‘परवशता पाश दैवे ज्यांच्या गळा लागला…’ हे नाट्यगीत निव्वळ एक गीत म्हणून न उरता, मराठी रंगभूमीच्या इतिहासात एक खोल, अस्वस्थ आणि विचारप्रवर्तक अनुभवाच्या रूपात ठामपणे पाय रोवून उभे आहे. ज्येष्ठ स्वातंत्र्यसेनानी, पत्रकार वीर वामनराव जोशी यांनी 1927 साली लिहिलेल्या ‘रणदुंदुभि’ या नाटकातील हे गीत. त्या काळातील समाजमन, पारतंत्र्याची वेदना आणि मानवी विवशतेची जाणीव, असहाय्यतेची भावना अतिशय तीव्रपणे व्यक्त करणारे, मराठी नाट्यसंगीताच्या इतिहासात मैलाचा दगड ठरलेले हे अजरामर गाणे.
वीर वामनराव जोशींच्या शब्दांना पंडित वझेबुवांच्या संगीताने आणि मास्टर दीनानाथ मंगेशकर यांच्या गायकीने जे काही दिव्य रूप दिले, त्यामुळे हे गीत नाटकांच्या इतिहासाच्या पानांवर सुवर्णाक्षरांनी नोंदले गेलेले आहे.
त्यांच्या या गीताचा गाभा तसा अंतर्मुख आणि गंभीर आहे. ‘परवशता’ हा शब्दच एका अशा अवस्थेचे चित्र उभे करतो, जी केवळ बाह्यगुलामी नाही, तर आतून गुदमरवणारी असहायता आहे. ‘पाश’ ही प्रतिमा गळ्याभोवती आवळलेल्या फासासारखी आहे. तो फास हळूहळू आवळला जातो. श्वास घेऊ देतो, पण मोकळा श्वास घेऊ देत नाही. ‘दैव’ हा शब्द इथे नशिबापुरता मर्यादित राहत नाही; तो सहज सहजी बदलता न येणाऱ्या व्यवस्थेचे, अन्यायाचे आणि विवशतेचे प्रतीक बनतो. पण तरीही कवितेचा आत्मा शोकात्म नाहीये. कवी आक्रोश करत नाही. तो शांतपणे, पण ठामपणे ही अवस्था समोर ठेवतो. त्यामुळे या शब्दांमध्ये कारुण्य असले तरी शरण जाणे नाहीये, दुर्बलता नाहीये. त्या उलट या शब्दांमध्ये एक गंभीर, बोचरी शांतता आहे.
एका जुन्या मित्राशी फोनवर बोलताना सहजच ‘रणदुंदुभि’ या संगीत नाटकाबद्दल थोडी चर्चा झाली. अर्थात, सुरुवात मास्टर दीनानाथांच्या गायकीपासूनच झालेली होती. मी स्वतः दीनानाथांच्या गाण्याचा, गायकीचा भक्त आहे. त्यामुळे चर्चेत ‘परवशता पाश दैवे…’चा विषय निघणे साहजिकच होते. त्यानिमित्ताने वीर वामनराव जोशी यांच्याबद्दलही थोडी चर्चा झाली. लोकमान्य टिळकांचे भक्त असलेले वामनराव जोशी मुळचे अमरावतीचे. मॅट्रिक झाल्यावर काही काळ त्यांनी नोकरीही केली. पण देशभक्ती रक्तात मुरलेली असल्यामुळे नंतर “राष्ट्रमत” या दैनिकात देशभक्त गंगाधरराव देशपांडे यांचे प्रमुख सहकारी म्हणून ते काम करू लागले. लोकमान्य टिळकांच्या जहाल राजकारणाचा ते पुरस्कार करत असल्यामुळे 1908मध्ये राजद्रोहाच्या आरोपावरून त्यांना दीड वर्षाच्या कारावासाची शिक्षा झाली. 1920मध्ये टिळकांचे देहावसान झाल्यानंतर ते महात्मा गांधींच्या राजकारणात सहभागी झाले.
हेही वाचा – पल भर में ये क्या हो गया…
असहकारितेच्या चळवळीत सक्रिय सहभाग घेतल्याबद्दल त्यांना अनुक्रमे दीड आणि दोन वर्षांच्या कारावासाच्या शिक्षा झाल्या (1923 आणि 1930). लोकजागृतीसाठी त्यांनी ‘स्वतंत्र हिंदुस्थान’ हे साप्ताहिक चालविले होते. त्यांची वाणी आणि लेखणी ओजस्वी होती. ‘वीर वामनराव जोशी’ या नावानेच त्यांची ओळख बनली होती. त्यांनी काही नाटकेही लिहिली आहेत. त्यापैकी ‘राक्षसी महत्त्वाकांक्षा’ (1914) व रणदुंदुभि (1927) ही नाटके प्रसिद्ध आहेत. त्यातल्याच ‘रणदुंदुभि’ या नाटकातील हे अजरामर गीत.
परवशता पाश दैवे ज्यांच्या गळा लागला ।
सजिवपणी घडती सारे । मरण-भोग त्याला ॥
या गाण्याला पंडित वझेबुवां यांनी संगीत दिलेले आहे. वझेबुवांचे संगीत नेहमीच शब्दप्रधान असते. जणू काही शब्दांच्या सेवेत वाहिलेले असते. वझेबुवांनी हे गाणे पिलू रागात बांधलेले आहे. पिलू हा राग मुळातच भावप्रधान, लवचिक आणि करूण आहे. शुद्ध आणि कोमल स्वरांची सरमिसळ, खमाज अंगाचा स्पर्श आणि लोकसंगीताशी असलेली जवळीक यामुळे मानवी वेदना व्यक्त करण्यासाठी तो अतिशय योग्य ठरतो. मात्र हे नाट्यसंगीत आहे, शास्त्रीय प्रदर्शनासाठी बांधलेले नाही. त्यामुळे राग इथे एक रंग बनून येतो. त्याला कसलीही चौकट नाहीये. तो शब्दांना व्यापून टाकतो, पण शब्दांवर अधिराज्य गाजवण्याचा प्रयत्न करत नाही.
‘परवशता पाश दैवे ज्यांच्या गळा लागला’
या ओळीतच संपूर्ण गाण्याचे सार आहे. हे शब्द गुलामगिरीच्या वेदना आणि ब्रिटीश सत्तेच्या अत्याचाराचे प्रतीक म्हणून समोर येतात. परिणामी ब्रिटीश अधिकाऱ्यांना ते आवडले नाही. त्यामुळे, गाण्यावर अगदी थेट बंदी आलेली नसली तरी, या गाण्यातील राष्ट्रप्रेमाच्या भावनेमुळे ते ब्रिटिश काळात गायले जाणे धोक्याचे होते, आणि त्यामुळेच ब्रिटिशविरोधी भावनांचे प्रतीक बनले होते. मास्टर दीनानाथांनी हा धोका अगदी सहज पत्करला होता.
कवी म्हणतात की, ज्यांच्या गळ्यात परवशतेचा हा फास अडकलेला आहे, त्यांचे जीवन स्वप्नरहित होते. प्रयत्न करूनही वाट सुटत नाही. माणूस जिवंत असतो, पण निर्णयशक्ती, स्वाभिमान आणि आत्मविश्वास गमावलेला असतो. ही वेदना व्यक्तिगत असली, तरी तिचा विस्तार समाजापर्यंत जातो. महत्त्वाचे म्हणजे, वर म्हटल्याप्रमाणे हे गीत शोकात्म नाही. यात आक्रोश आहे, पण तो संयमित आहे. हीच संयमित वेदना दीनानाथांच्या गायकीत प्रकर्षाने जाणवत राहते.
तसे तर, आजवर हे गीत बऱ्याच जणांनी गायलेले आहे. शास्त्रीय संगीताचे वेड असणाऱ्या आणि गाता येणाऱ्या प्रत्येकासाठी हे गीत एखाद्या आव्हानासारखे असते. अगदी अभिषेकीबुवा अर्थात पंडित जितेंद्र अभिषेकी यांना देखील हा मोह टाळता आलेला नाहीये. त्यांच्या आवाजातील हे गाणे हा एक स्वतंत्र लेखाचा विषय आहे. पण मूळ गाणे दीनानाथांचे आहे. मास्टर दीनानाथ मंगेशकर यांनी गायलेले या गीताचे संस्करण हे या वर दिलेल्या सगळ्या घटकांचे अत्यंत परिपक्व रूप आहे. दीनानाथांची गायकी मुळातच शब्दप्रधान आहे. त्यांच्या स्वरातून मास्टर दीनानाथ नाही, तर गाण्याचा आशय ठळकपणे समोर येत राहतो. ते ‘परवशता’ हा शब्द उच्चारताना, त्याला एक प्रकारचे जडत्व प्राप्त करून देतात. शब्दाला त्यांच्या स्वरांनी दिलेला तो हलकासा दाब आपल्याला त्या अवस्थेची घुसमट समर्थपणे जाणवून देतो. दीनानाथ स्वर उंचावून वेदना व्यक्त करत नाहीत, उलट अनेक ठिकाणी त्यांचे स्वर थोडे खाली झुकतात, जणू काही आवाजही त्या पाशाच्या ओझ्याखाली दबला, दडपला जातो आहे.
दीनानाथांची गायकी जरी मुक्त आणि वादळी असली तरी इथे ती अत्यंत संयमी आहे. पिलूसारखा मोकळा राग असूनही ते अनावश्यक ताना, मुरक्या किंवा आलाप टाळतात. सर्वसामान्यांनाच नव्हे, तर शास्त्रीय संगीतातील दिग्गजांना देखील दुर्लभ अशी खोल शास्त्रीय जाण असूनही त्याचा दिखाऊ वापर ते करत नाहीत. रागाची पकड सूक्ष्मपणे जाणवत राहते. मध्यम आणि निषादाच्या हालचाली, खमाजच्या अंगाचा स्पर्श ऐकू येतो, जाणवतो, पण तो कधीही शब्दांवर, शब्दांच्या अर्थावर कुरघोडी करण्याचा प्रयत्न करत नाही. ‘राग इथे ऐकू येतो, दाखवला जात नाही’, ही दीनानाथांच्या गायकीची मोठी ताकद आहे.
‘परवशता पाश…’ गाताना दीनानाथ शब्दांवर भर देताना दिसून येतात, आधी शब्द आणि मग स्वर. प्रत्येक शब्द स्पष्ट, ठाशीव आणि अर्थासहित पोहोचतो. ‘परवशता’ हा शब्द जड आवाजात, किंचित दाब देऊन उच्चारलेला आहे. त्यामुळे तो केवळ शब्द न राहता एक अवस्था बनून जातो. यात त्यांचे स्वर सरळ, थोडे गंभीर आणि खोल ठेवलेले आहेत हे जाणवून येते. हा संयम गाण्यातील गंभीर आशयाचे, भावनेचे निदर्शक आहे.
हेही वाचा – मन आनंद आनंद छायो… आत्मशोधाची संगीतमय अनुभूती
दीनानाथांच्या आवाजात एक नैसर्गिक गांभीर्य आहे. त्यामुळे जेव्हा ते पारतंत्र्याची वेदना गातात, तेव्हा त्यांचे गाणे केवळ एका त्रयस्थ गायकाप्रमाणे न येता, ती वेदना जिवंत होऊन येते. नाट्यसंगीताची गरज लक्षात घेऊन दीनानाथांनी गायनात कुठल्याही प्रकारचा अतिरेकी अभिनिवेश टाळलेला आहे. ही सूक्ष्म अभिव्यक्ती त्यांच्या गायकीत सातत्याने दिसते. त्यांचा आवाज प्रत्यक्ष अनुभवातून आलेला आहे. तो आवाज प्रत्यक्ष संघर्ष पाहिलेला, वेदना सोसलेला आणि तरीही संयम राखणारा आहे. त्यामुळे ते हे गीत ऐकताना श्रोतेदेखील केवळ एक निरीक्षक राहत नाहीत, तर त्या विवशतेचे साक्षीदार बनून जातात. दीनानाथांनी आपल्या सुरांच्या साथीने शब्दांत अक्षरश: प्राण ओतले आहेत.
या गीतात संगीत, शब्द आणि गायकी यांच्यात विलक्षण संतुलन आहे. ताल साधा आहे, चाल सरळ आहे, पण त्या सरळपणातच एक अस्वस्थ ताण आहे. शास्त्रीय संगीत इथे उद्दिष्ट नाही; ते माध्यम आहे. त्यामुळेच हे गीत गाणाऱ्याला आजही आव्हान देते. कारण इथे फक्त स्वर अचूक लावणे पुरेसे नाहीये; तर त्या स्वरांत परिस्थितीची विवशता, तो संयम आणि ती आतली आग जपण्याचे, प्रज्ज्वलित करण्याचे आव्हान आहे.
महत्त्वाचे म्हणजे आपणदेखील हे गाणे ऐकताना निव्वळ एक कलाकृती म्हणून त्याच्याकडे न पाहता; त्याकडे तत्कालीन परिस्थितीचा, समाजाचा गुदमरलेला श्वास समजून त्याचा अनुभव घेतो… आणि म्हणूनच, आज काळ बदललेला असला तरी या गीताची वेदना आजही तितकीच खरी वाटते, तितकीच प्रकर्षाने अस्वस्थ करून जाते.
नाटक : संगीत रणदुंदुभि
गीतकार : वीर वामनराव जोशी
संगीत : वझेबुवा
गायक : पंडित दीनानाथ मंगेशकर
