लेखक: ॲड. कृष्णा पाटील

काल कोर्टात एक अजब किस्सा घडला. खरंतर, न्यायालयात असे अजब किस्से रोजच घडत असतात. कोर्टात कुणी खरं सांगत असतं आणि ते खोटं वाटतं. कुणी खोटं सांगत असतं आणि त्याच्या आवाजात एवढा आत्मविश्वास असतो, की क्षणभर खरं वाटतं. खरं काय आणि खोटं काय, याचाच संभ्रम निर्माण होतो. त्यामुळे बरेच किस्से घडत असतात. पण काही किस्से असे असतात की, ते कोर्ट उठल्यानंतरही डोक्यातून जात नाहीत. हा त्यापैकीच एक. त्याचं झालं असं की, पाच-सहा वर्षांपूर्वी बरमू नाना माझ्याकडे आले होते. का? तर शिदा आप्पांनी त्यांच्याविरोधात कोर्टात दावा दाखल केला होता. दाव्याचं कारण विचित्र होतं. त्यांचेकडून बरमू नानांनी एक जमीन खरेदी घेतली होती. खरेदीखत…

उत्तरार्ध गिरीश लहानपणापासूनच गणपतच्या कडकपणात वाढला. चुका केल्या की, समजावणं कमी आणि बापाचा मारच जास्त. गणपतला वाटायचं – “आज जर हात उगारला नाही, तर उद्या हा वाकड्या वाटेवर जाईल. नको त्या मुलीच्या नादी लागला, तर आयुष्य बरबाद होईल. कुठले व्यसन लागले तर जगणं मुश्किल होईल.” हीच काळजी त्याला होती. त्यामुळे गणपतची प्रतिमा ‘मारका बाप’ अशीच झाली होती. चांगल्या गुणांचं कौतुक होतच होतं. परंतु बऱ्याच वेळेला गिरीश चुकाच जास्त करायचा. ज्या चुका अत्यंत गंभीर होत्या. त्या चुका तशाच राहू दिल्या असत्या तर, त्याच्या आयुष्यावर विपरीत परिणाम झाला असता. खंदारे सरांच्या सांगण्यावरून गणपतने गिरीशला 42 किलोमीटर अंतरावरील सक्सेस अकॅडमीत ॲडमिशन घ्यायला लावली.…

पूर्वार्ध “उंबऱ्याच्या आत मी तुझा पाहिजे तेवढा लाड करू शकतो. पण उंबऱ्याच्या बाहेरचं जग खूप वाईट आहे. किती वेळा सांगितलं तुला, मुलीच्या नादाला लागू नको… मुलीच्या नादाला लागू नको… तरी पण तुझा नाद काय सुटत नाही. आता पुन्हा चूक झाली, तर घराच्या बाहेर काढीन.” पाठीवर वळ उठले होते. गालावर बोटे उठली होती… तरीही बाप हाणतच होता. गिरीश गाल चोळत ढसाढसा रडत होता. बऱ्याच वेळाने गणपाचा आवेग ओसरला. तो थोडा शांत झाला. उंच राक्षसासारखा तो नुसताच उभा राहिला. नंतर हातातली फोक खाली टाकून तो त्याच्या खोलीत निघून गेला. आत आल्यावर मात्र त्याचंच मन त्याला खाऊ लागलं. किती केलं तरी पोराची जात.…

गावातल्या जुन्या वाड्याकडे मी जेव्हा जेव्हा पाहतो, तेव्हा त्याच्या भिंतींपेक्षा त्याच्या आठवणी उंच वाटतात. त्या अंगणात कितीतरी पिढ्या वाढल्या. त्याच अंगणात भाऊ-बहिणींचे बालपण फुलले. कधी आंब्याच्या झाडावरून पडलेल्या कच्च्या कैऱ्यांचे वाटप झाले. कधी एका भाकरीचे चार तुकडे करून सगळ्यांचे पोट भरले. त्यावेळी कुणी कुणाचा हिस्सा मोजत नव्हता. कारण नात्यांच्या गणितात आकड्यांना स्थान नव्हते. काळ पुढे सरकला. मुलींची लग्ने झाली. त्यांच्या पावलांनी माहेराचा उंबरठा ओलांडला. संसाराची नवी जबाबदारी त्यांच्या खांद्यावर आली. आई-वडील मात्र प्रत्येक सणाला वाट पाहात राहिले. “लेकी येणार,” या एका वाक्यात त्यांचे सारे आयुष्य सामावलेले असे. माहेर म्हणजे मालकी नव्हे, तर मायेचा ओलावा, असा एक संस्कार अनेक पिढ्यांनी जपला.…

उत्तरार्ध विशाल आणि वैशाली ढेरे घाटे वकिलांकडे आले होते.  “मला माझ्या भावावर वाटणीचा दावा ठोकायचा आहे,” असं वैशाली ढेरेने सांगितलं. जुने सातबारे… फेरफार नोंदी… खरेदीखतांच्या प्रती… कराच्या पावत्या.. बँकेची काही कागदपत्रं… आणि त्याखाली काही पोस्टाची पत्रं… हे सर्व टेबलावर ठेवलं. घाटे वकिलांनी कागदांचा गठ्ठा हातात घेतला. सर्व कागदपत्रे पाहून झाल्यावर वकिलांनी तो गठ्ठा बाजूला ठेवला. तेवढ्यात त्यांच्या हाताला एक जुनं पोस्टाचं पत्र लागलं. कागद पिवळा पडला होता. कोपऱ्यावरच्या दुमडी झिजल्या होत्या. त्यांनी ते जीर्ण पत्र उघडलं. दोन ओळी वाचल्या. मग ते पुन्हा तिच्याकडे पाहू लागले… “तुम्हा बहीणभावाचं एकमेकांवर प्रेम तर भरपूर दिसतंय.” तिच्या चेहऱ्यावर काहीतरी हललं. बाईच्या पापण्या लवलवलल्या. डोळे…

पूर्वार्ध वकील आणि कोर्ट कचेरी कधी उभ्या आयुष्यात पाहिली नाही. पोलीस स्टेशनची पायरी तर नावच काढू नका. वकील म्हटलं की, पांढऱ्याचं काळं न् काळ्याचं पांढरं करणारा माणूस. त्यांना खऱ्याचं खोटं आणि खोट्याचं खरं करायचं लायसनच मिळालेलं असतंय. लहानपणी तर आण्णा सांगायचे, ‘कधी प्रसंग आला तर दोन म्हणता चार पावलं मागं सरायचं. पण वकिलांच्या आणि कोर्ट-कचेरीच्या नादाला कधी लागायचं नाही.’ पण आज मात्र या सगळ्या गोष्टी बाजूला सारून नेमकं नको त्या वाटेला जावं लागत होतं. आता कोण आणि कसला वकील भेटतोय काय माहीत? दुपार सरत आली होती. घाटे वकिलांच्या कार्यालयाच्या खिडकीबाहेर आभाळ भरून आलं होतं. गार वारा सुटला होता. मक्याच्या दाण्याएवढा…

उत्तरार्ध नानांनी अरुणासाठी पुसेगावचं स्थळ आणलं होतं. सात लाखांवर अडून बसलेली इंदू मावशी देखील तडजोडीला तयारी झाली. आपला मुलगा सचिनला ती म्हणाली, “अरुणाचं आयुष्य माझ्या म्हणण्यापेक्षा मोठं हाय… मला मस्त वाटतंय तेला धडा शिकवावा, पण जशी योग्य तडजोड हुईल तशी करूया. आता तिचं आयुष्य पुन्हा उभं राहिलं पायजे.” सचिनच्या चेहऱ्यावर अनेक महिन्यांनी हलकंसं समाधान उमटलं. दुसरीकडे, अरुणाचा नवरा अभिजीत, सामंत वकिलांच्या कार्यालयात पोहोचला. वकील म्हणाले, “पहिलं लग्न अजून कायदेशीररीत्या संपलेलं नाही. न्यायालयाचा अंतिम घटस्फोटाचा हुकूम झालेला नाही. अशा परिस्थितीत त्यांनी जर पुढील विवाहाची अशी घाई केली असेल, तर ती बाब त्यांच्याच अडचणीची ठरू शकते. आधी त्यांना कायदेशीर नोटीस पाठवू. त्यांनी…

पूर्वार्ध खाली मान घालून तो बराच वेळ शांत बसला होता. हाताची बोटं चाळवत फरशीवर पहात होता.‌ थोड्या वेळाने त्याने उगीच दाढी खाजवल्यासारखी केली. काहीतरी नवीन सुचल्यासारखे आठवून तो म्हणाला, “तुम्ही म्हणताय ते पण खरं आहे साहेब. कुठवर कोर्टकचेरी करत राहणार? आयुष्य काय थांबून रहात नाही. त्यापेक्षा मिटवून घेतलेलं बरं. पण आमची आई थोडी तर्कट आहे. तिला सांभाळून घ्या.” समोरची फाइल बाजूला ठेवून बोटातली अंगठी फिरवत फिरवत मुंगळे वकील म्हणाले, “पुढच्या आठवड्यामध्ये लोकअदालत आहे. त्यावेळी विरुद्ध पार्टी येईल. तुम्ही सर्वजण या. शांतपणे चर्चा करून योग्य तो तोडगा काढूया.” कागदपत्रांची पिशवी घेऊन सचिन कार्यालयाच्या बाहेर पडला. रस्त्यावर गर्दी होती. रहदारी वाढली होती.…

न्यायालय म्हणजे फक्त कायद्याची भाषा बोलण्याची जागा नसते, तिथं रोज माणसांच्या आयुष्याची असंख्य पानं उलटली जातात. काही पानांवर अन्याय असतो… काही पानांवर अपराध असतो… तर काही पानांवर अश्रू असतात. काहींवर मात्र काळाने शिकवलेला कठोर धडा असतो. कालचा दिवस तसाच होता. कोर्टाचं काम सुरू होण्याआधीच पोलिसांनी एका आरोपीला ताब्यात घेतलं. त्याने तारीख चुकवली होती. त्यामुळे त्याच्यावर अटक वॉरंट होते. आरोपी परजिल्ह्यात राहणारा होता. योगायोग असा की, आज त्याचे वकील कामानिमित्त बाहेर गेले होते. त्यामुळे तेही आले नव्हते. घरी तर पोलीस येऊन गेले होते, नेमका तो त्यावेळी घरात नव्हता, नाहीतर तो आता तुरुंगात असता. अटक वॉरंट रद्द करण्यासाठी तो माझ्याकडे आला. त्याच्या…

उत्तरार्ध संदेश माने जामिनावर बाहेर आला. संपाबुवा त्याला घरी घेऊन आला. विस्कटलेली केसं, वाढलेली दाढी, शिळा पडलेला चेहरा, चुरगळून टाकलेल्या फुलासारखा संदेश दिसत होता. आई सुनीताला भडभडून आलं. ती तशीच लगबीगीने आत गेली. भाकरीचा एक तुकडा आणि पाणी घेऊन बाहेर आली. पाण्याचं चार शितूडं शिंपडून तिने भाकरीचा तुकडा संदेशवरून ओवाळून टाकला. “खोटी केस दाखल केली आहे, हे कोर्टाला पटलं. आपल्या वकिलांनी चांगली बाजू मांडली. चुलत चुलत्याचा आणि आमचा जमिनीचा वाद आहे. तो दहा-बारा वर्षे चालू आहे. संदेशच्या वडिलांचे दोन वर्षांपूर्वी हृदयविकाराने निधन झाले आहे. संदेश आणि आई दोघेच घरात असतात. संदेश एमपीएससीच्या परीक्षेला बसला आहे. आत्ताची त्याची शेवटची परीक्षा आहे.…