लेखक: दिलीप कजगांवकर

नेहमीप्रमाणेच एक यशस्वी शस्त्रक्रिया करून डॉक्टर वरद ऑपरेशन रूममधून बाहेर आले. आजची शस्त्रक्रिया खूप गुंतागुंतीची होती आणि पेशंट कोणी सामान्य माणूस नव्हता, तर तो होता त्यांचा जिवलग मित्र डॉक्टर राज! शस्त्रक्रिया सुरू असताना राजची कन्या नेहा लगतच्या प्रतीक्षागृहात बसली होती. “नेहा, तुझ्या बाबांचं ऑपरेशन यशस्वी झालं. अगं, आज माझा जीव टांगणीला लागला होता. खूप टेन्शन होतं. आज मला कोणत्याही परिस्थितीत हरायचं नव्हतं!” नेहा आश्चर्याने डॉक्टरांकडे पाहत म्हणाली, “काका, तुम्ही आजपर्यंत केलेली सर्व ऑपरेशन्स यशस्वी झाली आहेत, मग आज कसलं एवढं टेन्शन होतं?” डॉक्टर वरद तिच्या शेजारी बसले. तिच्या डोक्यावरून प्रेमाने हात फिरवत म्हणाले, “ऐक नेहा. ही गोष्ट आहे माझी, तुझ्या…

राज हा पुण्यातील एक यशस्वी ठेकेदार. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील हेवाळे गावाजवळ एका मोठ्या इको-रिसॉर्टचं बांधकाम होणार होतं. त्या कामासंबंधीची एक महत्त्वाची बैठक दुसऱ्या दिवशी सकाळी नऊ वाजता होती. राजला सकाळी पुण्याहून निघून मीटिंगला वेळेत पोहोचणं शक्य नव्हतं, म्हणून त्याने आदल्या दिवशीच निघायचं ठरवलं होतं. हेवाळेजवळच्या एका छोट्याशा होम-स्टेमध्ये त्याने खोली बुक केली होती. संध्याकाळी सहा वाजता घरातून निघताना नेहाने त्याच्या हातात थर्मास दिला. राजने थर्मास हातात घेत विचारलं, “कशाला?” “चहा आहे. वाटेत उपयोगी पडेल.” राज हसला… “अगं, पुण्यापासून कोकणापर्यंतच्या चहाच्या टपऱ्या बंद झाल्या की काय?” “वाटेत उपयोगी पडेल, असू दे,” नेहा म्हणाली. राजने थर्मास गाडीत ठेवला. तो गाडी सुरू करणार, तेवढ्यात…

एअरपोर्टवरील लाऊंज बऱ्यापैकी भरलं होतं. अनेक फ्लाइट्स लेट झाल्यामुळे तिथे बसलेल्या प्रवाशांच्या चेहऱ्यावर कंटाळा स्पष्ट दिसत होता. एका कोपऱ्यात साधा टी-शर्ट आणि जीन्स घातलेला राज वरदसोबत गप्पा मारत बसला होता. वरद उद्योजक होता आणि राज हा त्याचा सल्लागार. तेवढ्यात महागडा ब्लेझर, चमकदार शूज आणि इम्पोर्टेड बॅग घेतलेले सदानंद तिथे आले. सदानंद शंभर कोटींच्या IT कंपनीचे मालक होते. मुळातच अहंकारी असलेल्या सदानंदांचा अहंकार कंपनी जशी मोठी झाली तसा वाढतच गेला. त्यांना पाहताच राज मोठ्या आदराने म्हणाला, “नमस्कार, सर.” “अरे राज! किती वर्षांनी भेटतोस?” “हो सर, पाच वर्षांनी.” “राज, तू LinkedIn वरून गायब झालास. मला वाटलं, एक तर तू अजूनही काम शोधत…

“डॉक्टर… माझ्या मुलाला काय झालं?” सदानंदांचा आवाज थरथरत होता. “फूड पॉयझनिंग झालं आहे. काय खाल्लं होतं त्याने?” सदानंद काही बोलण्याआधीच राजचा मित्र वरद म्हणाला, “नाटकानंतर आम्ही नाश्ता आणि मिठाई मागवली होती.” सदानंदांनी नाश्ता आणि मिठाईचं बिल वरदकडून घेतलं आणि ते फेमस मिठाईवाल्यांचं बिल खिशात ठेवलं. ‘फेमस मिठाईवाले’— पन्नास वर्षं जुनं दुकान. उत्तम चव, दर्जा आणि विश्वास यासाठी प्रसिद्ध. “इथली मिठाई म्हणजे डोळे झाकून घ्यावी,” असं ग्राहक म्हणायचे. 0000 राज हा सदानंदांचा एकुलता एक मुलगा. एम.एस. करण्यासाठी अमेरिकेला जाणार होता… “बाबा, एम.एस. करून आलो की, आधुनिक तंत्रज्ञान आपल्या व्यवसायात वापरणार,” राज उत्साहाने म्हणायचा. सदानंद त्याच्या पाठीवर हात ठेवत म्हणायचे, “तू फक्त…

राज हा सदानंद आणि सावित्रीबाईंचा एकुलता एक मुलगा. नोकरीच्या निमित्ताने गेली काही वर्षं तो आई-बाबांसह इंदूरला राहात होता. पुण्याला नोकरी मिळाली म्हणून मागच्या महिन्यातच तो आई-बाबांसह पुण्यात आला होता. पुण्यात ना नातेवाईक, ना मित्र. नवं शहर.. नवी नोकरी… नवं आयुष्य… सगळं हळूहळू स्थिरावत होतं. आणि एक दिवस अचानक राजच्या मोबाइलवर फोन आला. “सदानंद हे तुमचे बाबा ना?” “हो.” “तुमचे बाबा हॉस्पिटलमध्ये आहेत. त्यांची प्रकृती गंभीर आहे. ऑपरेशन आजच करावं लागेल, त्यासाठी चार लाख रुपये भरावे लागतील.” राज थरथरू लागला, “बाबांना काय झालं?” “ते बोलण्याच्या अवस्थेत नाहीत. तुम्ही लगेच हॉस्पिटलला या.” फोन कट झाला. राज सुन्न झाला. त्याच्या डोळ्यांसमोर बाबांचा चेहरा…

राजने आई-बाबांना शिवाजीनगर बसस्थानकावर लाल परीमध्ये बसवलं आणि तो घरी परतला. घरी येताना त्याच्या मनात विचारांचं काहूर माजलं होतं… “हे प्रत्येक गोष्टीला नाहीच का म्हणतात?” कपडे घ्यायचे म्हटलं की, ‘नाही’… सिनेमा बघू म्हटलं की, ‘नाही’… बाहेर खायला जाऊ म्हटलं की, ‘नाही’…. आइस्क्रीम… ‘नाही’, कॉफी… ‘नाही’, एवढंच काय, लक्झरी बसने/ स्लीपर कोचने जायचं म्हटलं, तरी ‘नाही’… लाल परीच हवी आणि तीही दिवसाची! सारखं नाही… नाही… नाही… जणू काही त्यांच्या तोंडात नकारघंटाच बसवली होती. खरं तर आई-बाबा आणखी दोन महिन्यांनी पुण्याला येणार होते; पण दोन दिवसांपूर्वी अचानक फोन करून त्यांनी लवकरच येणार असल्याचं सांगितलं आणि ते दोघं आले. ते पुण्याला प्रथमच येत…

सकाळचा चहा पित घराच्या ओसरीत बसलेले सदानंद आणि सावित्रीबाई एकमेकांकडे पाहात होते. कर्ज काढून शहराच्या मध्यवर्ती भागात घेतलेलं हे लहानसं घर. खूप काटकसर करावी लागली होती, कर्जाचे हप्ते फेडायला. मुलांच्या शिक्षणासाठी घेतलेले कर्ज फेडण्यात निवृत्तीच्या वेळी मिळालेले सर्व पैसे संपले होते. खासगी नोकरी केल्याने पेन्शन नव्हते आणि त्यामुळे त्यांना घरात फारशी किंमतही नव्हती. या घराच्या किती आठवणी होत्या — राज आणि वरदच्या बालपणीच्या, त्यांच्या शाळेच्या, महाविद्यालयातील प्रवेशाच्या, त्यांच्या पहिल्या पगाराच्या… आणि मुलांनी आता हे घर विकायचं ठरवलं होतं, त्यामुळे सदानंद अस्वस्थ झाले होते. “हे सर्व करतोय ते आपल्या मुलांसाठीच ना…” सावित्रीबाईंनी हळू आवाजात म्हटलं. “हो सावित्री, पण आपल्या दोन्ही मुलांना…

साधारणतः पाच वर्षांपूर्वीची गोष्ट. राज या माझ्या जवळच्या मित्राचा फोन आला. “मी पुढच्या रविवारी पुण्याला येणार आहे, आहेस का घरी? आणि 5-6 तास मला देऊ शकशील का?” “मित्रा ये, मी पुढच्या रविवारी एकटाच आहे, पूर्ण दिवस देईन, तू नक्की ये.” रात्रभर प्रवास करून राज सकाळी लवकरच आला. खूप वर्षांनंतर भेटल्यामुळे गप्पा रंगल्या. चहा पिताना राज म्हणाला, “आपल्या चार मित्रांकडे जायचेय.” राजने नाव, पत्ता आणि भेटीच्या वेळा दाखविल्या. “तुझी गाडी नको, मी मर्सिडीज बुक केलीय,” राजने सांगितले. बरोबर दहा वाजता आम्ही अजयच्या घरी पोहोचलो. मर्सिडीजमधून आलेलो पाहून अजयने मोठ्या आदराने स्वागत केले. गप्पा मारता मारता पोहे खाऊन झाले. “चहा की कॉफी?”…

राज हा एक हुशार, तडफदार आणि प्रामाणिक पोलीस इन्स्पेक्टर. नागपूरच्या एका उच्चभ्रू सोसायटीत त्याचे वास्तव्य. राजची बहीण नागपूरच्या शासकीय शाळेत शिक्षिका, तर मेहुणे कारागृहात जेलर. सहा महिन्यांपूर्वी जेलर साहेबांच्या एका चुकीमुळे गुंड वरद जेलमधून पळण्यात यशस्वी झाला. जेलर साहेबांना तात्पुरते निलंबित करण्यात आले. पुढील 30 दिवसांत वरद सापडला नाही, तर कायमचे निलंबन होणार होते. वरद पुण्यात असल्याची खात्रीशीर बातमी राजला मिळाली आणि तो पुण्यात दाखल झाला. नेहा ही राजची सौभाग्यवती. नेहाने सांगितलेल्या मठात राज संध्याकाळी आला. अतिशय प्रसन्न आणि भक्तिमय वातावरण होते. “बेटी, बाबा महाराजांच्या फोटोला मनापासून नमस्कार करून काय हवं ते माग. महाराज कृपाळू आहेत. नवसाला पावतात,” एक सुशिक्षित…

सदानंदांच्या आयुष्याचं एकच गणित होतं — पैशांची बेरीजच झाली पाहिजे… वजाबाकी नाही! पैसे कमवायचे, कमीत कमी खर्च करून शिल्लक बँकेत जमा करून पूंजी वाढवत जायची. बस्स! आयुष्याचं ध्येयच त्यांनी जणू या तीन गोष्टींत समाविष्ट करून ठेवलं होतं. एखादी आवश्यक वस्तू घ्यायची असली तरी, दहा वेळा विचार करायचा. भाजी महाग झाली तर भाजी कमी घ्यायची. वीजबिल वाढलं तर दिवे वापरणं कमी… नवीन चपला आणि कपडे कशाला? “जुने आहेत ना!” हॉटेलमध्ये जेवण? “घरचं जेवण किती रुचकर असतं, मग उगाच खर्च कशाला?” नवीन चष्मा? “नको नको, जुना दुरुस्त करूया.” सदानंदांसाठी खर्च म्हणजे पुंजीची वजाबाकी आणि पुंजीची वजाबाकी म्हटलं की, “नको… नको” हेच त्यांचं…