डॉ. प्रज्ञावंत देवळेकर
ओपीडीत आलेले एक काका तक्रारी सांगितल्यानंतर माझ्या बाजूच्या एक्झामिनेशन टेबलवर पडायचं सोडून पलीकडच्या टेबलकडं गेले, त्यामुळं मला उठून पलीकडं जावं लागलं…
“काय काका तिकडं होती की, रिकामी जागा इकडं का आलात?” मी सहज त्यांना विचारलं.
“नको.. छ्याऽऽ अजिबात नको!” असं म्हणत काकांनी आधी तोंडावर बोट ठेवत नंतर दोन्ही कानाच्या पाळ्या पकडल्या…
“का ओ?” मी कुतूहलानं त्यांना विचारलं.
“मागं एकदा तिकडं चेक केलं, तुम्ही ही एवढी लंबीचौडी तपासणीची यादी लिहून दिली. नंतर पुन्हा एकदा आलो होतो तेव्हा सलाइन लावावं लागलं होतं… इथं बरंय. इथं तपासलं की, दोन डोसमध्येच बरं वाटतंय…” काका उत्तरले आणि त्यांचं अजबगजब तर्कट ऐकून मला मात्र हसू आवरलं नाही. नंतर त्यांना तपासत लक्षणजन्य औषधं देऊन रवाना केलं. योगायोग असतात, पण कसले कसले सुपरस्टिशन्स असतात एकेकाचे! पण… पण कधीकधी योगायोग असतातच असं नव्हे!
हेही वाचा – कर्तव्य, करुणा आणि बलिदानाचं प्रतीक… डॉ. कार्लो उर्बानी
मला डॉक्टर रोशेंची ‘शापित सुरी’ आठवली…
साल असावं 1872चं. पॅरिस शहरातल्या सुप्रसिद्ध शल्यविशारदांपैकी एक डॉक्टर लिऑन रोशे होते. त्यांच्या विलक्षण शल्यकौशल्यासाठी ते नावाजलेले होते; स्थिर हात, शांत मन, तीक्ष्ण बुद्धिमत्त यांचा अलौकिक संगम त्यांच्या ठायी होता… आणि हो त्यांच्याकडं एक खास वस्तू देखील होती, एक लांब, पातळ, नाजूक पण अत्यंत धारदार असा त्यांचा स्कॅल्पेल! चमकदार स्टीलची… अनुभवी जर्मन कारागीरानं बनवलेली… आणि हातात घेताच बर्फासारखी थंड…
रोशे तिला ‘माझं भाग्य’ म्हणत… पण काही महिन्यांतच काही अनपेक्षित घटनाक्रम झाले, ज्यामुळं रोशेंसह सारेच चक्रावून गेले. त्या दिवशी रोशे एका साधी ॲपेंडिक्सची शस्रक्रिया करत होते. अशा शस्त्रक्रिया त्यांच्यासाठी फार नियमित आणि सहजसोप्या होत्या. नेहमीप्रमाणं यथोचित तयारी झाली, मात्र, शरीराला चिरा देताच इतका जबरदस्त रक्तस्राव झाला की, तिथं उपस्थित इतर डॉक्टरही थबकले…!
रुग्णाला वाचवण्याचे सर्व प्रयत्न अपयशी ठरले. रोशे हादरले… अशाप्रकारे त्यांच्या हातून कुणीच गेलं नव्हतं. या धक्क्यातून सावरले न सावरले तोच काही दिवसांनी आणखी एका रुग्णाची शस्त्रक्रिया पार पडली. अतिशय व्यवस्थित… अन् या वेळी रक्तस्त्राव वगैरेही झाला नव्हता, पण शस्त्रक्रियेपश्चात रुग्णाला भीषण संसर्ग झाला. कुठलीच औषधं दाद देत नव्हती, ताप वाढत गेला आणि सरतेशेवटी रुग्ण दगावला.
सगळीकडं कुजबुज सुरू झाली… “सरांचं काहीतरी चुकतंय…”
“जणू सरांच्या स्कॅल्पेलला रक्ताची चटकच लागलीय…”
कुजबूज थांबते न थांबते, तोच यावेळी एका पेशंटच्या गुडघ्याची लहानशी शस्त्रक्रिया ठरली. रोशे नेहमीप्रमाणं शांत होते, पण स्कॅल्पेल हातात घेताच आज त्यांचा हात आज आयुष्यात पहिल्यांदाच किंचित थरथरला… शरीराला चिरा नीट बसेना, जखमेच्या कडा तुटक दिसू लागल्या. रुग्णाची अवस्था खालावत गेली अन् त्या रात्री त्याचाही अंत झाला!
आता संपूर्ण परिसरात चर्चांना उधाण आलं… ही सुरी शापित आहे! ती जिच्या अंगावर लागते त्याचं मरण ठरलेलं… लोकं काहीबाही बोलू लागले!
इकडं रोशे स्वतः हादरले होते. अपराधगंडानं त्यांना जणू विळखा घातला. त्यांची यात काहीही चूक नव्हती, पण काहीतरी नक्कीच गंडलं होतं… राग, अपराधीपणा आणि भीतीच्या या सगळ्या कोलाहलात रोशेनं स्कॅल्पेल स्वतःच्या प्रयोगशाळेत तपासायला घेतलं… धार स्वच्छ, स्टील अखंड… कोणताही डाग नाही… कुठल्याही ठिकाणी गंज नाही… मग चुकतंय कुठं?
हेही वाचा – विषाची परीक्षा…
शेवटी त्यांनी ब्लेडचा अतिसूक्ष्म स्क्रॅप घेऊन रासायनिक चाचणी केली आणि त्यांचं हृदय अक्षरशः गोठलं! स्टीलमध्ये एक अतिशय सूक्ष्म आर्सेनिक मिश्रधातूचा थर होता… डोळ्यांना न दिसणारा, पण ऊती चिरताना पेशींमध्ये मिसळणारा… तो शरीरात गेल्यावर अकस्मात रक्तस्राव, अनियंत्रित संसर्ग आणि अवयव निकामी होणं अशी लक्षणं निर्माण होत असे.
चौकशीअंती कळलं, ज्या जर्मन कारागीरानं ही सुरी बनवली, त्यानं स्टीलला विशिष्ट चमक आणण्यासाठी जुनी आणि अत्यंत धोकादायक अशी झिंक अन् आर्सेनिक असा मिश्रधातू वापरला होता. या पठ्ठ्याला सुतराम कल्पना नव्हती की, वैद्यकीय उपकरणासाठी हा धातू किती घातक आहे ते! विज्ञान सरळ सांगत होतं की, हा स्कॅल्पेल ‘विषारी’ आहे; पण त्या काळातील लोकांसाठी हे काही कमी नव्हतं… ही सुरी मृत्यूचा हुकूम देणारी दुष्ट वस्तू बनली होती!
रोशेनं ती स्कॅल्पेल ताबडतोब आगीच्या ताब्यात देत वितळवून नष्ट केली, पण नष्ट होण्याआधीही एक अजब घटना घडली… धातू वितळताना त्यातून निळसर धूर उठला आणि बघ्यांना किंचित चक्कर आली… शेवटी ती सुरी वितळून गेली आणि त्याच क्षणापासून रोशेच्या शस्त्रक्रियांची अपयशी मालिका पूर्णपणे थांबली…
