Dnyaneshwari : वळघलिया रणाची थाटी, आंगीं न लगतां काठी

सार्थ ज्ञानेश्वरी

अध्याय बारावा

किंबहुना पांडवा । हा अग्निप्रवेशु नीच नवा । भातारेंवीण करावा । तो हा योगु ॥66॥ एथ स्वामीचें काज । ना वापिकें व्याज । परि मरणेंसीं झुंज । नीच नवें ॥67॥ ऐसें मृत्यूहूनि तिख । कां घोंटे कढत विख । डोंगर गिळितां मुख । न फाटे काई  ॥68॥ म्हणोनि योगाचियां वाटा । जे निगाले गा सुभटा । तयां दुःखाचाचि वाटा । भागा आला ॥69॥ पाहें पां लोहाचे चणे । जैं बोचरिया पडती खाणें । तैं पोट भरणें कीं प्राणें । शुद्धी म्हणों ॥70॥ म्हणोनि समुद्र बाहीं । तरणे आथि केंही । कां गगनामाजीं पाईं । खोलिजतु असे  ॥71॥ वळघलिया रणाची थाटी । आंगीं न लगतां काठी । सूर्याची पाउटी । कां होय गा ॥72॥ यालागीं पांगुळा हेवा । नव्हे वायूसि पांडवा । तेवीं देहवंतां जीवां । अव्यक्तीं गति ॥73॥ ऐसाही जरी धिंवसा । बांधोनिया आकाशा । झोंबती तरी क्लेशा । पात्र होती ॥74॥ म्हणोनि येर ते पार्था । नेणतीचि हे व्यथा । जे कां भक्तिपंथा । वोटंगले ॥75॥

ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः । अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते ॥6॥

कर्मेंद्रियें सुखें । करिती कर्में अशेखें । जियें कां वर्णविशेखें । भागा आलीं ॥76॥ विधीतें पाळित । निषेधातें गाळित । मज देऊनि जाळित । कर्मफळें ॥77॥

हेही वाचा – Dnyaneshwari : जें चळे ना ढळे, सरे ना मैळे

अर्थ

अर्जुना, फार काय सांगावे? हा योग करणे म्हणजे नवर्‍यावाचून नित्य नवा अग्निप्रवेश (सती जाणे) आहे. ॥66॥ हा योग करण्याच्या कामात नवर्‍याचे (नवर्‍यबरोबर सती गेले असता जसा पुढे तोच नवरा मिळातो, तसे नवरा मिळवण्याचे) काम नाही, अथवा बापाकडच्या कुलाचाराचे काही निमित्तही नाही; परंतु मरणाबरोबर (मात्र) नित्य नवी लढाई आहे. ॥67॥ याप्रमाणे योगाचे दु:ख मृत्यूहून तीक्ष्ण आहे अथवा कढत विष पिववेल काय? डोंगर गिळताना मुख फाटणार नाही काय? ॥68॥ म्हणून अर्जुना, या योगाच्या वाटेने माझी प्राप्ती करून घेण्याकरिता जे निघाले त्यांच्या वाट्याला दु:खाचाच भाग आला. ॥69॥ असे पाहा की, जेव्हा बोचर्‍या माणसास लोखंडाचे चणे खाण्याचा प्रसंग येतो, तेव्हा ते त्याचे पोट भरणे म्हणावे की, प्राणांशी त्याचा वियोग म्हणावा? ॥70॥ म्हणून बाहूंनी समुद्र तरून जाणे, हे कोठे (शक्य) आहे काय? अथवा आकाशात पायाने चालणे घडते काय? ॥71॥ युद्धाच्या गर्दीत गेल्यावर अंगाला काठीचा घाव न लागता सूर्याची पायरी करून (सूर्यमंडळाचा भेद करून) जाता येईल काय? ॥72॥ म्हणून अर्जुना, ज्याप्रमाणे पांगळ्याला वायूशी स्पर्धा करता येणार नाही, त्याप्रमाणे शरीरधारी जीवांची निर्गुण ब्रह्माच्या ठिकाणी गती नाही. ॥73॥ असे असूनही जर ते जीव धैर्य धरून निर्गुणाचाच पिच्छा पुरवतील, तर त्यांना दु:ख प्राप्त होतील. ॥74॥ म्हणून अर्जुना, याहून दुसरे जे भक्तिमार्गाला लागले, ते हे दु:ख जाणतच नाहीत. ॥75॥

पण हे पार्था, जे सर्व कर्मे मला अर्पण करून मत्पर होऊन, अनन्य भक्तीयोगाने माझे ध्यान करीत उपासना करतात, ॥6॥

(येथून पुढे भक्तिमार्गाला लागलेल्या पुरुषाचे वर्णन करतात.) त्या भक्तिमार्गाला लागलेल्या पुरुषांची कर्मेंद्रिये ही वर्णाश्रमधर्मानुसार सर्व कर्मे आनंदाने करीत असतात. ॥76॥ ते पुरुष शास्त्राने सांगितलेल्या आज्ञांचे पालन करतात आणि शास्त्राने मनाई केलेली कर्मे ते करीत नाहीत आणि केलेल्या कर्मांची फळे, ती कर्मे मला अर्पण करून जाळून टाकतात. ॥77॥

क्रमश:

हेही वाचा – Dnyaneshwari : वांचूनि योगाचेनि बळें, अधिक कांहीं मिळे

(साभार – शं. वा. तथा मामासाहेब दांडेकर संपादित ‘सार्थ ज्ञानेश्वरी’)