Dnyaneshwari : ‘कृष्णा’ म्हणोनि हाकारिजे, यादवपणें तूतें लेखिजे

सार्थ ज्ञानेश्वरी

अध्याय अकरावा

विपायें राउळा येवों । तरि तुझेंनि अंगें मानु पावों । मानिसी तरी जावों । रुसोनि सलगी ॥545॥ पायां लागोनि बुझावणी । तुझां ठायीं शार्ङ्गपाणी । पाहिजे ऐशी करणी । बहु केली आम्हीं ॥546॥ सजणपणाचिया वाटा । तुजपुढें बैसें उफराटा । हा पाडु काय वैकुंठा । परि चुकलों जी ॥547॥ देवेंसि कोलकाठी धरूं । आखाडां झोंबीलोंबी करूं । सारी खेळतां अस्करूं । निकरेंही भांडों ॥548॥ चांग तें उराउरीं मागों । देवासि कीं बुद्धि सांगों । तेवींचि म्हणों काय लागों । तुझें आम्ही ॥549॥ ऐसा अपराधु हा आहे । जो त्रिभुवनीं न समाये । जी नेणेंचि कां पाये । शिवतिले तुझे ॥550॥ देवो बोनयाचां अवसरीं । लोभें कीर आठवण करी । परि माझा निसुग गर्व अवधारीं । जे फुगूनचि बैसें ॥551॥ देवाचिया भोगायतनीं । खेळतां आशंकेना मनीं । जी रिगोनियां शयनीं । सरिसा पहुडें ॥552॥ ‘कृष्णा’ म्हणोनि हाकारिजे । यादवपणें तूतें लेखिजे । आपली आण घालिजे । जातां तुज ॥553॥ मज एकासनीं बैसणें । कां तुझा बोलु न मानणें । हें वोळखीचेनि दाटपणें । बहुत घडलें ॥554॥ म्हणोनि काय काय आतां । निवेदिजेल अनंता । मी राशि आहें समस्तां । अपराधांचि ॥555॥ यालागीं पुढां अथवा पाठीं । जियें राहाटलों बहुवें वोखटीं । तियें मायेचिया परी पोटीं । सामावीं प्रभो ॥556॥

हेही वाचा – Dnyaneshwari : ऐसीं रूपें तियें अद्भुतें, आश्चर्यें स्फुरती अनंतें

अर्थ

आम्ही केव्हा तुझ्या घरी येत होतो, तेव्हा तू स्वत:च (आमचे आदरातिथ्य करून) आम्हास मान देत होतास आणि जरी तू आम्हास मान देत होतास तरी (सुद्धा) तुझ्याशी अतिपरिचय असल्यामुळे आम्ही उलट तुझ्यावरच रुसून बसत होतो. ॥545॥ देवा, तू पाया पडून आमची समजूत केली पाहिजेस (असा आम्ही हट्ट करीत होतो) आणि या हट्टाप्रमाणे आम्ही तुझ्याशी अनेक गोष्टी केल्या. ॥546॥ मी तुझा जिवलग मित्र या नात्याने तुझ्यापुढे पाठ करून बसत होतो. श्रीकृष्णा, ही काय आमची योग्यता होती! पण महाराज, आम्ही चुकलो. ॥547॥ देवाशी दांडपट्टा खेळत होतो, आखाड्यात देवाशी कुस्ती करीत होतो आणि सोंगट्या खेळताना देवा, धिक्कारून बोलत होतो आणि हातघाईवर येऊन देवाशी भांडत होतो. ॥548॥ जी चांगली वस्तू असेल, ती झटपट मागत होतो. तू देव सर्वज्ञ, पण तुला देखील शहाणपणाच्या गोष्टी सांगत होतो, त्याचप्रमाणे ‘आम्ही तुझे काय लागतो?’ असे म्हणत होतो. ॥549॥ हा अपराध असा आहे की, जो त्रिभुवनातही मावणार नाही; परंतु देवा, मी तुझी शपथ घेऊन सांगतो की, हे अपराध आमच्या हातून नकळत (अज्ञानामुळे) झाले. ॥550॥ जेवणाच्या वेळी देव माझी खरोखर प्रेमाने आठवण करीत असे, पण माझा निर्लज्ज गर्व पाहा की, मी फुगूनच बसत होतो. ॥551॥ देवाच्या अंत:पुरात खेळताना मनात शंका धरीत नव्हतो; इतकेच काय, पण देवा, तुझ्या बिछान्यावर जाऊन तुझ्या शेजारी निजत होतो. ॥552॥ ‘कृष्णा’ म्हणून तुला हाका मारीत होतो. तू एक यादव आहेस, असे तुला समजत होतो आणि तू जाण्यास निघाला असताना तुला आम्ही आपली शपथ घालीत होतो. ॥553॥ मी तुझ्याबरोबर तुझ्याच आसनावर बसत होतो, अथवा तू सांगितलेली गोष्ट मानीत नव्हतो. असल्या गोष्टी अतिपरिचयामुळे पुष्कळ घडल्या. ॥554॥ म्हणून श्रीकृष्णा, आता काय एक म्हणून सांगावे? मी सर्व अपराधांची रास आहे. ॥555॥ म्हणून हे प्रभो, तुझ्या समक्ष अथवा तुझ्या पश्चात ज्या अनेक वाईट गोष्टी माझ्या हातून घडल्या असतील, त्या आई ज्याप्रमाणे मुलाचे सर्व अपराध पोटात घालते, त्याप्रमाणे तू पोटात घालाव्यास. ॥556॥

क्रमश:

हेही वाचा – Dnyaneshwari : परि ऐसिया तूतें स्वामी, कहींच नेणों जी आम्ही

(साभार – शं. वा. तथा मामासाहेब दांडेकर संपादित ‘सार्थ ज्ञानेश्वरी’)