डॉ. किशोर महाबळ
विद्यार्थ्यांना नेहमीच ताजमहालसारख्या ऐतिहासिक वास्तू आणि स्थळे, आधुनिक बहुमजली विशाल इमारती, महानगरातील विशाल क्रीडांगणे, वेगवेगळ्या वस्तूंचे बाजार, तारांगण, मत्स्यालय, कृषीप्रदर्शने, मोठमोठी धरणे, बगीचे, संग्रहालये आणि त्यातील विविध दुर्मीळ वस्तू, कारखाने, इमारतींच्या तसेच यंत्रांच्या प्रतिकृती, सुंदर चित्रे, चित्रपट, नकाशे, जाहिराती आणि त्यांचे फलक, बघायला आवडते. कारण यासारख्या असंख्य मानवनिर्मित गोष्टींमुळे मानवी जीवन अत्यंत विकसित आणि समृद्ध झाले आहे. अशा जीवनाला समृद्ध करणाऱ्या कोणत्या गोष्टी करता येतील, याची कल्पना करणाऱ्या तसेच नंतर प्रत्यक्षात त्या निर्माण करणाऱ्या व्यक्तींबद्दल जाणून घेण्याची आपल्याला इच्छा असायला हवी, कारण या व्यक्तींमध्ये अत्यंत विकसित अशी अवकाशीय बुद्धिमत्ता असते. आपल्या शाळेतही ज्यांच्यात प्राधान्याने ही बुद्धिमत्ता आढळते असे विद्यार्थी असणार! अशा विद्यार्थ्यांना आपण शोधून काढायचे आहे. त्यासाठी अशी बुद्धिमत्ता असलेल्या व्यक्तींची वैशिष्ट्ये लक्षात घेऊया.
ही बुद्धिमत्ता असलेले विद्यार्थी, व्यक्ती नेहमीच आजूबाजूच्या परिस्थितीचे अतिशय बारकाईने, अचूक निरीक्षण करतात. तसेच ते जी जागा, स्थळ, वस्तू बघतील त्याचा आकार, व्याप्ती, लांबी, रूंदी, उंची याबद्दलच्या सर्व बाबी चित्ररूपात, त्यांच्या उत्तम लक्षात राहतात. हे विद्यार्थी या बाबी बारकाईने लक्षात ठेवतात. ते त्रिमितीत विचार करू शकतात. त्यांची कल्पनाशक्ती उत्तम असते. त्यांना जी गोष्ट निर्माण करायची असेल तिची निर्मिती ते कल्पनेने मनातल्या मनातच करू शकतात. तसेच एखादी वस्तू, निर्मिती नंतर कशी दिसेल याचीही कल्पना करू शकतात आणि आवश्यक वाटल्यास त्या वस्तूत कल्पनाशक्तीनेच आवश्यक त्या सुधारणा, बदल, विकास करू शकतात. हे करण्यासाठी त्यांना प्रत्यक्ष त्या गोष्टी तयार करण्याची गरज नसते.
हे विद्यार्थी चित्रकला आणि हस्तकौशल्याची आवश्यकता असलेल्या विषयात तरबेज असतात. त्यांना नकाशा उत्तम समजतो आणि लक्षात राहतो. त्यांना एकदा पाहिलेली जागा ओळखणे सहज जमते. ते उत्तम प्रतिकृती तयार करू शकतात. एखादी वस्तू सुशोभित कशी करायची हे त्यांना सहज सुचते. त्यांना दिशेची उत्तम जाण असते. रेखाचित्र काढणे, कोडी तयार करणे त्यांना उत्तम जमते. त्यांना रंगांची उत्तम जाण असते. कोणता रंग कुठे चांगला दिसेल, हे प्रत्यक्ष रंग न लावताही ते कल्पनेने समजू शकतात. ते अत्यंत सर्जनशील असतात आणि त्यांची कल्पनाशक्ती अत्यंत विकसित असते. या क्षमता आणि ही बुद्धिमत्ता सर्वच विद्यार्थ्यामध्ये असतेच. काही जणांमध्ये ती प्राधान्याने अधिक विकसित असते. अशांना मदत करतानाच इतर विद्यार्थ्यांमधील ही सुप्तरूपात असलेली बुद्धिमत्ता एका विशिष्ट दर्जापर्यंत विकसित करणेही तेवढेच गरजेचे आहे. कारण, या बुद्धिमत्तेमुळेच मानवी जीवनाकडे सकारात्मक दृष्टीने बघण्याची सवय लागते. आपले जीवन ज्या ज्या पद्धतीने समृद्ध करता येईल, त्या त्या पद्धतीने समृद्ध करण्याचा प्रयत्न होऊ लागतो. यामुळे कल्पनाशक्ती, सर्जनशीलता आणि व्यक्तिमत्वाचा विकास होतो.
हेही वाचा – वक्तृत्व कलेची साधना
ही बुद्धिमत्ता विकसित करण्यासाठी आपल्याला सर्व विद्यार्थ्यांसाठी काही उपक्रम घेता येतील. त्यांना काही उत्तम चित्रे दाखवून त्या चित्रातून चित्रकाराला काय सांगायचे असेल, याची कल्पना करण्यास सांगता येईल. एखाद्या महत्त्वाच्या ठिकाणचे बारकाईने निरीक्षण करण्यास तसेच ते नोंदविण्यास सांगता येईल. यानंतर ते ठिकाण बघितलेल्या विद्यार्थ्यांना परस्परांशी चर्चा करायला सांगितले तर, त्यांना आपल्या निरीक्षणातून काय सुटले हे कळेल आणि त्यामुळे अधिक अचूकपणे निरीक्षण करण्याची सवय लागेल.
विद्यार्थ्यांना विविध प्रकारची कोडी सोडविणे आणि कोडी तयार करण्यास प्रोत्साहन देता येईल. क्रीडांगणावर विविध अंतरावर विविध वस्तू ठेवून त्यातील अंतर किती असेल याचा अंदाज करण्यास प्रोत्साहित करता येईल. याच पद्धतीने विशिष्ट ठिकाणची उंची, खोली, रूंदी यांचाही अंदाज करण्याची संधी देता येईल. एखाद्या जागेचा नकाशा काढण्यास किंवा नकाशातील विविध स्थळे शोधण्याचा प्रकल्प देता येईल. एखादी वस्तू विविध कोनात फिरवली तर कशी दिसेल याची कल्पना करण्यास सांगता येईल. एखाद्या वस्तूची वर्तमानपत्रासाठी आणि दूरदर्शनसाठी जाहिरात तयार करण्याचे काम दिले तर त्यांना गंमत वाटेल. या प्रयोगांमुळे कल्पनाशक्ती, सर्जनशीलता व अवकाशीय बुद्धिमत्ता विकसित करण्यास खूपच मदत होईल.
प्रत्येक वर्गातील प्रत्येक विद्यार्थ्याला या उपक्रमात सहभागी करून घेता येऊ शकते आणि तसे केलेच पाहिजे. याशिवाय, प्रतिकृती तयार करण्याचा उपक्रम हा अत्यंत उपयुक्त ठरू शकतो. उदा. विद्यार्थ्यांना ऐतिहासिक किल्ले तयार करण्यास तसेच त्यावरील विविध ठिकाणे अचूकपणे दाखविण्यास सांगता येईल. याचप्रमाणे सौरमंडळ, ऐतिहासिक आणि अत्याधुनिक वास्तू, घरे, यंत्रे, विमाने, जहाज आणि दूरदर्शन संचासारख्या विविध प्रकारच्या वस्तूंच्या अचूक प्रमाणबद्ध प्रतिकृती तयार करण्यासाठी विद्यार्थ्यांना प्रोत्साहित करता येईल. अशा प्रतिकृती तयार करण्यापूर्वी विद्यार्थ्याला आपल्या कल्पनाशक्तीला ताण द्यावा लागेल. कशाची प्रतिकृती करायची, तिचा आकार, बाह्य रूप, रंग आणि अंतर्गत रचना कशी असेल, याचा विचार करावा लागेल. आवश्यक ती माहिती गोळा करावी लागेल.
हेही वाचा – शोध काव्यप्रतिभेचा!
प्रतिकृती करण्यासाठी कोणत्या वस्तू किती प्रमाणात वापरायच्या आणि प्रत्यक्षात ती प्रतिकृती कशी करायची, याचाही विचार करावा लागेल. किती कालावधीत प्रतिकृती तयार करायची हेही ठरवावे लागेल. त्यानंतर अचूकपणे काळजीपूर्वक प्रमाणबद्ध अशी प्रतिकृती तयार करावी लागेल. या सर्व प्रक्रियेत विद्यार्थ्यांची कल्पनाशक्ती, सर्जनशीलता, कृतीशीलता आणि अवकाशीय बुद्धिमत्ता कितीतरी प्रमाणात विकसित होते. सर्व विद्यार्थ्यांना म्हणूनच छोट्या-मोठ्या प्रतिकृती करण्यास प्रोत्साहन दिले पाहिजे. अशा प्रतिकृती करण्यास खर्च येतो असाही एक समज आहे. काही प्रकारच्या प्रतिकृतींच्या बाबतीत हे खरे नाही. साधे कागद वापरून अनेक प्रतिकृती तयार करता येतात, हे ओरिगामी या कलेतून अनुभवता येते. बिया, वेगवेगळ्या आकाराचे दगड, रंगीत कापडाचे तुकडे आणि साधा कागद अशा सहजगत्या उपलब्ध असलेल्या वस्तूंचा उपयोग करून चांगल्या शैक्षणिक प्रतिकृती तयार करता येऊ शकतात, हे अनेक शिक्षक व विद्यार्थ्यांनी दाखवून दिले आहे. तेव्हा अत्यल्प खर्चात प्रत्येक विद्यार्थ्याला प्रतिकृती तयार करणे शक्य आहे; मात्र त्यासाठी सर्व विद्यार्थ्यांना प्रोत्साहन दिले पाहिजे.
याशिवाय, या सर्व प्रतिकृतींचे प्रदर्शनही शाळेत लावले गेले पाहिजे. यामुळे प्रत्येक विद्यार्थ्याला त्याने तयार केलेले मॉडेल इतरांना दाखविता येईल इतर विद्यार्थ्यांनाही हे अतिशय फायद्याचे ठरू शकते. त्या दृष्टीने आपण सर्वजण प्रयत्न करूया.
(‘सर्वांसाठी सर्वोत्तम शिक्षण’ पुस्तकातून साभार)
