“वा अबिरा, आज एकदम सुंदर दिसतेयस. या सगळ्या पेहरावात तू म्हणजे एकदम माधुरी दीक्षितसारखी दिसतेस! साडी तुला छान कॅरी करता येते… आणि हे कानातले पण कित्ती छान मॅचिंग आहेत.” अबिराच्या ऑफिसमधल्या महिला सहकारी तिचं तोंडभरून कौतुक करत होत्या.
अबिरा आज ऑफिसमध्ये जातानाच छान तयार होऊन गेली होती. आजचा दिवस तिच्यासाठी खास होता. आनंद आणि अबिराचं याचवर्षी दणक्यात लग्न झालं. ठाण्यातल्या शहनाईमध्ये वरचा आणि खालचा मजला घेतला होता लग्नाला… आणि त्यानंतरचे सगळे सणही छान साजरे केले तिने. लग्नानंतरची तिची ही नवरात्रमधली पहिलीच अष्टमी.
मागच्या आठवड्यात तिने सासूबाईंना उत्साहात सकाळीच विचारलं, “आई, मी नवरात्रीत अष्टमीला देवीची ओटी भरू का? ही माझ्या आईकडची परंपरा आहे. आणि मला भाऊ नाही ना त्यामुळे मला माझ्या आईची प्रथा, परंपरा पुढे चालू ठेवायची इच्छा आहे. चालेल का तुम्हाला?” त्यावर सुलक्षणाबाईंनी चक्क नकार दिला. “अगं काही गरज नाही. आपल्याकडे देवाधर्माचं इतकं काही नसतं. त्यामुळे नाहीच गेलीस तर उत्तम.” असं म्हणून त्या तोऱ्यात निघून गेल्या. हे ऐकल्यावर अबिरा अवाक झाली. “या अशा काय विचित्र आहेत? एवढे तर सण करतो आपण आपल्या घरी. गणपती बाप्पा सुद्धा येतोच की घरी! मग या काय सांगतायत, आपण देवाचं इतकं काही करत नाही. कधीकधी जामच विचित्र असतं यांचं वागणं… आणि यात काय त्रास आहे का? की मी यांना काही करायला सांगत आहे? काही नाही मला कळतंय माझ्या आईच्या प्रथा परंपरा यांना नको असतील दुसरं काय?” असं मनातच म्हणत ती मुसमुसायला लागली.
तिला अजूनही आठवतं दरवर्षी तिची आई, तिची आजी दरवर्षी नवरात्री अष्टमीला देवीची ओटी भरायला जातात. पहिले पहिले तिला वाटायचं अशा ओट्या भरून काय होतं? शिवाय, नारळ आणि बाकीचं सामान सगळं आपल्याकडून घ्यायचं आणि तेच पुन्हा बाहेर विकायला ठेवायचं. मग या सगळ्या प्रकाराला अर्थ काय? ती तिच्या आईला बोलून पण दाखवायची हे!
शेवटी एकदा तिला तिच्या आईने सांगितलं, “अबिरा, अगं हे सौभाग्याचं वाण असतं. लग्नानंतर पहिली पाच वर्ष नवरात्रीमधल्या अष्टमीला अशी महालक्ष्मीची ओटी भरतात. घागर फुंकतात… आणि हे सर्व बायकांचं खूळ वगैरे नाहीये हो! आता हेच बघ ना, आपण आपल्याच विश्वात इतक्या रमतो की, तसंही आपल्याकडून कुठलाच दानधर्म होत नाही. मग निदान नवरात्रीत आपण मनापासून देवीची ओटी भरली की, एक मानसिक समाधान मिळतं. आपल्या आईची ओटी आपल्याला अधिक महिन्याशिवाय कधीच भरता येत नाही. पण या आईची ओटी आपण अगदी सर्रास दरवर्षी भरू शकतो. म्हणून मी दरवर्षी न चुकता ही ओटी भरते, यात अंधश्रद्धा काहीच नाही. माझी फक्त आईच्या चरणापाशी असलेली श्रद्धा आणि भक्ती आहे. आता आपण भरलेली ओटी त्यानंतर कुठे जाते, त्याचं काय होतं याच्याशी काय घेणं देणं आहे. आपण फक्त मनापासून चरणांशी लीन व्हायचं. आता तू म्हणशील घागर का फुंकतात मग? तर, त्यामागे शास्त्रीय कारणं आहेतच. जेव्हा जेव्हा ऋतुबदल होतो, तेव्हा सगळीकडे जीवजंतू बऱ्याच प्रमाणात सक्रिय असतात. साथीचे रोग येतात तेव्हा तर आपल्याला हे विशेष जाणवतं. पूर्वीच्या काळातल्या बायकांचं हेच तर निर्जंतुकीकरण आहे. आजकालच्या तुमच्या भाषेत fumigation का काय ते? कळलं का आता सगळं! आणि हो हे पटत नसेल तर नको करू तू हे, तुझं लग्न झाल्यावर. जबरदस्ती काहीच नाही.”
हेही वाचा – इंद्रधनुष्य
आत्ताही ऑफिसमध्ये हे सगळं आठवताना अबिराला आईच डोळ्यासमोर आली. ऑफिसच्या धांदलीत सुद्धा तिने सासूबाईंशी बोलायच्या आधीच एक- दोन आठवड्यापूर्वीच चौकशी करून ठेवली होती. नवरात्रीत अष्टमीला कुठे ओटी भरतात आणि घागर फुंकतात याची! आणि तिला ब्राह्मण सेवा संघाचा पत्ता एका मैत्रिणीने दिला. या सगळ्या उत्साहावर सासूबाईंनी हा असा मोडता घातला, त्यामुळे ती फुरंगटली. दोन-चार दिवस तिचं घरातलं वागणं बदललं. बोलणंही कमी झालं. फक्त कामापुरतं बोलत होती ती. आनंद कामानिमित्त बाहेरगावी गेलाय, त्यात त्याला कुठे हे छोटे छोटे खटके सांगायचे म्हणून ती गप्प बसली.
एकदा जेवणं होऊन निजानीज झाल्यावर ती अशीच पडलेल्या चेहऱ्याने बाल्कनीत विचार करत उभी होती. तेवढ्यात सासूबाईंनी मागून खांद्यावर हात ठेवला. तिने मागे वळून बघितलं, “अरे आई तुम्ही! अजून जाग्या कशा?” त्यावर त्या म्हणाल्या, “तुझ्याशी बोलायचं म्हणूनच थांबले झोपायची…”
अबिरा शांतच आहे बघून त्याच पुढे बोलल्या, “अबिरा, माझं थोडं चुकलंच. तू जा ओटी भरायला.” आता तर अबिरा चक्रावलीच. या अशा काय? आधी नको म्हणतात मग जा म्हणतात. तिचा प्रश्नार्थक चेहरा बघून सासूबाई पुन्हा म्हणाल्या, “हो अगं, मी खरंच सांगतेय हे. मी न आजकाल मेनोपॉजच्या त्रासामुळे विचित्र वागते आहे. कधी कधी माझं मलाच कळत नाही. मी पटकन समोरच्याचा अपमान काय करते, लागेल असं काय बोलते, कधी खूप रडते, तर कधी मनात हुरहूर दाटते. डॉक्टरांनी सांगितलं आहे, असं होणारच. पण तुला परवा मी खूप दुखावलं ना? आणि त्याचा पश्चात्ताप मला खूप होतोय.
काय आहे न माझ्या सासूबाईंनी मला हवं ते कधीच करू दिलं नाही. कायम त्यांच्या धाकात होते मी इतकी वर्ष. आत्ता दोन वर्षांपूर्वी त्या गेल्या. त्यानंतर तुमचं लग्न ठरलं आणि माझ्यातली सासू ही भावना जागी झाली. त्यात माझी आई माझ्या लहानपणीच सोडून देवाघरी गेली. त्यामुळे आईच्या मायेचा पदर मिळालाच नाही. शिवाय, आईकडून आलेल्या प्रथा परंपरा मुलींनी पण सांभाळल्या तर काहीच हरकत नाही, हे कळतच नव्हतं मला. पण परवा तुला बोलले आणि माझंच मन मला खायला लागलं आणि हे तुझ्या सासऱ्यांनी अगदी अचूक ओळखलं. त्यांनी मला खूप छान समजावलं. ते म्हणाले, “सुलक्षणा, अगं प्रत्येक बाई ही सासू झाली की, खडूस आणि त्रासिक असलीच पाहिजे, असं काही नाही. ती ‘अगं’ आई नसली तरी ‘अहो’ आई नक्कीच होऊ शकते.” तेव्हाच खरंतर माझं मन मोकळं झालं होतं.
त्यानंतर काल तू ऑफिसला गेलीस आणि चक्क तुझ्या आईचाही फोन आला. त्यांनीही मला या प्रथा समजावल्या. त्यांचं एक वाक्य तर, माझ्या अगदी मनावर कोरल गेलं. त्या म्हणाल्या, “मी आई आहे हा विचार सोडून द्या. मी एक स्त्री आहे, असं समजा म्हणजे सगळा गुंता आपोआप सुटेल.” तेव्हा तर माझा विचार अगदीच पक्का झाला की, प्रथा कुठल्याही आणि कुणाच्याही असो, त्या आपल्याला मानसिक बळ देणाऱ्या असतील तर काहीच हरकत नाही… आणि त्यामुळे आता फक्त तूच काय, मी पण येणार आहे, देवीच्या दर्शनाला.”
हेही वाचा – वारसा
एवढं बोलून त्या थोड्या थांबल्या आणि त्यांनी अबिराच्या डोक्यावरून मायेने हात फिरवून म्हटलं, “तू हसत रहा गं कायम! तुझं खळखळून हसणं, अखंड बडबड करणं हेच आपल्या घराचं चैतन्य आहे… तूच लक्ष्मी आहेस घरची. अशी कोमेजलेल्या फुलासारखी राहिलीस ना की, घर पण कोमेजतं बघ.” असं म्हणून त्या स्मितहास्य करत आपल्या खोलीत गेल्या.
अबिरा मनोमन सुखावली. संध्याकाळी ऑफिसनंतर ती सुलक्षणा बाईंसोबत अष्टमीच्या देवीच्या दर्शनाला गेली अगदी मुक्तपणे. तिने देवीला हात जोडून सांगितलं, “आई महालक्ष्मी, माझं माहेर आणि सासर दोन्हीकडच्या प्रथा परंपरा जपण्याचं आणि पुढे नेण्याचं बळ मला मिळूदेत… आणि हो, सासूबाईंसारखी सुबुद्धी मी जर सासू झाले, तर मला आधीच होऊदे बरं का! कारण मी काही माझ्या विहिणीचं ऐकेन असं वाटत नाही.” असं म्हणून ती मनातच हसली आणि हळूच तिने देवीकडे बघून डोळे मिचकावले.
