अध्याय चौदावा
ऊर्ध्व गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः। जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥18॥
तैसें सत्त्वाचेनि नटनाचें । असणें जाणें जयांचें । ते तनुत्यागीं स्वर्गींचे । राय होती ॥271॥ इयाचि परी रजें । जिहीं कां जीजे मरिजे । तिहीं मनुष्य होईजे । मृत्युलोकीं ॥272॥ तेथ सुखदुःखाचें खिचटें । जेविजें एकेचि ताटें । जेथ इये मरणवाटे । पडिलें नुठी ॥273॥ आणि तयाचि स्थिति तमीं । जे वाढोनि निमती भोगक्षमीं । ते घेती नरकभूमी । मूळपत्र ॥274॥ एवं वस्तूचिया सत्ता । त्रिगुणासी पंडुसुता । दाविली सकारणता । आघवीचि ॥275॥ पैं वस्तु वस्तुत्वें असिकें । तें आपणपें गुणासारिखें । देखोनि कार्यविशेखें । अनुकरे गा ॥276॥ जैसें कां स्वप्नींचेनि राजें । जैं परचक्र देखिजे । तैं हारी जैत होईजे । आपणचि ॥277॥ तैसे मध्योर्ध्वअध । हे जे गुणवृत्तिभेद । ते दृष्टीवांचूनि शुद्ध । वस्तुचि असे ॥278॥
नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टाऽनुपश्यति । गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥19॥
परी हे वाहणी असो । तरी तुज आन न दिसो । परिसें तें सांगतसों । मागील गोठी ॥279॥ तरी ऐसें निजनिजें । सामर्थ्यें तिन्ही सहजें । होती देहव्याजें । गुणचि हे ॥280॥
हेही वाचा – सार्थ ज्ञानेश्वरी : बुद्धि मेचवेना धोंडीं, हा ठायवरी मवाळें सांडी
अर्थ
सत्त्वगुणी पुरुष उच्च ठिकाणी (स्वर्गादि लोकी) जातात, रजोगुणी पुरुष मध्येच (मनुष्यलोकी) रहातात. निंद्यगुणी (तमोगुणी) पुरुष अधोगतीला (पशुपक्ष्यादिकांच्या जन्माला) जातात. ॥18॥
त्याप्रमाणे सत्त्वाच्या उत्कर्षामध्ये त्यांचे जगणे व मरणे असते, ते देहत्यागानंतर स्वर्गाचे राजे होतात. ॥271॥ याचप्रमाणे जे रजोगुणाने जगतात व मरतात ते मृत्युलोकात मनुष्य होतात. ॥272॥ त्या मृत्युलोकात सुखदु:खाची खिचडी, देहरूपी एकाच ताटात जेवावी लागते. व जेथे (ज्या मृत्युलोकात रजोगुणाच्या स्वाधीन झाले तर) मरणरूपी वाटेत सापडले असता बाहेर पडता येत नाही. ॥273॥ व त्याच स्थितीने शरीरात तमोगुणाच्या उत्कर्षात जे मरतात, ते नरकभूमीला जाण्याचा दाखला घेतात. ॥274॥ अशा रीतीने वस्तूच्या सत्तेने सत्त्वादि तिन्ही गुण ऊर्ध्वादि गतींना कसे कारण आहेत, हे अर्जुना तुला संपूर्ण सांगितले. ॥275॥ वस्तु ही वस्तुत्वाने आपल्या ठिकाणी पूर्णत्वाने आहेच, तरी ती वस्तु (विस्मृतीने) आपण आपल्याला गुणांसारखे पाहून त्या त्या गुणाच्या विशेष कार्याप्रमाणे वागते. ॥276॥ आपल्यावर परचक्र आले आहे, असे ज्यावेळेस राजा स्वप्न पाहतो, त्यावेळेस ते परचक्र निवारण करण्याच्या कामी घडलेला जय अथवा पराजय तो आपणच होतो, (त्या स्वप्नातील जयामुळे अथवा पराजयामुळे राजाचा मूळचा राजेपणा वाढला नाही अथवा कमी झाला नाही, तर तो आहे तसाच आहे), ॥277॥ त्याप्रमाणे (वरील राजाच्या दृष्टांताप्रमाणे) उत्तम गति, मध्यम गति व अधोगति हे गतीचे भेद गुणवृत्तींच्या भेदामुळे आहेत. ती गुणांची दृष्टी जर टाकली तर ब्रह्म वस्तु शुद्ध आहे तशीच आहे. ॥278॥
ज्या वेळी पुरुष (गुणाचा) द्रष्टा होऊन (गुणांवाचून) इतर दुसरा कर्ता नाही असे जाणतो व गुणांहून वेगळा जो (आत्मा) त्याला जाणतो, तेव्हा तो पुरुष गुणातीत जे मत्स्वरूप त्याप्रत पावतो. ॥19॥
परंतु हा बोलण्याचा ओघ राहू दे. तर हे आमचे सांगणे विषयांतर झाले, असे तुला वाटू देऊ नकोस. आता मागील विषय पुढे सांगतो. ऐक. ॥279॥ तर हे तिन्ही गुणच, आपल्या सामर्थ्याने याप्रमाणे स्वभावत:च देहाच्या निमित्ताने होतात. (देहच बनतात) ॥280॥
क्रमश:
हेही वाचा – सार्थ ज्ञानेश्वरी : तामस कर्म जितुकें, अज्ञानफळेंचि पिके
