दर्शन कुलकर्णी
- आज, दिनांक : 20 सप्टेंबर 2026; वार : रविवार
- भारतीय सौर : 29 भाद्रपद शके 1948; तिथि : नवमी 17:50; नक्षत्र : पूर्वाषाढा 28:34;
- योग : सौभाग्य 15:21; करण : तैतिल अहोरात्र;
- सूर्य : कन्या; चंद्र : धनु; सूर्योदय : 06:26; सूर्यास्त : 18:38;
- पक्ष : शुक्ल; अयन : दक्षिणायन; संवत्सर : पराभव;
- शालिवाहन शक : 1948; विक्रम संवत : 2082; युगाब्द : 5128
अदु:ख नवमी
भागवत सप्ताहारंभ
वेद कन्सल्टन्सी / 9987433660
दिनविशेष
गुजराती लेखक आणि संपादक गुलाबदास हरजीवनदास ब्रोकर
टीम अवांतर
गुजराती कथांमध्ये मनोविश्लेषणात्मक संकल्पनांचा परिचय करून देणारे अग्रणी लेखक, समीक्षक आणि संपादक गुलाबदास हरजीवनदास ब्रोकर यांचा जन्म 20 सप्टेंबर 1909 रोजी पोरबंदर येथे झाला. त्यांनी 1930 मध्ये मुंबई विद्यापीठातून गुजराती आणि इंग्रजी साहित्य या विषयांमध्ये शिक्षण पूर्ण केले. नंतर त्यांनी काही काळ बॉम्बे स्टॉक एक्सचेंजमध्ये काम केले.
1932 मध्ये सत्याग्रह चळवळीदरम्यान तुरुंगात असताना त्यांनी लेखनाला सुरुवात केली. 1930 च्या दशकाच्या सुरुवातीला सविनय कायदेभंग चळवळीदरम्यान त्यांना पुण्यातील येरवडा मध्यवर्ती कारागृहात तुरुंगवास भोगावा लागला. याच तुरुंगवासादरम्यान एका पारशी तुरुंग रक्षकाच्या सांगण्यावरून त्यांनी आपली पहिली लघुकथा लिहिली. आंदोलनादरम्यान त्यांना 16 महिन्यांच्या तुरुंगवासाची शिक्षा झाली. 1933 पासून ते 1964 मध्ये सेवानिवृत्त होईपर्यंत त्यांनी वायदे बाजारात दलाल म्हणून काम केले.
हेही वाचा – तीन पिढ्या आणि ज्येष्ठा गौरी
त्यांचा पहिला लघुकथा संग्रह होता ‘आने बिजी वाटो’. ब्रोकर यांचा असा विश्वास होता की लघुकथेच्या स्वरूपामुळे जीवनाच्या एकाच पैलूचा विकास साधता येतो. ते सशक्त आणि काळाच्या पुढे असणाऱ्या स्त्री पात्रांची निर्मिती करण्यासाठी ओळखले जात होते, तरीही त्यांच्यावर स्त्री पात्रांच्या बाबतीत “अतिरेकी” असल्याबद्दल अधूनमधून टीकाही झाली.
त्यांची पहिली लघुकथा, लता सुन बोले, ज्यावेळी मासिकामध्ये प्रकाशित झाली त्यावेळी त्यांनी वाचकांना शेवट सुचवण्यासाठी उद्युक्त केले. त्यांच्या सुरुवातीच्या अनेक कथा मुंबईस्थित प्रतिष्ठित गुजराती साहित्यिक मासिक प्रस्थानमध्ये प्रकाशित झाल्या होत्या.
त्यांनी मोठ्या संख्येने लघुकथा, नाटके, प्रवासवर्णने तर लिहिलीच शिवाय त्यांचे आत्मचरित्रही प्रसिद्ध झाले. या साहित्यकृतींपैकी अनेकांचे हिंदी, स्पॅनिश, जर्मन आणि इंग्रजीमध्ये भाषांतर झाले आहे. एकांकिकांना समर्पित असलेल्या ‘एकंकी’ या नियतकालिकाचे आणि अखंडंद या गुजराती मासिकाचे संपादनही त्यांनी केले. ब्रोकर यांनी हेन्रिक इब्सनचे घोस्ट्स आणि हेन्री जेम्सचे द अमेरिकन यांचे गुजरातीमध्ये भाषांतरही केले.
गुजराती साहित्यात ब्रोकर यांना एक महत्त्वाचे स्थान आहे, विशेषतः त्यांच्या कथांमध्ये मनोविश्लेषणाचा वापर केल्यामुळे त्यांच्या कथा मानवी मनाची गुंतागुंत आणि दैनंदिन घटनांचा शोध घेतात. त्यांनी शहरी वातावरणातील उच्च-मध्यमवर्गीय तरुणांना भेडसावणाऱ्या सामाजिक आणि लैंगिक समस्या यांना वारंवार आपल्या कथेचा विषय बनवले. त्यांनी आई आणि मुलांमधील नातेसंबंधांवर केंद्रित कथा देखील लिहिल्या.
हेही वाचा – आपल्या आरोग्याचं प्रतिबिंब
ब्रोकर यांना 1992 मध्ये भारतातील चौथा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार, पद्मश्री प्रदान करण्यात आला. 1998 मध्ये गुजराती भाषेतील सर्वोच्च साहित्यिक पुरस्कार म्हणजेच रणजितराम सुवर्णचंद्रक देखील प्रदान करण्यात आला. 1968 मध्ये कुमारचंद्रक पुरस्कारही त्यांना मिळाला होता.
त्याआधी त्यांना ‘धूमरसर’ या कथेसाठी 1943 मध्ये महिदा सुवर्णपदक मिळाले . मुंबई सरकारने त्यांना ‘धूमरसर’ या नाटकासाठी प्रथम पारितोषिक प्रदान केले. त्यांच्या ‘मनसना मन’ या कथासंग्रहाला 1968 मध्ये गुजरात सरकारकडून प्रथम पारितोषिक मिळाले, हाच सन्मान त्यांच्या ‘सूर्य’ आणि ‘नवा गगन्नी नीचे’ या साहित्यकृतींनाही मिळाला होता. 1974 मध्ये मराठी साहित्य संमेलनात त्यांना गुजराती लेखक म्हणून सन्मानित करण्यात आले होते. याशिवाय गुजरात सरकारने त्यांना नरसिंह मेहता पुरस्काराने देखील सन्मानित केले.
एक साहित्यिक आणि भारतीय प्रतिनिधी म्हणून त्यांनी संयुक्त राष्ट्रांमध्ये प्रवास केला. 1962 मध्ये अमेरिका आणि 1963 मध्ये पश्चिम जर्मनीलाही भेट दिली. त्यांनी राष्ट्रपती सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांच्यासोबतही प्रवास केला. त्यांना फ्रान्स आणि इंग्लंडला भेट देण्यासाठी विशेष आमंत्रण मिळाले होते. त्यांनी साहित्य अकादमीमध्ये गुजरातीसाठीच्या सल्लागार मंडळाचे सदस्य म्हणून काम केले. 10 जून 2006 रोजी त्यांचे निधन झाले.
