Author: दिलीप कजगांवकर

राज हा सदानंद आणि सावित्रीबाईंचा एकुलता एक मुलगा. नोकरीच्या निमित्ताने गेली काही वर्षं तो आई-बाबांसह इंदूरला राहात होता. पुण्याला नोकरी मिळाली म्हणून मागच्या महिन्यातच तो आई-बाबांसह पुण्यात आला होता. पुण्यात ना नातेवाईक, ना मित्र. नवं शहर.. नवी नोकरी… नवं आयुष्य… सगळं हळूहळू स्थिरावत होतं. आणि एक दिवस अचानक राजच्या मोबाइलवर फोन आला. “सदानंद हे तुमचे बाबा ना?” “हो.” “तुमचे बाबा हॉस्पिटलमध्ये आहेत. त्यांची प्रकृती गंभीर आहे. ऑपरेशन आजच करावं लागेल, त्यासाठी चार लाख रुपये भरावे लागतील.” राज थरथरू लागला, “बाबांना काय झालं?” “ते बोलण्याच्या अवस्थेत नाहीत. तुम्ही लगेच हॉस्पिटलला या.” फोन कट झाला. राज सुन्न झाला. त्याच्या डोळ्यांसमोर बाबांचा चेहरा…

राजने आई-बाबांना शिवाजीनगर बसस्थानकावर लाल परीमध्ये बसवलं आणि तो घरी परतला. घरी येताना त्याच्या मनात विचारांचं काहूर माजलं होतं… “हे प्रत्येक गोष्टीला नाहीच का म्हणतात?” कपडे घ्यायचे म्हटलं की, ‘नाही’… सिनेमा बघू म्हटलं की, ‘नाही’… बाहेर खायला जाऊ म्हटलं की, ‘नाही’…. आइस्क्रीम… ‘नाही’, कॉफी… ‘नाही’, एवढंच काय, लक्झरी बसने/ स्लीपर कोचने जायचं म्हटलं, तरी ‘नाही’… लाल परीच हवी आणि तीही दिवसाची! सारखं नाही… नाही… नाही… जणू काही त्यांच्या तोंडात नकारघंटाच बसवली होती. खरं तर आई-बाबा आणखी दोन महिन्यांनी पुण्याला येणार होते; पण दोन दिवसांपूर्वी अचानक फोन करून त्यांनी लवकरच येणार असल्याचं सांगितलं आणि ते दोघं आले. ते पुण्याला प्रथमच येत…

सकाळचा चहा पित घराच्या ओसरीत बसलेले सदानंद आणि सावित्रीबाई एकमेकांकडे पाहात होते. कर्ज काढून शहराच्या मध्यवर्ती भागात घेतलेलं हे लहानसं घर. खूप काटकसर करावी लागली होती, कर्जाचे हप्ते फेडायला. मुलांच्या शिक्षणासाठी घेतलेले कर्ज फेडण्यात निवृत्तीच्या वेळी मिळालेले सर्व पैसे संपले होते. खासगी नोकरी केल्याने पेन्शन नव्हते आणि त्यामुळे त्यांना घरात फारशी किंमतही नव्हती. या घराच्या किती आठवणी होत्या — राज आणि वरदच्या बालपणीच्या, त्यांच्या शाळेच्या, महाविद्यालयातील प्रवेशाच्या, त्यांच्या पहिल्या पगाराच्या… आणि मुलांनी आता हे घर विकायचं ठरवलं होतं, त्यामुळे सदानंद अस्वस्थ झाले होते. “हे सर्व करतोय ते आपल्या मुलांसाठीच ना…” सावित्रीबाईंनी हळू आवाजात म्हटलं. “हो सावित्री, पण आपल्या दोन्ही मुलांना…

साधारणतः पाच वर्षांपूर्वीची गोष्ट. राज या माझ्या जवळच्या मित्राचा फोन आला. “मी पुढच्या रविवारी पुण्याला येणार आहे, आहेस का घरी? आणि 5-6 तास मला देऊ शकशील का?” “मित्रा ये, मी पुढच्या रविवारी एकटाच आहे, पूर्ण दिवस देईन, तू नक्की ये.” रात्रभर प्रवास करून राज सकाळी लवकरच आला. खूप वर्षांनंतर भेटल्यामुळे गप्पा रंगल्या. चहा पिताना राज म्हणाला, “आपल्या चार मित्रांकडे जायचेय.” राजने नाव, पत्ता आणि भेटीच्या वेळा दाखविल्या. “तुझी गाडी नको, मी मर्सिडीज बुक केलीय,” राजने सांगितले. बरोबर दहा वाजता आम्ही अजयच्या घरी पोहोचलो. मर्सिडीजमधून आलेलो पाहून अजयने मोठ्या आदराने स्वागत केले. गप्पा मारता मारता पोहे खाऊन झाले. “चहा की कॉफी?”…

राज हा एक हुशार, तडफदार आणि प्रामाणिक पोलीस इन्स्पेक्टर. नागपूरच्या एका उच्चभ्रू सोसायटीत त्याचे वास्तव्य. राजची बहीण नागपूरच्या शासकीय शाळेत शिक्षिका, तर मेहुणे कारागृहात जेलर. सहा महिन्यांपूर्वी जेलर साहेबांच्या एका चुकीमुळे गुंड वरद जेलमधून पळण्यात यशस्वी झाला. जेलर साहेबांना तात्पुरते निलंबित करण्यात आले. पुढील 30 दिवसांत वरद सापडला नाही, तर कायमचे निलंबन होणार होते. वरद पुण्यात असल्याची खात्रीशीर बातमी राजला मिळाली आणि तो पुण्यात दाखल झाला. नेहा ही राजची सौभाग्यवती. नेहाने सांगितलेल्या मठात राज संध्याकाळी आला. अतिशय प्रसन्न आणि भक्तिमय वातावरण होते. “बेटी, बाबा महाराजांच्या फोटोला मनापासून नमस्कार करून काय हवं ते माग. महाराज कृपाळू आहेत. नवसाला पावतात,” एक सुशिक्षित…

सदानंदांच्या आयुष्याचं एकच गणित होतं — पैशांची बेरीजच झाली पाहिजे… वजाबाकी नाही! पैसे कमवायचे, कमीत कमी खर्च करून शिल्लक बँकेत जमा करून पूंजी वाढवत जायची. बस्स! आयुष्याचं ध्येयच त्यांनी जणू या तीन गोष्टींत समाविष्ट करून ठेवलं होतं. एखादी आवश्यक वस्तू घ्यायची असली तरी, दहा वेळा विचार करायचा. भाजी महाग झाली तर भाजी कमी घ्यायची. वीजबिल वाढलं तर दिवे वापरणं कमी… नवीन चपला आणि कपडे कशाला? “जुने आहेत ना!” हॉटेलमध्ये जेवण? “घरचं जेवण किती रुचकर असतं, मग उगाच खर्च कशाला?” नवीन चष्मा? “नको नको, जुना दुरुस्त करूया.” सदानंदांसाठी खर्च म्हणजे पुंजीची वजाबाकी आणि पुंजीची वजाबाकी म्हटलं की, “नको… नको” हेच त्यांचं…

राज आणि नेहा एका टुमदार बंगल्यात रहात होते. बंगल्याच्या आजूबाजूला दाट हिरवीगार झाडी होती. बंगल्याच्या एका भागात पाहुण्यांसाठी स्वतंत्र प्रवेशद्वार असलेला, सर्व सोयींनी सुसज्ज हॉल, बेडरूम, किचन आणि बाथरूम अशी स्वतंत्र व्यवस्था होती. नेहाला चार महिन्यांसाठी अमेरिकेला जायचे होते म्हणून ती तयारी करत होती, पण राज काहीसा काळजीत होता. “काय झालं?” “तू चार महिने नसणार… माझ्या जेवणाचं काय?” नेहा हसली… “मी शिकवते तुला!” नेहाने त्याला स्वयंपाक शिकवायला सुरुवात केली. पोहे, उपमा, भाजी, आमटी, भात आणि पोळी… पोळी सोडून बाकी बेचव का होईना, पण करता यायला लागलं. पहिली पोळी भारताच्या नकाशासारखी झाली… दुसरी आफ्रिकेसारखी… तिसरी पोळी पाहून नेहा म्हणाली, “राज, ही…

सदानंद आणि सावित्रीबाई पुण्याला राहात होते. राज हा त्यांचा एकुलता एक मुलगा चेन्नईत कामाला होता. सुमारे 10 वर्षांपूर्वी प्रायव्हेट कंपनीतून निवृत्त झालेल्या सदानंदांची आर्थिक परिस्थिती तशी बेताचीच होती… आज पालकमंत्र्यांकडून सदानंदांचा त्यांच्या उत्कृष्ट लिखाणाबद्दल सत्कार होणार होता. सावित्रीबाईंनी सदानंदांचा पांढरा शर्ट आणि निळी पॅंट कालच बाहेरून इस्त्री करून आणली होती. कार्यक्रमाला जाण्यासाठी सदानंद फ्रेश झाले आणि ते शर्ट घालणार तेवढ्यात त्यांच्या लक्षात आलं की, इस्त्री करून आणलेल्या शर्टवर इस्त्रीचा डाग होता आणि शर्टला एक मोठं भोक देखील पडलं होतं. आता काय करायचं? सदानंद विचारात पडले. तेवढ्यात सावित्रीबाई म्हणाल्या, “राजचा एक नवीन शर्ट कपाटात आहे, पांढऱ्या रंगाचाच आहे. तो घाला. उद्या…

“राज, पुढच्या महिन्यात तुझा वाढदिवस आहे. बाबा तुला वाढदिवसाची भेट म्हणून नवी कोरी मर्सिडीज देणार आहेत. ती गाडी आणि तिचा ड्रायव्हर फक्त तुझ्यासाठी असेल.” “आई, खरंच?” राजने आश्चर्याने विचारले. “हो राज. काल रात्री बाबांनी सांगितलं. नवीन तंत्रज्ञान आणि विशेषतः एआयचा वापर करून कंपनीचा खर्च खूप कमी होणार आहे. त्यामुळे कंपनीला भरघोस नफा होईल, असं बाबा म्हणत होते.” राज आनंदाने अक्षरशः हवेत तरंगत होता. मित्रांना काहीच न सांगता वाढदिवसाच्या दिवशी मर्सिडीज घेऊन शाळेत जायचं आणि सगळ्यांना आश्चर्याचा धक्का द्यायचा, असा त्याने बेत केला. वाढदिवसाला अजून आठ दिवस बाकी होते. शाळेतून परतला, तेव्हा त्याचा चेहरा पूर्णपणे उतरलेला होता. “राज, काय झालं?” आईने…

वातानुकूलित सिटीबस स्टॉपवर थांबली. मागच्या दरवाजातून राज, हा अतिशय रुबाबदार तरुण, बसमध्ये चढला. साधारणतः सहा फूट उंच, गोरापान वर्ण, आकर्षक पोशाख आणि प्रभावी व्यक्तिमत्त्व! नियमांना धाब्यावर बसवण्याचा हक्क असल्याच्या तोऱ्यात पुढच्या दरवाजातून दोन सुंदर तरुणी बसमध्ये चढल्या. एकीचा गोरा वर्ण, मध्यम उंची, सडपातळ बांधा, डार्क निळा स्लीव्हलेस टी-शर्ट, ॲश कलरची जीन्स, सुंदर गॉगल आणि ब्रँडेड शूज, तर दुसरीचे लांब मोकळे केस, फॅशनेबल पंजाबी ड्रेस, गव्हाळ वर्ण, इम्पोर्टेड गॉगल आणि हाय हिल्स. त्या सौंदर्यवतींना बघताच राजची विकेट पडली. योगायोगाने किंवा जाणीवपूर्वक प्रयत्न करून, त्याला त्यांच्या मागची सीट मिळाली. गप्पा मारण्यात दोघी मग्न होत्या. राज मन लावून आणि कान टवकारून त्यांचे बोलणे…