एक जोडपं ओपीडीत आलं होतं. त्यापैकी तिला कालच्या औषधानं बरं वाटलं, पण त्याचा ताप कमी झाला नव्हता आणि त्याचा खडा सवाल होता – “असं झालंच कसं?” त्यांना जरा किंचित मागं घेऊन गेलो, तुम्हालाही नेतो…
कोविडनं शिकवलं एक, पण आपण शिकलो दुसरंच! साल 2020 जग थांबलं होतं. विमानं जमिनीवर, रस्ते ओस पडलेले आणि प्रत्येक घरात एक नवीन तज्ज्ञ जन्माला आलेला ‘व्हॉट्सॲप विद्यापीठाचा सुवर्णपदक विजेता’!
कोविडनं वैद्यकशास्त्राला एक गोष्ट पुन्हा ठळकपणे दाखवून दिली, ती म्हणजे विषाणू एकच… पण परिणाम हजार प्रकारचे! काहींना लक्षणंच नाहीत, काहींना दोन दिवस ताप, काहींना ऑक्सिजनची गरज लागली आणि दुर्दैवानं काहींना अतिदक्षता विभागात जावं लागलं…
वैद्यकीय भाषेत हे काही गूढ नव्हतं. कारण शरीर म्हणजे गणितातील ‘क्ष’ नसून प्रत्येक व्यक्ती हा स्वतंत्र जैविक विश्व असतो. वय, रोगप्रतिकारशक्ती, मधुमेह, लठ्ठपणा, आनुवंशिकता, पोषण, इतर आजार हे सारे घटक मिळून आजाराचा परिणाम ठरवतात.
साध्या भाषेत सांगायचं तर, एकच रोग + वेगवेगळी शरीरं = वेगवेगळे परिणाम!
कोविडनं वैद्यकातील एक मोठा गैरसमज मोडला पाहिजे होता, “एकाच रोगात किंवा औषधपचारानं सगळ्यांत एकसारखे परिणाम होतात.” पण गंमत अशी की, भारतीय समाजानं यामधून नेमकं उलटंच शिकून घेतलं… रुग्ण बरा झाला! मग औषध रामबाणं!!
हेही वाचा – मार्था मेसन… अजिंक्य मी, अभेद्य मी!
भारतीय समाजातील निरीक्षणशक्ती अफाट आहेच, पण कधी कधी ती विज्ञानाला मागं टाकते. शेजारचे काका कोविडमधून बरे झाले… बस्स! क्षणात निष्कर्ष निघाला,
“काकांनी मालेगाव काढा घेतला म्हणून बरे झाले…”
दुसरा म्हणाला, “नाही हो, त्यांनी रोज वाफ घेतली होती.”
तिसरा म्हणाला, “छे, ते त्यांच्या तांब्याच्या ग्लासात पाणी प्यायच्या सवयीनं वाचले.”
आणि चौथा अभिमानानं सांगू लागला, “मी तर सुरुवातीपासून सांगत होतो, हळद हेच अंतिम शस्त्र आहे! काकाही रोज दूध-हळद घेत होते…”
ज्यांना काहीच झालं नाही, ते तर सर्वात मोठे तज्ज्ञ बनले. कोविडमध्ये हा एक विलक्षण प्रकार दिसला. ज्यांना काहीच लक्षणं नव्हती, ते म्हणू लागले, “मी तर मास्कही लावला नाही! कारण कोविड वगैरे काही नसतो. लोकं भीतीने गेली…”
हे म्हणजे एखाद्या व्यक्तीने हेल्मेट न घालता अपघातातून बचावला म्हणून म्हणावं, “पाहा, हेल्मेटची गरजच नसते!”
विज्ञान मात्र शांतपणे सांगत होतं, “तुम्ही वाचलात, याचा अर्थ धोका नव्हता, असा होत नाही. तुमचं शरीर सुदृढ होतं, रोगप्रतिकारक शक्ती वेगळी होती किंवा निव्वळ नशीब साथ देत होतं.”
डॉक्टरांचं बोलणं म्हणजे भविष्यकथन नसतं. भारतीय सिनेमानं डॉक्टरांविषयी एक वेगळीच प्रतिमा तयार केलीय. डॉक्टरांनी आत येताच म्हणावं, “दोन दिवसांत पूर्ण बरे व्हाल…” आणि जर अपेक्षेप्रमाणं झालं नाही तर लगेच प्रश्न –
“डॉक्टरांना आजारच समजला नाही का?”
प्रत्यक्षात वैद्यक हे जादूटोणा नाही; ते संभाव्यतेचं विज्ञान आहे. कोविडनं हे जगासमोर उघड केलं. एकसारख्या वयाच्या दोन व्यक्ती – समान विषाणू, समान उपचार तरी परिणाम वेगळे! कारण डॉक्टर रोगावर उपचार करतात; पण रोग शरीरात कसा वागेल, यावर अनेक घटक परिणाम करतात.
कोविड काळ म्हणजे व्हॉट्सॲप विद्यापीठाचा सुवर्णकाळ… या काळात एक नवीन संशोधन संस्था प्रचंड वेगानं विकसित झाली, ‘व्हॉट्सॲप विद्यापीठ’. तिथं संशोधनपत्रांची गरज नव्हती… “माझ्या मामाच्या मित्राच्या पुतण्यानं करून पाहिलं…” हा सर्वोच्च पुरावा मानला जात असे.
वैद्यकीय संशोधनाला हजारो रुग्ण, सांख्यिकी आणि नियंत्रित अभ्यास लागतो. पण आपल्या समाजात एकच उदाहरण पुरेसं असतं –
एक जण बरा झाला… मग उपाय सिद्ध!
एकावर विपरित परिणाम झाला… मग औषध धोकादायक!
विज्ञान डोकं धरून बसत असेल!!!
हेही वाचा – आधी महामूर्ख ठरला आणि नंतर सर्वोच्च पुरस्काराने गौरविला!
कोविडनं दिलेला खरा धडा म्हणजे – प्रत्येक रुग्ण वेगळा असतो… एकाच रोगाचे परिणाम वेगळे असू शकतात… उपचार म्हणजे जादूची कांडी नसते. एखादं उदाहरण म्हणजे वैज्ञानिक पुरावा नसतो. डॉक्टर भविष्य सांगत नाहीत; ते उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सर्वोत्तम निर्णय घेतात.
पण आपण भारतीय अनेकदा असा निष्कर्ष काढतो की, “माझ्या ओळखीच्या माणसाला काही झालं नाही म्हणजे रोग धोकादायक नव्हता.”
हा निष्कर्ष तितकाच धोकादायक आहे जितकं म्हणणं, “मी एकदा सीटबेल्ट न लावता प्रवास केला आणि वाचलो; म्हणजे सीटबेल्ट निरुपयोगी आहे.”
शेवटी कोविडनं विषाणू विज्ञानाइतकंच समाजशास्त्रही शिकवलं. विषाणू शरीरात शिरला होता; पण अफवा, अर्धवट माहिती आणि अतिआत्मविश्वास समाजात अधिक वेगानं पसरत होते… आणि म्हणूनच कदाचित वैद्यकशास्त्रातील सर्वात मोठा धडा असा आहे,
रोगांपेक्षा धोकादायक गोष्ट असेल तर ती म्हणजे एकाच अनुभवावरून संपूर्ण विज्ञानाला नाकारण्याची मानवी प्रवृत्ती!
