सकाळीच ओपीडीत एक तरुण आई आपल्या सात-आठ वर्षांच्या मुलाला घेऊन आली होती… म्हणाली, “डॉक्टर, खोकला आहे, पण औषध नको! प्लस तुमची फी देते, पण काही घरगुती उपाय असेल तर सांगा.”
“का? औषधं का नको?” मी हसत विचारलं.
“औषधांमध्ये केमिकल्स असतात ना! साइडइफेक्ट्स होतात प्लस सवय लागते… घरगुती उपाय, नैसर्गिक असतात तेच सेफ…”- माऊली पुटपुटली.
इथं सुरू झाला एक परिचित, पण गुंतागुंतीचा विषय ‘Natural Fallacy’! ‘Natural Fallacy’ म्हणजे नैसर्गिक तर्कदोष; “जे नैसर्गिक आहे, तेच चांगलं आणि सुरक्षित आहे आणि जे औषध आहे ते कृत्रिम आणि त्यामुळं धोकेदायक” असा समज. हा विचार ऐकायला अत्यंत आकर्षक वाटतो, पण नेहमीच खरा असतो का?
हेही वाचा – जगायला नेमका किती मेंदू लागतो?
या मुलाला साधा विषाणूजन्य खोकला होता. थोडा त्रास होता, पण गंभीर काही नव्हतं. आईनं आधीच काही उपाय केले होते. जसे मध-दूध-हळद काढा, काही प्रमाणात आरामही झाला होता, पण खोकला पूर्णपणे जात नव्हता. आता ती ‘औषधं टाळून’ खोकला पूर्ण बरा होण्याची अपेक्षा करत होती.
नैसर्गिक तर्कदोष रुजतो, कारण ‘नैसर्गिक’ म्हणजे ‘सुरक्षित’ हा समज – जसं झाडं, औषधी वनस्पती, आजीचे उपाय… दुसरीकडे, औषधांची भीती अर्थात साईडइफेक्ट्स, सवय लागण्याची चिंता…
‘नैसर्गिक’ म्हणजे नेहमी ‘निरुपद्रवी’ नसतं, काही वनस्पती Toxic असू शकतात, चुकीच्या डोसमुळे त्रास वाढू शकतो, फक्त घरगुती उपचार केल्यानं आजार लांबू शकतो – complications निर्माण होऊ शकतात आणि योग्य उपचार उशिरा सुरू होतो. तर, सर्व औषधं नेहमीच घातक असतात, हा गैरसमजही असतो.
“तुम्ही जे घरगुती उपाय केले, त्यानं थोडा फायदा झाला ना?” मी त्या आईला शांतपणे विचारलं.
‘हो.’ – ती.
“म्हणजे उपाय चुकलेत असं नाही, पण कमी पडलेत का?” – मी.
त्या थोड्या विचारात पडल्या. त्यांना जे सांगितलं तेच तुम्हालाही सांगतो,
”घरगुती उपचार कधी कधी आराम देतात, पण बरं होण्यासाठी अनेकदा औषधांची मदतही आवश्यक असते.” यात संतुलन आवश्यक आहे. जसे, जुजबी औषधासोबत घरगुती उपचार सुरू ठेवायला हरकत नाही; पण Warning signs (धोक्याचे संकेत) माहीत हवेत! दोन्ही उपाय करू शकतो… पण योग्य तिथं -योग्य तितके!
हेही वाचा – मानसशास्त्रज्ञ ते जाहिरात क्षेत्रातील जादूगार!
“नैसर्गिक विरुद्ध कृत्रिम” हा वाद नाही. दोन्हींचा योग्य वापर हवा. त्यासाठी कितपत, कधी, काय उपयुक्त आहे, याची माहिती स्वत:कडे हवी. औषधं म्हणजे शत्रू नाहीत, पण योग्यपणे वापरली तरच मित्र आहेत, डॉक्टरचं काम फक्त औषधं देणं नव्हे, तर रुग्णाच्या विश्वासाचा आदर करत त्याला योग्य दिशा देणं, हे देखील आहे.
सोमवारी तीच आई परतेल आणि तेव्हा हाच मुलगा हसत-खेळत असेल.
थोडक्यात ‘नैसर्गिक’ असणं हा एक गुण असू शकतो, पण ‘उपयुक्त’ असणं हे अधिक महत्त्वाचं! कारण निसर्ग आणि विज्ञान हे एकमेकांचे विरोधक नाहीत, ते योग्य प्रकारे एकत्र आले तेव्हाच ‘खरा’ उपचार घडतो!
