Dnyaneshwari : मी सर्वदा स्वतःसिद्धु, तो कीं बाळ तरुण वृद्धु…

सार्थ ज्ञानेश्वरी

अध्याय नववा

मज आकारशून्या आकारु । निरुपाधिका उपचारु । मज विधिविवर्जिता व्यवहारु । आचारादिक ॥157॥ मज वर्णहीना वर्णु । गुणातीतासि गुणु । मज अचरणा चरणु । अपाणिया पाणी ॥158॥ मज अमेया मान । सर्वगतासी स्थान । जैसें सेजेमाजी वन । निदेला देखे ॥159॥ तैसें अश्रवणा श्रोत्र । मज अचक्षूसी नेत्र । अगोत्रा गोत्र । अरूपा रूप ॥160॥ मज अव्यक्तासि व्यक्ती । अनार्तासी आर्ती । स्वयंतृप्ता तृप्ती । भाविती गा ॥161॥ मज अनावरणा प्रावरण । भूषणातीतासि भूषण । मज सकळकारणा कारण । देखती ते ॥162॥ मज सहजातें करिती । स्वंयभातें प्रतिष्ठिती । निरंतराते आव्हानिती । विसर्जिती गा ॥163॥ मी सर्वदा स्वतःसिद्धु । तो कीं बाळ तरुण वृद्धु । मज एकरूपा संबंधु । जाणती ऐसें ॥164॥ मज अद्वैतासि दुजें । मज अकर्तयासि काजें । मी अभोक्ता कीं भुंजें । ऐसें म्हणती ॥165॥ मज अकुळाचें कुळ वानिती । मज नित्याचेनि निधनें शिणती । मज सर्वांतरानें कल्पिती । अरि मित्र गा ॥166॥ मी स्वानंदाभिरामु । तया मज अनेकां सुखांचा कामु । आघवाचि मी असें समु । कीं म्हणती एकदेशी ॥167॥ मी आत्मा एक चराचरीं । म्हणती एकाचा कैंपक्ष करीं । आणि कोपोनि एकातें मारीं । हेंचि वाढविती ॥168॥ किंबहुना ऐसे समस्त । जे हे मनुष्यधर्म प्राकृत । तयाचि नांव मी ऐसें विपरीत । ज्ञान तयांचें ॥169॥

हेही वाचा – Dnyaneshwari : एऱ्हवीं अनुमानाचेनि पैसें, आवडे कीर कळलें ऐसें…

अर्थ

जो मी निराकार आहे, त्या मला आकार आहे, असे मानतात आणि देहरहित जो मी, त्या मला पूजेचे उपचार अर्पण करतात. शास्त्रमर्यादेचे बंधन नसलेल्या मला, आचारादिक व्यवहार लावतात. ॥157॥ जातीच्या पलीकडे असणार्‍या मला, एका विशिष्ट जातीचा समजतात, निर्गुणाला सगुण समजतात, पाय नसताना माझ्या ठिकाणी पायांची कल्पना करतात आणि त्याचप्रमाणे हातांच्या कल्पनेस माझ्या ठिकाणी जागा नसूनही, हात या अवयवाची कल्पना करतात. ॥158॥ मोजता न येण्याइतके माझे स्वरूप अमर्याद आहे; परंतु मलाही मर्यादेत घालतात. मी खरोखर सर्व ठिकाणी असूनही, मला एखादे ठिकाण कल्पितात. ज्याप्रमाणे आपल्या अंथरुणावर निजलेला मनुष्य स्वप्नात अरण्य पहातो, ॥159॥ त्याप्रमाणे कान वगैरेंचा संबंध माझ्या ठिकाणी नसताना कानांची कल्पना करतात, डोळ्यांचा संबंध माझ्या ठिकाणी नसतानाही डोळे कल्पितात आणि कोणत्याही नात्याचा संबंध नसताना नातेवाईकांची कल्पना करतात. मी काळागोरा वगैरे नसतानाही तसल्या रूपाची माझ्या ठिकाणी कल्पना करतात. ॥160॥ मी जो अदृश्य, त्या मला दृश्य असे समजतात. मी जो इच्छारहित, त्या मला इच्छा आहे, असे मानतात. मी जो स्वत:सिद्ध तृप्त, त्या मला तृप्ती कल्पितात. ॥161॥ मी वस्त्रांत गुंडाळता येण्यासारखा नसून मला वस्त्र नेसवतात. शृंगाराच्या पलीकडे असताना माझ्याकरिता दागिन्यांची योजना करतात. सर्व जगाला मी उत्पन्न करणारा असून मलाही उत्पन्न करण्याची कल्पना ते करतात. ॥162॥ नित्य असणारा जो मी, त्या मला (मूर्ती वगैरेंच्या द्वारे) घडवितात. मी जो नित्यसिद्ध, त्या माझी प्राणप्रतिष्ठा करतात. अर्जुना, सर्वांच्या आत्मत्वाने अखंड दंडायमान असणारा जो मी, त्या मला आवाहन करतात आणि माझे विसर्जन करतात. ॥163॥ मी जो सर्वदा स्वत:सिद्ध आणि एकरूप आहे, त्या मला बाल्य, तारुण्य आणि वृद्धावस्था यांचा संबंध आहे, असे समजतात, ॥164॥ माझी अद्वैतस्थिती असताना, माझ्या मागे द्वैत लावतात आणि मी कर्मरहित असून कर्मे करतो, असे मानतात; आणि मी जो अभोक्ता, तो मी भोग भोगतो असे मानतात. ॥165॥ माझे कुळरहिताचे कुळ वर्णन करतात. मी जो नित्य, त्या माझ्या मरणाने दु:खी होतात आणि अर्जुना, मी जो सर्वांच्या अंतर्यामी असणारा, त्या मला शत्रू-मित्र आहेत, असे मानतात. ॥166॥ स्वकीय आनंदात रममाण असणारा जो मी, त्या मला अनेक सुखांची इच्छा आहे, असे म्हणतात. मी सगळीकडे सारखा व्यापलेला असून मी एका ठिकाणी आहे, दुसर्‍या ठिकाणी नाही, असे म्हणतात. ॥167॥ मी स्थावरजंगमाचा एकच असा आत्मा असता, मी एकाचा कैवार घेतो, असे म्हणतात आणि रागावून एकाला मारतो, हेच जगात प्रसिद्ध करतात. ॥168॥ फार काय सांगावे? असे हे जे मनुष्याचे सामान्यधर्म, तेच सर्व माझ्या ठिकाणी आहेत, असे त्या अज्ञानी लोकांचे विपरीत ज्ञान असते. ॥169॥

क्रमश:

हेही वाचा – Dnyaneshwari : तेविं मी म्हणोनि प्रपंचीं, जिहीं बुडी दिधली कृतनिश्चयाची…

(साभार – शं. वा. तथा मामासाहेब दांडेकर संपादित ‘सार्थ ज्ञानेश्वरी’)