डॉ. किशोर महाबळ
शाळेतील बहुतांश विद्यार्थ्यांना शिकण्यात मुळीच रस नसतो. शक्यतो शिकणे टाळण्याचाच त्यांचा प्रयत्न असतो. अभ्यास न करण्यासाठी आणि होता होईतो वर्गातही न बसण्यासाठी विद्यार्थी काही ना काही कारणे शोधत असतात. तहान लागलेली असो की नसो, त्या निमित्ताने आणि अन्य कोणत्या ना कोणत्या कारणाने वर्गाबाहेर जाण्याचा ते प्रयत्न करतात. वर्गात बसलेच तर, त्यांच्या चेहऱ्यावर भरपूर कंटाळा आणि निरुत्साह दिसतो. अंगाला आळोखेपिळोखे देणे, कारण नसताना इकडे तिकडे बघणे, आपल्या आजूबाजूच्या विद्यार्थ्यांशी बोलणे यासारख्या असंख्य अनावश्यक गोष्टी करण्यात मुले वेळ घालवतात आणि अनेकदा सुट्टीची वाट बघत बसतात, असे शिक्षकांचे म्हणणे असते. विद्यार्थ्यांचे हे वागणे, हा निरुत्साह शिक्षकांना फार त्रासदायक वाटतो. शिकण्याची इच्छाच नसणाऱ्यांचे अभ्यास विषयाकडे, शिकविण्याकडे, फळ्याकडे लक्ष वेधणे, त्यांची एकाग्रता टिकविणे हे फार मोठे आव्हान असते. हे करताना आपलीही एकाग्रता टिकवून ठेवणे अत्यंत कठीण असते. यातच तासिकेचा अमूल्य वेळ अनेकदा वाया जातो. विद्यार्थ्यांच्या चेहऱ्यावरील हा निरुत्साह आणि त्यांची नकारात्मक देहबोली यावरून विद्यार्थ्यावर शिक्षक नेहमीच टीका करतात, ते काही प्रमाणात बरोबर आहे.
विद्यार्थ्यांचे अभ्यासात तसेच वर्गात लक्ष न लागण्याची असंख्य कारणे असतात, हे मान्यच करायला हवे. पण अनेकदा विद्यार्थ्यांच्या अशा वर्तनास शिक्षकही मोठ्या प्रमाणात कारणीभूत असतात, हेही लक्षात घेतले पाहिजे. शाळेत वावरताना, वर्गात शिरताना, वर्गात शिकवताना, वर्गात आणि वर्गाबाहेर विद्यार्थ्यांशी बोलताना शिक्षकांचे हावभाव आणि वागणे कसे असते? काही अपवाद वगळता बहुतांश शिक्षकांचे हावभाव, बोलणे आणि देहबोली ही अत्यंत नकारात्मक असते. अनेक शिक्षकांच्या चेहऱ्यावर आनंद, उत्साह सोडून अन्य सगळे भाव असतात! आपले हावभाव हे नकारात्मक आहेत, याची या शिक्षकांना जाणीवही नसते. जाणीव करून घेण्याची इच्छाही नसते. चेहऱ्यावरील हावभाव व देहबोलीचे अध्यापनातील महत्त्वच त्यांना लक्षात आलेले नसते. ते जेवढे त्यांच्या वेषाबद्दल, राहणीमानाबद्दल सजग असतात तेवढेही ते वर्गात असताना आणि शिकविताना आपल्या चेहऱ्यावर कोणते भाव असतात याबाबत जागरूक नसतात.
हेही वाचा – माहिती तंत्रज्ञानातून सर्वोत्तम अध्यापन
काही शिक्षकांच्या चेहऱ्याकडे बघून ते सतत कोणावर तरी रागावलेले, चिडलेले किंवा संतापलेले आहेत, असे वाटते. काही शिक्षकांकडे बघून ते बेफिकीर, मग्रुर, उद्धट असल्याचे चटकन लक्षात येते. काही जणांकडे बघून ते नेहमीच थकलेले आणि आजारी आहेत किंवा अपचनामुळे बेजार आहेत, असे वाटते. तर काही जणांकडे बघून ते रोज घरातील किंवा बाहेरील कोणाशी तरी भांडून आले आहेत, असे वाटते. काही जणांच्या चेहऱ्यावर अत्यंत निराशा दिसते. ते अत्यंत दुःखमय जीवन जगत असल्याचे वाटते. काही जणांचे चेहरे नेहमीच त्रासिक असतात. काही शिक्षक कायम घाबरलेले दिसतात. काही जणांजवळ आत्मविश्वास नसल्याचे तर, काही जणांजवळ अतिआत्मविश्वास असल्याचे दिसते. विद्यार्थी बेशिस्तीने वागणार आहेत, असे गृहित धरून वर्गात येणारे काही शिक्षक असतात. त्यांच्या चेहऱ्यावर कायम संशय दिसतो. काही जण आपल्या चेहऱ्यावर हसू येऊ नये, याची पूर्ण काळजी घेत वागत असतात. विद्यार्थ्यांनी दिलेली उत्तरे ऐकून आनंद, आश्चर्य, हसू, कौतुक असे कोणतेही चांगले भाव काही शिक्षकांच्या चेहऱ्यावर कधी येतच नाहीत.
उत्साह, चैतन्य आणि अफाट उर्जेने ओतप्रोत भरलेल्या, जगाकडे मोठ्या आशेने आणि अपेक्षेने बघणाऱ्या, प्रेरणा, स्फूर्ती, कौतुक आणि मार्गदर्शनाची अपेक्षा करणाऱ्या या विद्यार्थ्यांना शिक्षकांच्या चेहऱ्यावरील असे नकारात्मक हावभाव, निरुत्साही वर्तन मुळीच आवडत नाही. अशा शिक्षकांचे शिकविणे आवडत नाही. अशांना विद्यार्थी टाळण्याचा प्रयत्न करतात. अशा शिक्षकांच्या वर्गात त्यांना बसावेसे वाटत नाही. शिकण्याची त्यांची प्रेरणाच खुंटून जाते. शिकणे हे कंटाळवाणे आणि नकोसे वाटू लागते.
आवडीने शिक्षकी पेशात आलेले शिक्षक क्वचितच आढळतात. तरुणवयात जे साध्य करायचे होते, जो व्यवसाय करायचा होता तो न जमल्याने नाईलाजाने शिक्षकी पेशात आलेले अनेक जण असतात. त्यांनी नाखुशीनेच, बीएड- डीएड केलेले असते. हे शिक्षणही पाठ्यपुस्तके वाचून न करता गाईड वाचून केलेले असते.
शिक्षक म्हणून आपल्याला अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावयाची आहे, याची जाणीव करून घेऊन आवडीने हे शिक्षण घेतलेले नसते. त्यामुळेच शिकवायचे म्हणजे नेमके काय करायचे, वर्गात कसे वागायचे, कसे बोलायचे, सकारात्मक वर्तन म्हणजे काय, या महत्त्वाच्या विषयांचा विचारच केलेला नसतो! तसेच, प्रभावी अध्यापनाच्या विविध पद्धतींचा नीट अभ्यासच केलेला नसतो. मुळात शिक्षक होण्यात रूची नसल्याने शिकविणे आवडत नाही, पण पैसे कमविण्यासाठी तर ते करावे लागते. याचा परिणाम नकारात्मक देहबोलीत होतो. न आवडणारे काम करावे लागल्याने ते काम करण्याचा कंटाळा चेहऱ्यावर प्रगट होतो. ज्यांना मुळातच शिकविण्यात, विद्यार्थ्यांना अभ्यासात आणि व्यक्तिमत्व विकासात मदत करण्यात काडीचीही रूची नसते, तेच जास्त पगार मिळतो म्हणून आणि मिळेल तो रोजगार करायचा एवढ्या एकमेव उद्देशाने तसेच नाईलाजाने शिक्षक झालेले असतात. म्हणूनच अशा शिक्षकांची देहबोली आणि त्यांचे हावभाव हे विद्यार्थ्यांच्या मनात शिकण्याबद्दलचा निरूत्साह वाढण्यास कारणीभूत ठरतात.
हेही वाचा – शिक्षकांचे वर्तनही सकारात्मक हवे
जे शिक्षक आवडीने शिक्षक झालेले असतात, किंवा ज्यांनी शिक्षकाच्या भूमिकेचे महत्त्व समजून घेतलेले असते, ते वेगळे वागतात. त्यांची प्रत्येक कृती आणि उक्ती ही अर्थपूर्ण असते. त्यांना आपला पेशा आवडत असल्याने, वर्गात जाणे, विद्यार्थ्यांना शिकविणे, मार्गदर्शन करणे, चर्चा करणे, त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला पैलू पडावेत म्हणून प्रयत्न करण्यात अत्यंत आनंद वाटतो. आपल्या वर्गात देशाची भावी पिढी बसली आहे, याची त्यांना निरंतर जाणीव असते. शिक्षणानेच चांगले जीवन जगता येते, हे माहीत असल्याने विद्यार्थ्यांनी शिकले पाहिजे, भरपूर अभ्यास केला पाहिजे, असे या शिक्षकांना तीव्रतेने वाटते. माझ्या वर्गातील प्रत्येक विद्यार्थी हा आयुष्यात यशस्वी झाला पाहिजे, अशी त्यांना तीव्र इच्छा असते. अभ्यास करणे आणि शिकणे हे विद्यार्थ्यांना सहसा आवडत नाही, याची या शिक्षकांनाही जाणीव असते आणि म्हणूनच शिक्षण, शिकणे आणि शिकविणे हे रंजक कसे करता येईल, शिक्षणाची मुलांमध्ये आवड कशी निर्माण करता येईल, याचा हे शिक्षक सतत विचार करीत असतात आणि विविध मार्गांनी प्रयत्न करीत जातात.
हे सारे ते आवडीने करीत असल्याने साहजिकच त्यांचे वर्तन चैतन्यपूर्ण असते. त्यांच्यात दुर्दम्य आशावाद असतो. तो आशावाद उत्साह अशा शिक्षकांच्या वागण्यातून बोलण्यातून सहजगत्या व्यक्त होतो. आवडीचे काम करीत असल्याने त्यांच्या चेहऱ्यावर स्मितरूपात आनंद आणि समाधान सहजगत्या व्यक्त होते. अशा शिक्षकाच्या या चैतन्यपूर्ण वर्तनाचा सकारात्मक परिणाम अभ्यासात शैक्षणिक उपक्रमात सहभागी होण्याचा कितीही कंटाळा करणाऱ्या विद्यार्थ्यावरही होतोच. त्यालाही आपण काही करावे, असे वाटू लागते. अशा शिक्षकाच्या वर्तनातून प्रचंड ऊर्जा, उत्साह, चैतन्य, आशावाद, प्रेरणा व्यक्त होत जाते. हे सारे सकारात्मक असते. आपल्या एका नकारात्मक कृतीचा, वर्तनाचा, बोलण्याचा नकारात्मक परिणाम होणार आहे आणि त्यामुळे विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीत अडथळा निर्माण होणार आहे, याची या शिक्षकाला जाणीव असते आणि त्यामुळे आपल्या हावभावातून, वर्तनातून सकारात्मकता व्यक्त होईल, असा या शिक्षकांचा अखंड प्रयत्न असतो. अशा शिक्षकांच्या वर्गातील विद्यार्थ्यांमध्येही उत्साह, आनंद, चैतन्य, अभ्यासू वृत्ती वृद्धिंगत होत गेली तर, नवल ते काय? असे शिक्षक कुठून मिळवायचे आणि आजच्या शिक्षकांचे वर्तन सकारात्मक कसे करायचे, हे आपल्या समोरचे खरे आव्हान आहे!
