पुस्तकाबद्दल त्याला विचारतो आणि बोलता बोलता अमेरिकेत जाण्याचा सल्ला देतो. पुढे अशोकचा आशिमाशी विवाह होतो. आशिमा इंग्रजी विषयात पदवीधर असते. दोघांचा संसार अमेरिकेत सुरू होतो. त्यांच्या पहिल्या अपत्याचे नाव तो गोगोल ठेवतो. तो…

‘राम रामेति रामेति… सुखी जगण्याचा क्रॅश कोर्स गीतरामायण’ हे लेखक डॉ. राहुल देशपांडे यांचे पुस्तक. नावात सांगितल्याप्रमाणे गीतरामायणातून सुखी जगण्याचा मंत्र विषद करणारे, हे पुस्तक आहे. हाताच्या पंजात मावेल इतका आकार असल्याने सहज घेऊन जाता येते. मीही प्रवासातल्या दोन तासांत वाचले. सुखी जगण्याचा क्रॅशकोर्स म्हणजे हे सेल्फ हेल्प आणि त्यात गीतरामायण… त्यामुळे मला कुतूहल वाटले. मराठीत सेल्फ हेल्पची पुस्तकं फारशी नाहीत, असली तर गाजलेली तरी नाहीत. इंग्रजीमध्ये अशी असंख्य पुस्तकं आहेत. थोड्या थोड्या दिवसांनी एक येत असते आणि नवी पिढी वाचताना दिसते. ‘हाऊ टू विन फ्रेंड्स’ या पुस्तकापासून ते सध्याच्या ‘Atomic habbits’पर्यंत! खरेतर, आपल्याकडे तत्वज्ञान, महाकाव्य आणि संत साहित्याची एवढी…

Whiplash (व्हिप्लॅश) हा सिनेमा शिक्षक आणि विद्यार्थी यांच्या नात्यावर असला तरी, आपल्या आजपर्यंतच्या या नात्याच्या संकल्पनांना धक्का देणारा आहे. शिक्षकी पेशाभोवती परोपकार, सद्गुण आणि सत्शीलतेच वलय असतं, अपेक्षा असते. गुरू – शिष्याच्या नात्याला आपल्या संस्कृतीत परमोच्च स्थान आहे, गुरूला देव मानले आहे. जाझ ड्रमर अँड्र्यू नेमान या शिष्याची आणि टेरेंस फ्लेचर या गुरूची कथा आहे. नेमान 19 वर्षांचा मुलगा असून त्याने एका सुप्रसिद्ध संगीत विद्यालयात प्रवेश घेतला आहे. फ्लेचर हा तिथला सर्वात नावाजलेला प्रतिष्ठित शिक्षक. वाद्यवृंदाचे संयोजन करणारा कंडक्टर आहे. फ्लेचर एकदा अँड्र्यूला ड्रम वाजवताना ऐकतो आणि न आवडल्याने नाराजी दर्शवतो, पण पुन्हा त्याला आपल्या वाद्यवृंदात घेतो. मुख्य ड्रमर कार्ल…

श्री. ना. पेंडसे यांच्या गारंबीचा बापू, तुंबाडचे खोत, यशोदा वगैरे गाजलेल्या कादंबऱ्या आहेत. कोकणच्या पार्श्वभूमीवर या कादंबऱ्या असल्याने त्यांची प्रादेशिक कादंबरीकार अशी ओळख आहे. रथचक्र ही कादंबरी सुद्धा लोकप्रिय झाली. यावर आधारित टीव्हीवर मालिकाही आली होती. कादंबरी वाचायला घेतल्यावर मुखपृष्ठ लक्ष वेधून घेते. निळ्या रंगांच्या छटात जमिनीत अर्ध्याहून अधिक रुतलेले रथाचे चाक दाखवले आहे. रुतलेल्या रथचक्राशी संबंधित दोन कथा आठवतात – एक रामायणातल्या कैकयीची आणि दुसरी कर्णाची. यापैकी एकाचे हे चाक आहे का? की संसाराच्या रथाचे चक्र आहे? संसाराचा रथ दोन चाकांचा असतो – एक पतीचे आणि दुसरे पत्नीचे… की हे कालचक्र आहे? ‘चक्रवत् परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च।’ ही…

नंदा खरे लिखित ‘उद्या’ ही भविष्यकाळाचा वेध घेणारी विलक्षण कादंबरी आहे. सध्या कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आल्यापासून जगभरात अनिश्चिततेच वातावरण आहे – नोकऱ्यांचे स्वरूप काय असेल? नोकर्‍या मिळतील की नाही? इथपासून हुकूमशाही येईल… इथपर्यंत. माणसाचे अस्तित्व धोक्यात आहे, ही भीती आहेच. भविष्यात मानव जातीपुढे काय वाढून ठेवले आहे? हे दाखवणाऱ्या या कादंबरीला 2020मध्ये साहित्य अकादमीचा प्रतिष्ठित पुरस्कार मिळाला आहे. कादंबरी Dystopia (अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीतला समाज) प्रकारात येते. ‘सबव्हर्जन सर्व्हेलंस प्रोग्राम्स’ हे शब्द पहिल्याच पानावर, खरं तर अर्ध्या पानावर वाचायला मिळतात आणि आपल्या भुवया उंचावतात. ‘समजायला कठीण वाटतंय’, असं वाटत असताना ‘तरी कळून घ्यायलाच हवं’ हा विचार मनात येतो. अनेक इंग्रजी वाक्ये…

Rental family… हा जापनीज सिनेमा एका वेगळ्याच विषयावर आहे. भाडोत्री नातलग किंवा गरजेनुसार व्यक्ती मिळवून देणारी संस्था असते. थोडक्यात, नात्याचा आभास निर्माण करून देणारी एजन्सी. अभिनयाची आवड असलेले पण यशस्वी नसलेले, पैशांची गरज असलेले नटनटी या संस्थेसाठी काम करतात. फिलीप नावाचा मध्यमवयीन अमेरिकन नागरिक जपानमध्ये राहात असतो. काही जाहिराती आणि मालिकांमध्ये काम केल्यावर आता बरेच दिवस या परक्या देशात त्याच्याकडे काम नाही. तो एजन्सीसाठी ‘टोकन व्हाइट गाय’ असतो आणि एजन्सी त्याला पहिले काम देते, एका लेस्बियन मुलीच्या नवऱ्याची भूमिका करण्याचा. तिचा खोटा खोटा विवाह सोहळा करण्याचे काम संस्था करत असते. यानंतर वेगवेगळ्या भूमिका त्याला मिळतात. वडील नसलेल्या मुलीचा पिता, सुप्रसिद्ध…

डॉ. अमित महाजन यांच्या ‘मेधावी : एक स्वैर अनुवाद’ या पुस्तकात जगभरातल्या प्रसिद्ध कथालेखकांच्या निवडक कथांचा स्वैर अनुवाद आहे. वेगवेगळ्या लेखकांच्या वीस कथा यात समाविष्ट केल्या आहेत. अल्बर्ट कामू, गाय मोपासा, ऑस्कर वाइल्ड,चेखोव वगैरे लघुकथेवर आपली अमीट छाप सोडणाऱ्या लेखकांच्या सशक्त कथा देशोदेशीची खबर घेऊन येतात. रशियन, ब्रिटीश, फ्रेंच आणि भारतीय लेखकांच्या 19व्या आणि 20व्या शतकातल्या गाजलेल्या कथा माणसाच्या अंतरंगाचे रहस्य उलगडून सांगायचा प्रयत्न करतात. लघुकथेत कमी शब्दांत आपले विचार मांडायचे असतात तेही रंजकतेने! फापटपसारा करून चालत नाही. कथा विसविशीत असून चालत नाही. नेमका अर्थ पोहोचवणे आणि साहित्यिक मूल्य जपणे, ही तारेवरची कसरत करावी लागते. लेखकाने निवडलेल्या सर्वच कथा अप्रतिम…

युवल नोआ हरारी लिखित आणि वासंती फडके अनुवादित ‘सेपियन – मानवाचा संक्षिप्त इतिहास’ हे पुस्तक हिब्रू भाषामध्ये 2011 साली प्रसिद्ध झाले आणि इंग्लिशमध्ये 2014 साली, तेव्हापासून जगभर गाजते आहे. आतापर्यंत 65 भाषांत अनुवादित झाले आहे. 498 पानांचे हे पुस्तक अक्षरशः आपल्याला खिळवून ठेवते. हे पुस्तक जसे मला मैत्रिणीने आग्रहाने वाचायला लावले, तसे कोणाच्या मित्राने, भावाने, भावाच्या मित्राने, बहिणीने, ट्रेनमधल्या मित्राने, ग्रंथपालाने, पुस्तकमैत्र समूहाने एकमेकांना सांगितले. समाजमाध्यमांतून यावर लिहिले गेले. असे म्हणतात, जेव्हा ‘गीता रहस्य’ प्रसिद्ध झाले होते, तेव्हा आपल्याकडे लोक ते हातात घेऊन रस्त्यातून मिरवत असत! असेच इम्प्रेशन मारण्यासाठी सुद्धा ‘सेपियन – मानवाचा संक्षिप्त इतिहास’ पुस्तक लोकांनी विकत घेतले आणि…

लेखक श्री ना पेंडसे यांचे ‘तुंबाडचे खोत’ म्हणजे, दोन खंडांत, चार भागांत 1358 पानांत लिहिलेली ही तुंबाड गावाच्या खोतांच्या घराण्याची कथा आहे. जगबुडी नदीकाठी नांदलेल्या एका घराण्याच्या चार पिढ्यांची द्विखंडात्मक दीर्घकथा असे सुरुवातीला लिहिले आहे. सन 1725 ते 1942 पर्यंतचा घराण्याच्या तुंबाड आणि लिंबाड या दोन वंशशाखांचा इतिहास आहे. सव्वाशे वर्षांचा कालखंड. मलपृष्ठावर लिहिले आहे की, तुंबाडच्या खोतांच्या कुलवृत्तांचा ही बखर एखाद्या रम्याद्भूत आणि उग्रभीषण कहाणीसारखी आहे. लेखकाने कोकणाच्या संस्कृतीवर सत्य वाटावी, इतकी काल्पनिक सृष्टी निर्माण केली आहे. अशी संस्कृती प्रत्यक्षात नांदली असावी, या व्यक्ती खऱ्या असाव्यात याबद्दल शंका उरत नाही, इतकी ही कादंबरी सशक्त आहे. त्यावेळी भारतात राजकीय उलाढाली…