देवशयनी ते देवउठनी एकादशी हा चार महिन्यांचा काळ म्हणजे भक्ती, संयमाची साधना आणि पुन्हा नव्या संसाराची सुरुवात!
आपल्या हिंदू संस्कृतीमध्ये प्रत्येक सण, प्रत्येक व्रत आणि प्रत्येक धार्मिक परंपरेमागे काहीतरी विशेष अर्थ दडलेला आहे. आपल्या पूर्वजांनी धार्मिक विधींच्या माध्यमातून जीवन जगण्याची एक सुंदर पद्धत आपल्याला दिली आहे. निसर्ग, आरोग्य, मन, कुटुंब आणि अध्यात्म यांची सांगड आपल्या सणांमध्ये घातलेली दिसते.
अशाच दोन महत्त्वाच्या एकादशी म्हणजे देवशयनी एकादशी आणि देवउठनी एकादशी!
आषाढ महिन्यातील शुक्ल पक्षातील एकादशीला देवशयनी किंवा आषाढी एकादशी म्हणतात, तर कार्तिक महिन्यातील शुक्ल पक्षातील एकादशीला देवउठनी, प्रबोधिनी किंवा देवोत्थान एकादशी म्हणतात.
या दोन एकादशींमधील चार महिन्यांचा काळ म्हणजेच चातुर्मास!
देवशयनी एकादशीला भगवान विष्णू योगनिद्रेत जातात!
धार्मिक मान्यतेनुसार आषाढी एकादशीच्या दिवशी भगवान विष्णू क्षीरसागरात शेषनागावर योगनिद्रेत जातात. त्यांची ही योगनिद्रा चार महिने चालते. कार्तिक शुक्ल एकादशीला ते पुन्हा जागे होतात.
भगवान विष्णूंच्या या दिव्य स्वरूपाचे वर्णन करताना आपण म्हणतो,
शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशम् ।
विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्णं शुभाङ्गम् ॥
लक्ष्मीकान्तं कमलनयनं योगिभिर्ध्यानगम्यम् ।
वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम् ॥
अर्थ : ज्यांचे स्वरूप शांत आहे, जे शेषनागावर शयन करतात, जे संपूर्ण विश्वाचे आधार आहेत, अशा लक्ष्मीकांत भगवान विष्णूंना मी वंदन करतो.
पण इथे एक प्रश्न सहज मनात येतो…
भगवान विष्णू झोपलेले असतात, मग बाकी देवांचे उत्सव कसे सुरू असतात?
याचे उत्तर आपल्या धार्मिक परंपरेत दडलेले आहे.
भगवान विष्णू हे सृष्टीचे पालनकर्ते मानले जातात. त्यांची योगनिद्रा म्हणजे संपूर्ण सृष्टीचे कामकाज थांबणे नव्हे. हा काळ प्रतीकात्मकरित्या संयम, साधना, तपश्चर्या आणि आत्मचिंतनाचा मानला जातो.
या चार महिन्यांत श्रावणातील शिवपूजा, नागपंचमी, गणेशोत्सव, नवरात्र, दसरा, दिवाळी असे कितीतरी सण आणि उत्सव साजरे होतात.
म्हणजेच विष्णू योगनिद्रेत असले तरी भक्तीचा प्रवाह अखंड सुरू असतो.
चातुर्मास : केवळ व्रत नव्हे, तर जीवनशिस्त!
पूर्वीच्या काळात पावसाळ्यात प्रवास करणे कठीण असे. रस्ते, नद्या, शेती आणि वातावरण यांमध्ये अनेक बदल होत. पाण्यामुळे आणि दमट हवेमुळे अन्नपदार्थ लवकर खराब होण्याची शक्यता असे. त्यामुळे या काळात साधू-संत एका ठिकाणी राहून साधना करत असत. लोकही उपवास, सात्त्विक आहार, नामस्मरण, दानधर्म आणि धार्मिक ग्रंथांचे वाचन यांना महत्त्व देत असत.
भगवद्गीतेमध्ये भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात,
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु । युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥
अर्थ : आहार, विहार, कर्म, झोप आणि जागरण यांमध्ये संतुलन ठेवणाऱ्या माणसाचे जीवन सुखी आणि समाधानी होते.
चातुर्मासाचा हाच तर खरा संदेश आहे. या काळात फक्त अन्नाचा त्याग करायचा नसतो, तर वाईट विचारांचा, रागाचा, मत्सराचा, अहंकाराचा आणि अनावश्यक इच्छांचाही त्याग करायचा असतो. चार महिने स्वतःला घडवायचे, मनाला शिस्त लावायची आणि परमेश्वराच्या चिंतनात राहायचे.
मग देवउठनी एकादशीचे महत्त्व काय?
चार महिन्यांची ही साधना पूर्ण झाल्यानंतर कार्तिक महिन्यात देवउठनी एकादशी येते. धार्मिक मान्यतेनुसार या दिवशी भगवान विष्णू योगनिद्रेतून जागे होतात. त्यामुळे या दिवसापासून पुन्हा विवाह, गृहप्रवेश आणि इतर मांगलिक कार्यांना सुरुवात करण्याची परंपरा आहे. जणू काही चार महिने थांबलेला संसाराचा मंगल प्रवास पुन्हा सुरू होतो.
हा दिवस आपल्याला सांगतो की, आयुष्यात कधी थांबायचे, कधी स्वतःला सावरायचे आणि कधी नव्या उत्साहाने कामाला लागायचे हे समजणेही महत्त्वाचे आहे.
देव जागे होतात, त्याचबरोबर आपणही आपल्या कर्तव्यांसाठी जागे व्हायचे असते!
तुळशी विवाह : भक्ती आणि संसाराचा सुंदर संगम!
देवउठनी एकादशीपासून तुळशी विवाहाची परंपरा आहे. काही ठिकाणी एकादशीला, तर काही ठिकाणी द्वादशीला किंवा त्यानंतरच्या शुभदिनी तुळशी विवाह केला जातो.
तुळशीमातेचा विवाह भगवान विष्णूंच्या शालिग्राम स्वरूपाशी लावला जातो. वृंदा आणि भगवान विष्णू यांच्याशी संबंधित पौराणिक कथेला या परंपरेचा आधार आहे.
तुळस ही पवित्रता, आरोग्य, समर्पण आणि मांगल्याचे प्रतीक मानली जाते. शालिग्राम हे भगवान विष्णूंचे प्रतीक आहे.
तुळशीमातेची पूजा करताना म्हटले जाते,
तुलसी श्रीसखि शुभे पापहारिणि पुण्यदे ।
नमस्ते नारदनुते नारायणमनःप्रिये ॥
अर्थ : हे तुळशीमाते, तू शुभकारक आहेस, पापांचा नाश करणारी आणि पुण्य देणारी आहेस. नारायणाला प्रिय असलेल्या तुला माझा नमस्कार.
तुळशी विवाहामागे एक सुंदर जीवनसंदेश आहे. चार महिने भक्ती, व्रत आणि संयम पाळल्यानंतर पुन्हा संसाराला सुरुवात करायची. भक्ती आणि संसार हे एकमेकांच्या विरोधात नाहीत. उलट भक्तीच्या आधारावर उभा राहिलेला संसार अधिक सुंदर होतो.
संतांच्या अभंगातून भक्तीचा अर्थ!
संत तुकाराम महाराज म्हणतात,
सुंदर ते ध्यान उभे विटेवरी ।
कर कटावरी ठेवूनिया ॥
तुळसीहार गळा कांसे पीतांबर ।
आवडे निरंतर हेचि ध्यान ॥
पांडुरंगाचे हे सुंदर रूप डोळ्यांसमोर आणले की मन आपोआप भक्तिरसात रंगून जाते.
आषाढीला पंढरीची वारी करणारे वारकरी, विठ्ठलाच्या नामाचा गजर करणारे भक्त आणि कार्तिकी एकादशीला पंढरपूरला जमणारी लाखो माणसे… हा भक्तीचा अखंड प्रवाह आहे.
संत नामदेव महाराजांच्या विठ्ठलभक्तीची अनुभूती देणारे शब्द आहेत,
तीर्थ विठ्ठल क्षेत्र विठ्ठल ।
देव विठ्ठल देवपूजा विठ्ठल ॥
म्हणजेच देव केवळ मंदिरात नाही, तर आपल्या प्रत्येक चांगल्या कर्मात, प्रत्येक निर्मळ भावनेत आणि प्रत्येक सेवाकार्यात आहे.
याच्याशी संबंधित एक छोटीशी भावनिक कथा : देव झोपले होते, पण एका आईचे मन जागे होते!
एका छोट्याशा गावात एक वृद्ध आई राहत होती. घरात मुलगा, सून, नातवंडे, शेती, जनावरे आणि संसाराची अनेक कामे होती.
आषाढी एकादशी आली. आईने सकाळी स्नान करून भगवान विष्णूंची पूजा केली. हात जोडून ती म्हणाली, “देवा, आता तू चार महिने विश्रांती घे. माझ्या लेकरांवर तुझी कृपा राहू दे. माझ्या घरात सुख, शांती आणि समाधान नांदू दे.”
चार महिने गेले.
हेही वाचा – पसारा आवरेना आठवणींचा!
या काळात घरात श्रावण आला, गणपती आले, नवरात्र आले, दसरा आणि दिवाळीही झाली. आई प्रत्येक सण भक्तिभावाने साजरा करत होती.
एके दिवशी नातवाने तिला विचारले, “आजी, तू म्हणतेस ना की देव झोपले आहेत, मग आपण रोज पूजा कशी करतो? गणपती बाप्पा येतात, देवी येते, दिवाळी येते… मग विष्णू भगवानच का झोपतात?”
आजी हसली आणि म्हणाली, “बाळा, देव कधीच खऱ्या अर्थाने झोपत नाहीत. देवाची योगनिद्रा म्हणजे आपल्याला दिलेला एक संदेश आहे. निसर्गाला विश्रांतीची गरज असते, तशीच माणसालाही असते. या चार महिन्यांत आपण स्वतःकडे पाहायचे, मन स्वच्छ करायचे, वाईट सवयी सोडायच्या आणि भक्तीत रमायचे.”
म्हणता म्हणता कार्तिक महिना आला. देवउठनी एकादशीचा दिवस उजाडला. आजीने घर स्वच्छ केले. तुळशी वृंदावन सजवले. रांगोळी काढली. तुळशीला फुलांचा हार घातला. दिव्यांची आरास केली.
नातवाने पुन्हा विचारले, “आजी, आता देव उठले. मग काय होणार?”
आजीने तुळशीसमोर दिवा लावला आणि म्हणाली, “आता बाळा, आपली जबाबदारी सुरू होणार! चार महिने आपण देवाचे नाम घेतले, संयम पाळला, मनाला आवर घातला. आता पुन्हा संसाराची गाडी चालवायची आहे. शेतात काम करायचे आहे, घरातील जबाबदाऱ्या पार पाडायच्या आहेत, लग्नकार्य करायची आहेत, नाती जपायची आहेत.”
नातू म्हणाला, “म्हणजे देव झोपले होते तेव्हा आपण भक्ती करायची आणि देव उठल्यावर संसार करायचा?”
आजीने त्याच्या डोक्यावरून हात फिरवला आणि म्हणाली, “नाही रे बाळा! भक्ती आणि संसार वेगळे नाहीत. देव झोपले असताना भक्ती करायची आणि देव उठल्यावर संसार करायचा, असे नाही. तर भक्ती मनात ठेवून संसार करायचा, हा या दोन एकादशींचा खरा अर्थ आहे.”
थोडा वेळ थांबून ती पुढे म्हणाली, “देवाला फक्त मंदिरात जागवायचे नसते. आपल्या मनातील चांगुलपणाही जागा करायचा असतो. दुसऱ्याच्या दुःखात सहभागी व्हायचे असते. भुकेल्याला अन्न द्यायचे असते. आपली माणसे जपायची असतात. हेच खरे देवाचे काम!”
नातवाने तुळशीला नमस्कार केला.
त्या दिवशी त्याला देवउठनी एकादशीचा खरा अर्थ समजला.
आजच्या देवउठनी एकादशीला आपण काय करावे?
या पवित्र दिवशी सकाळी लवकर उठून स्नान करावे. भगवान विष्णूंची पूजा करावी. विष्णुसहस्रनाम, भगवद्गीता किंवा हरिपाठाचे पठण करावे. तुळशीसमोर दिवा लावावा. शक्य असल्यास उपवास करावा. आपल्या आरोग्यानुसार फलाहार घ्यावा. गरजू व्यक्तींना अन्नदान किंवा वस्त्रदान करावे. तुळशी विवाह परंपरेनुसार साजरा करावा.
पण या सर्वांबरोबरच एक महत्त्वाचा संकल्प करावा.
मनातील राग कमी करायचा, नात्यांमधील कटुता दूर करायची, अहंकार सोडायचा, चांगले विचार स्वीकारायचे आणि आपल्या कर्तव्यांना नव्या उत्साहाने सुरुवात करायची.
हेही वाचा – आश्वस्त करणारी मिठी
या दोन एकादशी आपल्याला काय शिकवतात?
देवशयनी एकादशी सांगते — थोडे थांबा, स्वतःकडे पाहा, मनाला शुद्ध करा, संयम पाळा.
देवउठनी एकादशी सांगते — आता जागे व्हा, जबाबदाऱ्या स्वीकारा, नव्या उत्साहाने जीवनाला सुरुवात करा.
तुळशी विवाह सांगतो — भक्ती आणि संसार यांचा सुंदर संगम साधा.
शेवटचा विचार…
देवशयनी एकादशी आपल्याला थांबण्याचे महत्त्व शिकवते, तर देवउठनी एकादशी पुन्हा चालण्याची प्रेरणा देते.
चार महिने संयम पाळायचा, स्वतःला घडवायचे, मनाला भक्तीची जोड द्यायची आणि त्यानंतर नव्या उत्साहाने संसारात कार्यरत व्हायचे. कारण संसार सोडून देव मिळवायचा नसतो, तर देवाला सोबत घेऊन संसार करायचा असतो.
देवाला जागवण्यापूर्वी आपल्या मनातील माणुसकी जागवूया.
संत ज्ञानेश्वर महाराजांच्या पसायदानातील प्रार्थनेने या मंगल दिवसाची सांगता करूया,
दुरितांचे तिमिर जावो । विश्व स्वधर्म सूर्ये पाहो ॥
जो जे वांछील तो ते लाहो । प्राणिजात ॥
सर्वांच्या जीवनातील दुःख आणि अज्ञानाचा अंधार दूर होवो. प्रत्येकाला सद्बुद्धी मिळो. प्रत्येकाच्या संसारात सुख, शांती, प्रेम आणि समाधान नांदो.
भगवान श्रीहरी आपल्या सर्वांच्या जीवनात भक्ती, आनंद आणि मांगल्य घेऊन येवोत. तुळशीमातेच्या कृपेने प्रत्येक घरात पवित्रतेचा सुगंध दरवळत राहो.
देवउठनी एकादशीच्या सर्वांना मनःपूर्वक शुभेच्छा!
॥ श्रीहरी विठ्ठल ॥
॥ पांडुरंग हरी ॥
॥ श्री विष्णवे नमः ॥ 🙏


