माहेर… जिथे लेकीचं वय वाढतं, पण मन लहानच राहतं!

माहेर म्हणजे नेमकं काय असतं? चार भिंतींचं घर? आईच्या हातचं जेवण? बाबांची माया? भावाची साथ? की वहिनीच्या मनात जपलेली आपुलकी? की या सगळ्यांच्या पलीकडे असलेली एक अशी जागा, जिथे मुलगी कितीही मोठी झाली, कितीही वर्षांची झाली, तरी तिचं मन मात्र लहानपणीच रेंगाळत राहतं! माहेर म्हणजे असं एक हक्काचं ठिकाण, जिथे लेकीला आजही वाटतं… ‘मी आले गं आई!’

गावात एक जुनं, कौलारू घर होतं. त्या घरात सत्तरी पार केलेले आई-बाबा राहत होते. वयामुळे दोघांच्याही शरीराची ताकद कमी झाली होती. चालताना पावलं जपून टाकावी लागत होती, डोळ्यांना चष्म्याची मदत लागायची आणि एखादी गोष्ट आठवायला कधी कधी वेळ लागायचा.

पण एक गोष्ट मात्र अजूनही तशीच होती… आपल्या लेकीची वाट पाहणारे त्यांचे डोळे!

त्यांच्या घरी मुलगा, सून आणि त्यांची दोन मुलं असं चौकोनी कुटुंब होतं. मुलगा नोकरी-व्यवसायात व्यग्र, सून घर आणि मुलांची जबाबदारी सांभाळणारी. घरात नातवंडांच्या हसण्या-बागडण्याने आनंद होता.

पण या घराचा आणखी एक खास दुवा होता. बाबांची बहीण… म्हणजेच घरातील मुलांची आत्या! तिचं लग्न होऊन कित्येक वर्षं झाली होती. तिचं सासर दुसऱ्या गावी होतं. संसार, मुलंबाळं, जबाबदाऱ्या या सगळ्यांत तिचं आयुष्य पुढे सरकलं होतं. केसांत चांदी उतरली होती, चेहऱ्यावर सुरकुत्या आल्या होत्या. पण माहेरचा विषय निघाला की, तिच्या चेहऱ्यावर आजही एक वेगळंच तेज उमटायचं!

ती माहेरी येणार म्हटलं की, आईला अजूनही आनंद व्हायचा…

“अगं, तुझ्या आवडीची भाजी करते आज! किती दिवसांनी येतेस!” असं म्हणत आई स्वयंपाकाला लागायची.

बाबाही वरकरणी सहजपणे म्हणायचे, “बरं झालं आलीस. घराला जरा बरं वाटतं.”

पण त्या एका वाक्यामागे किती भावना दडलेल्या असायच्या, हे फक्त त्यांचं मन जाणत होतं. कारण मुलगी लग्न होऊन सासरी गेली, तरी आई-बाबांच्या आणि भावाच्या मनातून कधीच जात नाही.

हेही वाचा – लक्ष्मी आणि गृहलक्ष्मी

एकदा आई-बाबांची लेक माहेरी येणार असल्याचं कळलं. भावाने लगेच बायकोला सांगितलं, “अगं, ताई येणार आहे. दोन-चार दिवस राहणार आहे म्हणे.”

वहिनी आनंदाने म्हणाली, “अहो, छानच! तिच्या आवडीचं सगळं करूया. मुलांनाही किती आनंद होईल!”

भावाने हसून विचारलं, “तुला त्रास नाही होणार ना?”

त्यावर वहिनी म्हणाली, “कसला त्रास? तुमची बहीण म्हणजे माझीही बहीणच ना! आणि माहेरच्या माणसाला आपल्या घरी आल्यावर परक्यासारखं वाटलं, तर मग माहेर कसले?”

भावाकडे तिच्यासाठी प्रेम होतं; पण त्या प्रेमाला घरभर पसरवण्याचं मोठं मन वहिनीकडे होतं.

दुसऱ्या दिवशी लेक आली. दारात पाऊल टाकताच आईने तिला जवळ घेतलं. तिच्या डोक्यावरून हात फिरवला. तीही आईच्या कुशीत शिरली. क्षणभर दोघीही काही बोलल्या नाहीत. काही नाती शब्दांनी व्यक्त होत नाहीत. तिथे फक्त डोळे बोलतात आणि अश्रू सगळं सांगून जातात.

लेक आईला म्हणाली, “आई, तू आता थकलीस गं. यापुढे मीच जास्त वेळा येत जाईन.”

आई तिच्या चेहऱ्यावरून हात फिरवत म्हणाली, “तू येत जा गं. तू आलीस की मला वाटतं, माझं माहेरपण अजून जिवंत आहे.”

हे ऐकून लेकीच्या डोळ्यांत पाणी आलं. तिला जाणवलं, आपण केवळ आई-बाबांना भेटायला आलेलो नाही. आपण त्यांच्या आयुष्यातल्या त्या जुन्या, सुंदर दिवसांनाही भेटायला आलो आहोत, जेव्हा ती या घरातली लाडकी लेक होती.

लेक आली की घरात एक वेगळीच लगबग असायची. वहिनी तिच्यासाठी चहा करायची. तिच्या आवडीचे पदार्थ बनवायची. रात्री सगळे एकत्र बसून गप्पा मारायचे. जुन्या आठवणी निघायच्या. लहानपणीच्या खोड्या, भावंडांची भांडणं, आईचा ओरडा, बाबांनी केलेला लाड…

लेक एखादी गोष्ट सांगताना खळखळून हसायची आणि भाऊ तिला चिडवत म्हणायचा, “अजूनही तुझ्या त्या खोड्या लक्षात आहेत बरं का!”

ती लगेच म्हणायची, “आणि तू काय कमी होतास? आई-बाबांना सगळं सांगून मला ओरडा खायला लावायचास!”

दोघंही हसायचे. त्यांच्या हसण्यातून काळ काही क्षणांसाठी मागे फिरायचा. वहिनी हे सगळं पाहायची आणि मनोमन आनंदी व्हायची. कारण तिला माहीत होतं, आज सासू-सासरे आहेत, भाऊ-बहीण आहेत, म्हणून या घराला माहेरपणाचा गंध आहे. उद्या कदाचित आई-बाबा नसतील. वयामुळे भाऊ-बहीणही पूर्वीसारखे एकत्र येऊ शकणार नाहीत. पण आज जे प्रेम देता येतं, ते आजच द्यायला हवं. माहेरची माया ही केवळ रक्ताच्या नात्यांतून टिकत नाही; ती घरातल्या प्रत्येकाच्या मनातून जपावी लागते.

अशा या आत्याची दोन्ही भाचरंही तिची खूप वाट पाहायची. आत्या आली की तिच्याभोवती बसायची. तिच्या पिशवीत काय आहे, ती कोणत्या गोष्टी घेऊन आली आहे, हे पाहायची. कधी तिच्या मांडीवर डोकं ठेवून पडायची, तर कधी तिच्यासोबत बाहेर फिरायला जायची.

एकदा लहान भाच्यानं आईला विचारलं, “आई, आत्या आपल्या घरी आली की, तू तिचं एवढं सगळं करतेस. तिच्यासाठी वेगळे पदार्थ बनवतेस, तिला आराम करायला सांगतेस, तिच्याशी गप्पा मारतेस. पण आत्या तर दुसऱ्या गावाला राहते ना? मग ती आली की, तुला एवढा आनंद का होतो?”

वहिनीने त्याला जवळ बसवलं. ती म्हणाली, “बाळा, तुझी आत्या या घराची लेक आहे. लग्न होऊन ती दुसऱ्या घरी गेली, पण या घराशी असलेलं तिचं नातं कधीच संपलं नाही. इथे आल्यावर तिला वाटलं पाहिजे की, हे घर आजही तिचंच आहे. इथे तिला कोणतीही गोष्ट मागताना संकोच वाटता कामा नये. तिच्या मनात ‘मी माहेरी आलेय’ ही भावना जिवंत राहिली पाहिजे.”

मुलगा निरागसपणे म्हणाला, “म्हणजे आत्या मोठी झाली, तरी ती या घरची मुलगीच आहे?”

वहिनी हसली… “हो बाळा! मुलगी कितीही मोठी झाली, तिचं लग्न झालं, तिला मुलं झाली, नातवंडं झाली, तरी आई-बाबांसाठी ती त्यांची लेकच असते.”

मग क्षणभर थांबून ती पुढे म्हणाली, “आणि लक्षात ठेव, उद्या तुझ्या बहिणीचं लग्न झालं आणि ती दुसऱ्या घरी गेली, तरी तिला या घरात येताना कधीही परकी असल्यासारखं वाटता कामा नये. तिच्यासाठी हे घर नेहमीच तिचं माहेर असलं पाहिजे.”

त्या छोट्याशा मुलाच्या मनात ते शब्द कायमचे कोरले गेले.

काही दिवसांनी आत्या परत सासरी जाण्यासाठी निघाली. आई तिच्या हातात खाऊची पिशवी देत होती. बाबा तिला पुन्हा कधी येणार, असं विचारत होते. भाऊ गाडीपर्यंत सामान घेऊन गेला होता. वहिनीने तिच्या हातात डब्यांची पिशवी दिली आणि म्हणाली,

“ताई, हे सगळं घेऊन जा. आणि पुढच्या वेळी येताना किती दिवस राहायचं, याचा विचार करत बसू नका. मनाला वाटेल तेव्हा या. हे तुमचंच घर आहे.”

हेही वाचा – पंखात बळ आणणारी पाठवणी!

आत्या तिचा हात हातात घेत म्हणाली, “वहिनी, तू मला जे प्रेम देतेस ना, त्यामुळे मला माहेरी आल्यासारखं वाटतं. माझ्या आई-बाबांचं घर आहे म्हणून मी येतेच; पण तू मला ज्या आपलेपणाने सांभाळतेस, त्यामुळे या घरात माझं लेकीचं स्थान आजही कायम आहे, असं वाटतं.”

वहिनीच्या डोळ्यांत पाणी आलं. ती म्हणाली, “ताई, मी आज तुमच्यासाठी जे करतेय, ते उद्या माझ्या मुलाने त्यांच्या बहिणीसाठी करावं, एवढीच माझी इच्छा आहे. त्यांना नात्यांची किंमत कळावी. माहेर म्हणजे केवळ आई-बाबांचं घर नसतं, तर त्या घरातल्या माणसांनी जपलेली आपुलकी असते.”

आत्या निघून गेली. पण तिच्या जाण्यानंतरही घरात तिच्या हसण्याचा आवाज रेंगाळत राहिला. आई-बाबा दारात उभे राहून तिची गाडी दिसेनाशी होईपर्यंत पाहत राहिले… आणि वहिनीची दोन्ही मुलं आईकडे पाहात होते त्या दिवशी त्यांनी एक गोष्ट शिकली होती…

माणसं आपल्यासोबत आयुष्यभर राहात नाहीत, पण त्यांनी आपल्याला दिलेले संस्कार आयुष्यभर आपल्यासोबत राहतात.

काळ पुढे सरकत राहिला. आई-बाबांचं वय आणखी वाढलं. त्यांची पावलं आणखी मंदावली. पण आत्या माहेरी येण्याचा क्रम मात्र सुरूच राहिला. कधी ती आईच्या मांडीवर डोकं ठेवून बसायची. कधी बाबांच्या जवळ बसून त्यांच्या जुन्या आठवणी ऐकायची. कधी भावासोबत गप्पा मारायची, तर कधी वहिनीला स्वयंपाकात मदत करायची…

त्या क्षणी ती कुणाची आई नव्हती, कुणाची सासू नव्हती, कुणाची आजी नव्हती. ती फक्त या घरातली लेक होती… आणि तिचा भाऊ, वहिनी, आई-बाबा आणि भाचरं मिळून तिला पुन्हा पुन्हा त्या लेकीच्या जगात घेऊन जात होते.

जिथे तिला काही सिद्ध करायचं नव्हतं.

जिथे तिला कोणासाठी काही बनून राहायचं नव्हतं.

जिथे ती फक्त स्वतः असू शकत होती.

कारण सासरी ती कितीही मोठी असली, तरी माहेरी ती आजही आईची लाडकी लेक होती!

कथेचा खरा अर्थ…

माहेर म्हणजे केवळ आई-वडिलांनी बांधलेलं घर नाही.

माहेर म्हणजे भावाने बहिणीच्या हक्कासाठी उघडलेले हात.

माहेर म्हणजे वहिनीने मनापासून दिलेली जागा.

माहेर म्हणजे भाचरांनी आत्याभोवती केलेला लाडिक गोतावळा.

माहेर म्हणजे आईच्या हातचा घास, बाबांच्या आवाजातली काळजी आणि जुन्या आठवणींत हरवलेलं बालपण.

आणि माहेर म्हणजे वयाची सत्तरी ओलांडल्यानंतरही एखाद्या स्त्रीला वाटणारी तीच ओढ…

“एकदा आईला भेटून यावं… भावासोबत थोडा वेळ बसावं… आपल्या घरात, आपल्या माणसांत पुन्हा एकदा लहान व्हावं!”

आई-वडील जिवंत असताना माहेर असतंच; पण त्या माहेराला जिवंत ठेवण्याचं काम पुढची पिढी करते.

आज भाऊ आणि वहिनी आपल्या बहिणीला प्रेमाने माहेरपण देतात, तेव्हा त्यांची मुलं केवळ एक नातं पाहत नसतात, तर नाती कशी जपायची, हे शिकत असतात.

हेही वाचा – आश्वस्त करणारी मिठी

उद्या त्यांची बहीण सासरी गेल्यावर तिच्या डोळ्यांत माहेरची ओढ असेल, तेव्हा तिला प्रेमाने जवळ घेणारे हात तयार होत असतात. कारण संस्कार हे फक्त सांगून होत नाहीत. ते आपण आपल्या वागण्यातून पुढच्या पिढीला देत असतो. आज आत्याला माहेरपण देणारी वहिनी उद्या आपल्या मुलांच्या संसारात प्रेमाचा वारसा सोडून जाईल. आज बहिणीला हक्काने घरी बोलावणारा भाऊ उद्या आपल्या मुलांना बहिणीचा मान राखायला शिकवेल… आणि आज आत्याच्या मांडीवर डोकं ठेवून झोपणारी मुलं उद्या आपल्या बहिणीला सांगतील…

“तू लग्न करून दुसऱ्या घरी गेलीस, तरी हे घर तुझंच आहे. इथे येण्यासाठी तुला निमंत्रणाची गरज नाही. तुझ्या हक्काचं माहेर तुझी वाट पाहात आहे!”

शेवटी, माहेराची श्रीमंती घराच्या आकारावर किंवा पैशांवर ठरत नाही. ती ठरते त्या घरात लेकीला मिळणाऱ्या प्रेमावर, सन्मानावर आणि हक्कावर. कारण लेकीला माहेर मिळणं ही नशिबाची गोष्ट असेल; पण तिचं माहेरपण जिवंत ठेवणं ही तिच्या माणसांची जबाबदारी असते! माहेर जपलं, तर नाती जपली जातात… आणि नाती जपली, तर संस्कार पिढ्यान्‌पिढ्या जिवंत राहतात.