नकारातून साकार

राजने आई-बाबांना शिवाजीनगर बसस्थानकावर लाल परीमध्ये बसवलं आणि तो घरी परतला. घरी येताना त्याच्या मनात विचारांचं काहूर माजलं होतं…

“हे प्रत्येक गोष्टीला नाहीच का म्हणतात?”

कपडे घ्यायचे म्हटलं की, ‘नाही’… सिनेमा बघू म्हटलं की, ‘नाही’… बाहेर खायला जाऊ म्हटलं की, ‘नाही’…. आइस्क्रीम… ‘नाही’, कॉफी… ‘नाही’, एवढंच काय, लक्झरी बसने/ स्लीपर कोचने जायचं म्हटलं, तरी ‘नाही’… लाल परीच हवी आणि तीही दिवसाची!

सारखं नाही… नाही… नाही… जणू काही त्यांच्या तोंडात नकारघंटाच बसवली होती.

खरं तर आई-बाबा आणखी दोन महिन्यांनी पुण्याला येणार होते; पण दोन दिवसांपूर्वी अचानक फोन करून त्यांनी लवकरच येणार असल्याचं सांगितलं आणि ते दोघं आले.

ते पुण्याला प्रथमच येत होते म्हणून राजने त्यांच्यासाठी कितीतरी गोष्टी मनात ठरवल्या होत्या. सिनेमा, हॉटेल, आइस्क्रीम, स्टारबक्स कॉफी, मॉलमध्ये खरेदी, बागेतील भेळ आणि पाणीपुरी, पुणं फिरणं… असं बरंच काही. पण प्रत्यक्षात प्रत्येक गोष्टीला त्यांचा नकार!

हेही वाचा – मनावरचा घाव

आठ-दहा दिवस राहणार होते, पण चार दिवसांतच परत जाण्याचा त्यांचा निर्णयही राजला खटकला होता. त्यामुळे तो चिडला होता आणि ते स्वाभाविकही होतं…

“आता त्यांना पुन्हा काही विचारायचंच नाही,” त्याने मनाशी ठरवलं.

घरी पोहोचले का? प्रवास कसा झाला? असे विचारायलाही त्याने आई-बाबांना फोन केला नाही. दुसऱ्या दिवशी आईचा फोन आला.

“राज, आम्ही पोहोचलो रे…”

“हं… बरं.”

“काय करतोस?”

“कामात आहे,” म्हणत राजने फोन ठेवला. त्यानंतर राजने स्वतःहून फोन केला नाही आणि आई-बाबांनीही फोन केला नाही.

आठ दिवसांनी राजच्या दारावरची बेल वाजली. पोस्टमन होता आणि त्याच्या हातात स्पीड पोस्टचं पाकीट होतं. पाकिटावर बाबांचं नाव होतं.

“बाबांनी चक्क स्पीड पोस्ट केलं?” राजला आश्चर्य वाटलं.

त्याने पाकीट उघडलं. आत एक पत्र होतं, सुवाच्य अक्षरात लिहिलेलं. राजने वाचायला सुरुवात केली…

बेटा,

तू आमच्यावर रागावलास, हे आम्हाला समजतंय. तू विचारलेल्या प्रत्येक गोष्टीला आम्ही दिलेल्या ‘नाही’चा तुला राग आला असेल. पोरा, आमच्या या नकारघंटेला एक कारण आहे… जे तुला माहीत नाही.

ऐक आता…

आम्ही चार भाऊ आणि चार बहिणी. तुझे आजोबा एका छोट्या कंपनीत नोकरीला होते. पगार तुटपुंजा होता. सकाळ-संध्याकाळ अर्धी भाकरी खाऊन मी दिवस काढायचो. आईने कधी मला ‘अजून घे’ असं म्हटलं नाही.

म्हणणार तरी कशी?

उरलेल्या दोन-तीन भाकऱ्या अजून सात जणांना खायच्या असायच्या. एखादा तुकडा उरलाच तर तो आईसाठी.

मी मोठा होतो म्हणून नवीन कपडे मला मिळायचे. माझे जुने कपडे लहान भावाला… त्याचे त्याच्यापेक्षा लहान भावाला… असं करत करत धाकट्याला अगदी जीर्ण झालेले… मी कसेबसे ग्रॅज्युएशन केलं. नोकरी लागली; पण पगार हातात पडला की, भावंडांचं शिक्षण, कपडे, वह्या-पुस्तकं… हे सगळं आधी डोळ्यासमोर यायचं. ते खर्च भागवून जे उरेल ते आमच्यासाठी. भावांना शिकवलं… बहिणींची लग्नं केली.

मी आणि तुझी आई… आम्ही कधी नवीन कपडे घेतले नाहीत. सिनेमा पाहिला नाही. अनेकदा पोटभर जेवलोसुद्धा नाही. आइस्क्रीम नाही, अगदी वडा-पावही नाही; पण तुला मात्र आम्ही कधीच कशाची कमतरता भासू दिली नाही. तुझ्या सगळ्या इच्छा पूर्ण केल्या. तुला लाडात वाढवलं, शिकवलं… तुला नोकरी लागली. तू भाड्याचं छोटंसं घर घेतलंस.

आम्ही दोन महिन्यांनी पुण्याला येणार होतो; पण उन्हाळ्याच्या सुट्ट्या लागल्या की, बसला गर्दी वाढेल, बसचं रिझर्व्हेशन मिळालं नाही, तर प्रायव्हेट बसचं महागडं तिकीट घ्यावं लागेल म्हणून दोन दिवस आधीच ठरवलं आणि तुझ्याकडे आलो.

मनात एक ठरवलं होतं, आयुष्यात पहिल्यांदाच थोडी हौस करायची. तुझ्यासोबत सिनेमा पाहायचा, हॉटेलमध्ये जेवायचं, आइस्क्रीम खायचं, पुणं फिरायचं, काही दिवस मनसोक्त जगायचं. पण पुण्यात आलो त्या रात्री तुझ्या मित्राचा फोन आला. तू त्याला सांगत होतास —

‘मला कामासाठी खूप फिरावं लागतं. स्कूटी घ्यायची आहे. दहा हजार रुपये डाऊन पेमेंटसाठी जमवलेत. बाकी चाळीस हजार कर्ज घेणार आहे. पण आई-बाबा पहिल्यांदाच पुण्यात आलेत. त्यांच्यासाठी हे दहा हजार वापरतो. तू 10,000 रुपये उसने देतोस का?’ मित्राने नकार दिला तेव्हा तू म्हणालास, ‘हरकत नाही. मी स्कूटी दोन-तीन महिन्यांनी घेईन.’

मी झोपलो होतो, पण तुझी आई जागी होती आणि हे सगळं तिने ऐकलं. तिला रात्रभर झोप लागली नाही. सकाळी तिने मला शेजारच्या मंदिरात नेलं आणि सगळं सांगितलं. तेव्हा आम्ही दोघांनी ठरवलं… तुला कर्जात टाकून आमची हौस करायची नाही.

म्हणून तू विचारलं, ‘सिनेमा?’

आम्ही म्हणालो, ‘नाही.’

‘हॉटेल?’

‘नाही.’

‘आइस्क्रीम?’

‘नाही.’

‘पुणं फिरू?’

‘नाही.’

‘स्लीपर कोच लक्झरी बस?’

‘नाही. दिवसाची लाल परी.’

आणि तुझा खर्च वाढू नये म्हणूनच आम्ही चार दिवसांनी परतलो. तू बाजूला काढून ठेवलेले ते दहा हजार रुपये आम्हाला आमच्या हौसेपेक्षा जास्त महत्त्वाचे वाटले तुझ्या स्कूटीसाठी.

पोरा, तुला कर्ज घेण्याची गरज नाही. या पत्रासोबत पन्नास हजार रुपयांचा डिमांड ड्राफ्ट पाठवला आहे. स्कूटी घे. सायकल चालवून थकू नकोस.

आम्ही आयुष्यभर आमच्या हौशींना ‘नाही’ म्हणालो. पण तुझ्या गरजेला ‘नाही’ म्हणू शकत नाही. आम्ही श्रीमंत नाही, पण पोटच्या गोळ्याच्या आवश्यक गरजेच्या वेळी पुढे न येता मागे राहावं, इतके गरीबही नाही.

तुझाच बाबा

पत्र वाचताना राजचे डोळे पाणावले. आज पहिल्यांदाच त्याला आई-बाबा समजले होते. ज्या ‘नाही’चा त्याला राग आला होता, तो त्याला दिलेला नकार नव्हता… तो त्याच्या सुखासाठी त्यांनी स्वतःला दिलेला नकार होता.

हेही वाचा – दहावी नापास

राजने लगेच बाबांना फोन लावला. बाबांनी फोन उचलला.

“हॅलो?”

राज काहीच बोलला नाही. फक्त रडत राहिला.

“राज?”

“बाबा…”

“काय झालं?”

“काही नाही… तुमचं ‘नाही’ आज मला समजलं.”

काही दिवसांनी राजने स्कूटी घेतली. स्कूटीच्या मागच्या बाजूला त्याने फक्त दोन शब्द लिहिले—

“नकारातून साकार”