Author: वैद्य विष्णू देविदास सावंत

नमस्कार! आज आपल्या ‘वासंतिक ऋतुचर्या’ सीरिजचा सातवा आणि शेवटचा भाग. या संपूर्ण आठवड्यात आपण वसंत ऋतूत निरोगी राहण्यासाठी आयुर्वेदाने सांगितलेले अत्यंत महत्त्वाचे नियम पाहिले. चला तर मग, या संपूर्ण सीरिजचा थोडक्यात सारांश (Recap) पाहूया : कफाचा प्रकोप : शिशिर ऋतूत (थंडीत) शरीरात साठलेला ‘कफ’ वसंतातील सूर्याच्या उष्णतेने वितळू लागतो. ज्याप्रमाणे हिमालयातील बर्फ वितळून नद्यांना पूर येतो, तसेच शरीरातील कफ वितळल्याने अग्निमांद्य, सर्दी, खोकला, आळस आणि पचनाचे विकार उद्भवू शकतात. योग्य आहार : पचायला हलका आहार घ्यावा. एक वर्ष जुने धान्य, मुगाची डाळ, कोमट पाणी, पाचक मसाले आणि मधाचा (Honey) वापर वाढवावा. आहारातील चुका : फ्रीजचे थंड पाणी, आइस्क्रीम, गोड, पचायला…

नमस्कार! आत्तापर्यंत आपण वसंत ऋतूतील आहार, विहार आणि घरगुती उपाय पाहिले. पण जर तुम्हाला वारंवार सर्दी, जुनाट खोकला, ॲलर्जी, सायनस किंवा दम्याचा (Asthma) त्रास असेल, तर फक्त घरगुती उपायांनी हा त्रास मुळापासून जात नाही, हे लक्षात घ्या. अशा वेळी या वाढलेल्या कफाला शरीराबाहेर काढण्यासाठी आयुर्वेदाने एक ‘ब्रह्मास्त्र’ सांगितले आहे, ते म्हणजे ‘वमन पंचकर्म’! ‘वमन’ म्हणजे नक्की काय? जशी आपण सणावाराला घराची ‘महास्वच्छता’ (Deep Cleaning) करतो, तशीच ‘वमन’ म्हणजे शरीराची आतून केलेली शास्त्रोक्त स्वच्छता आहे. हिवाळ्यात साठलेला कफ वसंताच्या उन्हामुळे आपोआप वितळत असतो. हा वितळलेला दूषित कफ औषधी काढे देऊन उलटीवाटे (शास्त्रोक्त पद्धतीने) शरीराबाहेर काढणे म्हणजेच वमन होय. हेही वाचा – Ayurveda…

नमस्कार! वसंत ऋतूत आपण आहार आणि विहाराची कितीही काळजी घेतली, तरी कधीकधी बदलत्या वातावरणामुळे (ऋतुसंधी) आपला कफ वाढतो आणि आपण आजारी पडतोच. या काळात प्रामुख्याने सर्दी, सततचा खोकला, घसा खवखवणे, ॲलर्जी आणि दम्याचा (Asthma) त्रास मोठ्या प्रमाणावर वाढलेला दिसतो. अशा वेळी घाबरून न जाता किंवा लगेच जड औषधे घेण्याऐवजी, सुरुवातीला हे काही प्रभावी आणि साधे आयुर्वेदिक घरगुती उपाय नक्की करून पाहा : ‘सुंठ आणि मध’ चाटण (अमृत समान) : सर्दी-खोकला जाणवू लागताच पाव चमचा सुंठ पावडर (Dry Ginger Powder) आणि 1 चमचा शुद्ध मध एकत्र करून बोटाने हळूहळू चाटावे. हे दिवसातून 2-3 वेळा करावे. यामुळे घशातील खवखव थांबते आणि छातीत…

आत्तापर्यंत आपण वसंत ऋतूत काय खावे आणि काय टाळावे हे पाहिले. पण शरीरातील वाढलेला ‘कफ’ केवळ आहारानेच नाही, तर आपल्या रोजच्या सवयींमुळे (दिनचर्या) सुद्धा वाढतो किंवा कमी होतो. वसंत ऋतूत आळस आणि जडपणा खूप जाणवतो, तो दूर करण्यासाठी खालील नियम पाळणे अत्यंत गरजेचे आहे. दिवसा झोपणे पूर्णपणे टाळा (दिवास्वाप निषेध) : आयुर्वेदात वसंत ऋतूत दिवसा झोपणे (विशेषतः दुपारच्या जेवणानंतर) पूर्णपणे निषिद्ध मानले आहे. दिवसा झोपल्याने शरीरात ‘कफ’ आणि ‘मेद’ (चरबी) प्रचंड वेगाने वाढतो. यामुळे पचनशक्ती आणखी मंदावते, सर्दी-खोकला होतो आणि अंग जड पडते. त्यामुळे दिवसा झोपणे आवर्जून टाळा. (अपवाद : खूप आजारी, वृद्ध किंवा अगदी लहान मुले) नियमित व्यायाम करा…

आधीच्या लेखात कफ कमी करण्यासाठी काय ‘खावे’ हे पाहिले. पण आयुर्वेदात पथ्य (काय खावे?) याइतकेच अपथ्य (काय टाळावे?) यालाही महत्त्व आहे. वसंत ऋतूत आपली पचनशक्ती (अग्नी) नैसर्गिकरीत्या मंद झालेली असते, त्यामुळे चुकीच्या आहारामुळे लगेच आजार उद्भवतात. कफाचा त्रास आणि सांधेदुखी, सर्दी टाळायची असेल, तर वसंत ऋतूत (पुढील 1-2 महिने) खालील पदार्थ आवर्जून टाळा : थंड पदार्थ (Cold Foods) : फ्रीजमधील थंड पाणी, कोल्ड्रिंक्स, बर्फाचे पदार्थ आणि आइस्क्रीम पूर्णपणे बंद करा. थंड पदार्थ कफाला घट्ट करतात आणि पचनशक्ती आणखी कमकुवत करतात. नेहमी कोमट किंवा माठातले साधे पाणी प्या. गोड, आंबट आणि खारट चवी (Sweet, Sour, Salty) : या तीन चवी शरीरात…

आपण पाहिले की, वसंत ऋतूत शरीरातील ‘कफ’ वितळून पचनशक्ती मंदावते आणि सर्दी-खोकल्यासारखे आजार वाढतात. या कफाला नियंत्रणात ठेवण्यासाठी तसेच पचन सुधारण्यासाठी आपला आहार कसा असावा, हे आज आपण पाहणार आहोत. आयुर्वेदानुसार, वसंत ऋतूत आहार पचायला हलका (लघु), कोरडा (रूक्ष) आणि उष्ण असावा. तसेच, कडू, तिखट आणि तुरट चवीच्या पदार्थांचा आहारात समावेश वाढवावा. वसंत ऋतूत हे नक्की खा धान्य (Grains) : नवीन धान्य पचायला जड आणि कफ वाढवणारे असते. त्यामुळे या दिवसांत एक वर्ष जुने धान्य वापरावे. गहू आणि तांदळापेक्षा ज्वारी, बाजरी आणि बार्ली (यव) यांचा वापर भाकरीसाठी जास्तीत जास्त करावा. कडधान्ये आणि डाळी : मुगाची डाळ ही पचायला सर्वात हलकी…