सार्थ ज्ञानेश्वरी : रात्री आणि दिवसा, कनका आणि कापुसा

अध्याय तेरावा

अनादित्वान्निर्गुणत्वात् परमात्मायमव्ययः । शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥31॥

तरी परमात्मा म्हणिपे । तो ऐसा जाण स्वरूपें । जळीं जळें न लिंपे । सूर्यु जैसा ॥1093॥ कां जे जळा आदीं पाठीं । सूर्य असतुचि असे किरीटी । माजीं बिंबे तें दृष्टी । आणिकांचिये ॥1094॥ तैसा आत्मा देहीं । आथि म्हणिपे हें कांहीं । साचें तरी नाहीं । तो जेथिंचा तेथें ॥1095॥ आरिसां मुख जैसें । बिंबलिया नाम असे । देहीं वसणें तैसें । आत्मतत्त्वा ॥1096॥ तया देहा म्हणती भेटी । हे सपायी निर्जीव गोठी । वारिया वाळुवे गांठी । केंही आहे  ॥1097॥ आगी आणि पींसा । दोरा सुवावा कैसा । केउता सांदा आकाशा । पाषाणेंसी  ॥1098॥ एक निघे पूर्वेकडे । एक तें पश्चिमेकडे । तिये भेटीचेनि पाडें । संबंधु हा ॥1099॥ उजिवडा आणि अंधारेया । जो पाडु मृता उभया । तोचि गा आत्मया । देहा जाण ॥1100॥ रात्री आणि दिवसा । कनका आणि कापुसा । अपाडु कां जैसा । तैसाचि हा ॥1101॥ देह तंव पांचांचें जालें । हें कर्माचां गुणीं गुंथले । भंवतसे चाकीं सूदलें । जन्ममृत्यूचां ॥1102॥ हें काळानळाचां कुंडीं । घातली लोणियाची उंडी । माशी पांखु पाखडी । तंव हें सरे ॥1103॥ हें विपायें आगी पडे । तरी भस्म होऊनि उडे । जाहलें श्वाना वरपडें । तरी ते विष्ठा ॥1104॥ या चुके दोन्हीं काजा । तरी होय कृमींचा पुंजा । हा परिणामु कपिध्वजा । कश्मलु गा ॥1105॥ या देहाची हे दशा । आणि आत्मा तो एथ ऐसा । पैं नित्य सिद्ध आपैसा । अनादिपणें ॥1106॥ सकळु ना निष्कळु । अक्रियु ना क्रियाशीळु । कृश ना स्थुळु । निर्गुणपणें ॥1107॥ आभासु ना निराभासु । प्रकाशु ना अप्रकाशु । अल्प ना बहुवसु । अरूपपणें ॥1108॥ रिता ना भरितु । रहितु ना सहितु । मूर्तु ना अमूर्तु । शून्यपणें ॥1109॥ आनंदु ना निरानंदु । एक ना विविधु । मोकळा ना बुद्धु । आत्मपणें ॥1110॥ येतुला ना तेतुला । आइता ना रचिला । बोलता ना उगला । अलक्षपणें ॥1111॥ सृष्टीचां होणां न रचे । सर्वसंहारें न वेंचे । आथी नाथी या दोहींचें । पंचत्व तो ॥1112॥ मवे ना चर्चे । वाढे ना खांचे । विटे ना वेंचे । अव्ययपणें ॥1113॥ एवंरूप पैं आत्मा । देहीं जें म्हणती प्रियोत्तमा । तें मठाकारें व्योमा । नाम जैसें ॥1114॥ तैसें तयाचिये अनुस्यूती । होती जाती देहाकृती । तो घे ना सांडी सुमती । जैसा तैसा ॥1115॥ अहोरात्रें जैशी । येती जाती आकाशीं । आत्मसत्तें तैसीं । देहें जाण ॥1116॥ म्हणोनि इयें शरीरीं । कांहीं करवीं ना करी । आयताही व्यापारीं । सज्जु नव्हे ॥1117॥ यालागीं स्वरूपें । उणा पुरा न घेपे । हें असो तो न लिंपे । देहीं देहा ॥1118॥

हेही वाचा – सार्थ ज्ञानेश्वरी : मोक्षासकट गती, जेथें येती विश्रांती

अर्थ

हे कौंतेया, अनादि आणि गुणरहित असल्यामुळे हा परमात्मा अव्यय आहे; व तो  शरीराच्या ठिकाणी स्थित असला तरी (काही कर्मे) करीत नाही. (सर्व कर्मांपासून) अलिप्त असतो. ॥31॥

(श्रीकृष्ण) म्हणाले, ज्याप्रमाणे सूर्य पाण्यात प्रतिबिंबित झालेला दिसला, तरी तो पाण्याने ओला होत नाही, त्याप्रमाणे परमात्मा म्हणून ज्यास म्हणतात, तो प्रकृतीत असूनही, प्रकृतीच्या गुणांनी लिप्त होत नाही. अशा स्वरूपाचा तो आहे, असे समज. ॥1093॥ कारण की, अर्जुना, जळाच्या आधी आणि नंतर सूर्य आहेच आहे. पाण्यामधे तो प्रतिबिंबित होतो, ते दुसर्‍याच्या दृष्टीने. ॥1094॥ त्याप्रमाणे आत्मा देहात आहे, असे जे म्हटले जाते, ते काही खरे नाही, तर आत्मा जेथे आहे तेथेच आहे. ॥1095॥ आरशात मुख बिंबले असता त्यास प्रतिबिंब असे आपण म्हणतो, त्याप्रमाणे देहामधे आत्मतत्त्वाचे राहणे आहे. (देहात आत्मतत्त्व प्रतिबिंबरूपाने असते). ॥1096॥ त्याचा व देहाचा संबंध आहे, असे जे म्हणतात, ते म्हणणे सर्वथैव निर्जीव आहे. वार्‍याची व वाळूची गाठ बांधणे, हे कोठे आहे काय? ॥1097॥ अग्नि आणि पीस यांना दोरा कसा घालावयचा? आकाश व दगड यांचा सांधा कसा जोडावयचा? ॥1098॥ एक मनुष्य पूर्वेकडे निघाला व दुसरा पश्चिमेकडे निघाला. त्यांच्या भेटीप्रमाणे देहाचा व आत्म्याचा संबंध आहे. ॥1099॥ उजेड आणि अंधार यात जे सादृश्य, अथवा मेलेला व जिवंत यात जे सादृश्य, तेच सादृश्य अर्जुना, आत्मा व देह यामधे आहे, असे समज. ॥1100॥ रात्र व दिवस, सोने व कापूस, यामधे जितके अंतर आहे तसेच असादृश्य आत्मा व देह यामधे आहे. ॥1101॥ हा देह तर पंचमहाभूतांचा बनला आहे व कर्माच्या दोराने गुंफलेला आहे व जन्ममृत्यूच्या चाकावर घातलेला असून गरगरा फिरत आहे. ॥1102॥ कालरूपी अग्नीच्या रूंडात हा (देह) लोण्याचा गोळा घातलेला आहे. व माशी आपले पंख फडफडावते तितक्या कालातच हा (देह) नाश पावतो. ॥1103॥ हा देह कदाचित अग्नीत पडला तर राख होऊन उडून जातो व कुत्र्याच्या तावडीत जर हा देह सापडला, तर त्याची विष्ठा होते. ॥1104॥ वरील या दोन परिणामांना जर तो चुकला, तर तो (देह) किड्यांचा ढीग होतो. असा हा देहाचा परिणाम, अर्जुना, वाईट आहे. ॥1105॥ या देहाची अशी अव्यवस्था आहे आणि आत्मा तर असा आहे की अनादिपणामुळे तो (आत्मा) स्वभावत: नित्य व सिद्ध आहे. ॥1106॥ तो (आत्मा) निर्गुण असल्यामुळे भागसहित नाही, अथवा भागरहित नाही. तो कर्मसहित नाही अथवा कर्मरहित नाही. तो रोडका नाही वा लठ्ठही नाही. ॥1107॥ तो (आत्मा) अरूप असल्यामुळे दृश्य नाही, अथवा अदृश्यही नाही, तो प्रकाशयुक्त नाही किंवा प्रकाशरहित नाही, थोडा नाही अथवा पुष्कळ नाही. ॥1108॥ तो आत्मा शून्य असल्यामुळे रिकामा नाही, अथवा भरलेला नाही, तो कोणत्याही गोष्टीने रहित नाही अथवा कोणत्याही गोष्टीने सहित नाही. तो प्रकट (साकार) नाही अथवा अप्रकट (निराकार) नाही. ॥1109॥ तो (आत्मा) असल्यामुळे आनंद (सुख) नाही अथवा आनंदरहित (दु:ख) नाही. तो एक नाही अथवा नाना प्रकारचा नाही, तो मुक्त नाही अथवा बद्ध नाही. ॥1110॥ तो (आत्मा) कोणास विषय होत नसल्यामुळे इतका नाही, अथवा तितका नाही, स्वत: सिद्ध नाही, अथवा तयार केलेला नाही, बोलणारा नाही अथवा मुका नाही. ॥1111॥ सृष्टीच्या होण्याबरोबर तो होत नाही अथवा सर्व सृष्टीचा संहार झाला तरी याचा नाश होत नाही. हा (आत्मा) आहेपणाचे व नाहीपणाचे लयस्थान आहे. ॥1112॥ तो (आत्मा) अव्यय असल्यामुळे, तो मोजला जात नाही व त्याचे वर्णन करता येत नाही. तो वाढत नाही अथवा कमी होत नाही. तो विकार पावत नाही व खर्च होत नाही. ॥1113॥ हे प्रियोत्तमा अर्जुना, अशा प्रकारचा तो आत्मा देहात आहे, असे जे म्हणतात, ते म्हणणे मठाच्या आकारात सापडलेल्या आकाशास मठाकाश म्हणण्यासारखे आहे. ॥1114॥ त्याप्रमाणे त्याच्या अखंड असण्यावर देहाचे आकार होतात व जातात, (पण) अर्जुना, तो आत्मा देहाकृति घेत नाही अथवा टाकीत नाही, तर जसाच्या तसाच असतो. ॥1115॥ आकाशामध्ये जसे दिवस व रात्र येतात व जातात, त्याप्रमाणे आत्मसत्तेवेर देह (येतात व जातात) असे समज. ॥1116॥ म्हणून या शरीरात आत्मा काही करीत नाही व करवीत नाही व सहज घडून येणार्‍या व्यापाराच्या ठिकाणी, ‘तो व्यापार मी केला’ असे म्हणत नाही. ॥1117॥ याकरिता तो (आत्मा) स्वरूपाने उणेपणास अथवा पुरेपणास वश होत नाही, हे असो. तो (आत्मा) देहाच्या ठिकाणी असून देहाने लिप्त होत नाही. ॥1118॥

क्रमश:

हेही वाचा – सार्थ ज्ञानेश्वरी : लहरी जैसिया जळीं, परमाणुकणिका स्थळीं

(साभार – शं. वा. तथा मामासाहेब दांडेकर संपादित ‘सार्थ ज्ञानेश्वरी’)