नवरात्रीच्या घटस्थापनेत सप्तधान्य पेरण्यामागे धार्मिक श्रद्धेबरोबरच शेती आणि निसर्गाशी जोडलेला सुंदर अर्थ आहे. सप्तधान्य म्हणजे साधारणपणे सात प्रकारची धान्ये/ बीजे. मात्र कोणती सात धान्ये घ्यायची याची पद्धत प्रदेश आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलू शकते.
सप्तधान्य का पेरतात?
- समृद्धीचे प्रतीक
सात धान्यांची हिरवीगार पालवी उगवणे हे घरात सुख, समृद्धी आणि भरभराट यावी, याचे प्रतीक मानले जाते.
- अन्नधान्याबद्दल कृतज्ञता
धान्य म्हणजे जीवनाचा आधार. घटात बी पेरून आपण अन्न निर्माण करणाऱ्या निसर्गाचे आणि शेतकऱ्याचे स्मरण करतो.
- सृष्टीच्या चक्राचे प्रतीक
बी → अंकुर → रोप → पीक → पुन्हा बी, हे निसर्गाचे जीवनचक्र आहे. नवरात्रीतील अंकुरण त्या नवीन सर्जनशक्तीचे प्रतीक मानले जाते.
- देवीच्या शक्तीशी संबंध
नवरात्र म्हणजे आदिशक्तीची उपासना. मातीतून बीजाला अंकुर फुटणे, हीसुद्धा सृजनशक्तीचीच अभिव्यक्ती मानली जाते.
- शेतीच्या हंगामाशी नाते
परंपरेने भारतीय समाज शेतीप्रधान असल्यामुळे धार्मिक विधींमध्ये बी-बियाणे, माती, पाऊस आणि पीक यांना महत्त्व मिळाले. घटातील हिरवी पालवी म्हणजे चांगल्या पिकाची आणि भरघोस उत्पन्नाची आशा.
यामागची सर्वात सुंदर भावना म्हणजे, घटात आपण एक छोटासा दाणा पेरतो. काही दिवसांत त्यातून हिरवा अंकुर बाहेर येतो. तो अंकुर आपल्याला सांगतो —
“ज्या दाण्यात संपूर्ण पीक दडलेलं असतं, त्याच दाण्यात शेतकऱ्याचं संपूर्ण वर्षाचं स्वप्न दडलेलं असतं.”
हेही वाचा – गोफ… सुखद आठवणींचा!
म्हणूनच सप्तधान्याची घटस्थापना ही केवळ पूजा नसून माती, बीज, अन्न, शेतकरी, निसर्ग आणि देवीची सृजनशक्ती यांना जोडणारी परंपरा म्हणून पाहता येते.
घटस्थापनेची कथा
नवरात्रीचा पहिला दिवस होता. गावातल्या प्रत्येक घरात घट बसत होता. कुठे फुलांची सजावट होती, कुठे रांगोळी होती, तर कुठे देवीच्या आरतीची तयारी सुरू होती. शेतकरी विठ्ठलच्या घरात मात्र एक वेगळीच लगबग होती. त्याची दहा वर्षांची नात सई, आजोबांच्या मागे मागे फिरत होती. आजोबांनी एका ताटात सात प्रकारची धान्ये घेतली.
सईने आश्चर्याने विचारलं, “आजोबा, ही एवढी सगळी धान्यं कशासाठी?”
विठ्ठल हसला… “घटामध्ये पेरण्यासाठी.”
“पण सातच का?”
आजोबा थोडे थांबले. त्यांनी सातही दाणे हातात घेतले… “या सात दाण्यांमध्ये सात वेगवेगळ्या गोष्टी आहेत.”
सई उत्सुक झाली… “कोणत्या?”
आजोबा म्हणाले,
“पहिला दाणा — आशेचा.
शेतकरी बी पेरतो, तेव्हा त्याला उद्याचं पीक दिसत नसतं. तरी तो आशेने बी मातीत टाकतो.
दुसरा दाणा — कष्टाचा.
बी पेरलं म्हणजे काम संपत नाही. ऊन, पाऊस, थंडी सहन करून शेतकरी त्याची काळजी घेतो.
तिसरा दाणा — विश्वासाचा.
आकाशाकडे पाहून तो पावसाची वाट पाहतो.
चौथा दाणा — संयमाचा.
आज बी पेरलं म्हणून उद्या पीक मिळत नाही. त्याला वेळ द्यावा लागतो.
पाचवा दाणा — अन्नाचा.
याच दाण्यांमधून कुणाचं तरी पोट भरतं.
सहावा दाणा — निसर्गाचा.
माती, पाणी, सूर्य आणि वारा नसतील, तर हा दाणा काहीच करू शकत नाही.
आणि सातवा दाणा…”
आजोबा थांबले.
सईने विचारलं, “सातवा कोणता?”
आजोबांनी तिच्या हातावर दाणा ठेवला…
“सातवा दाणा — कृतज्ञतेचा.”
“कुणाबद्दल?” सईने विचारले.
आजोबा हसले…
“ज्या मातीने आपल्याला जन्म दिला, ज्या निसर्गाने आपल्याला जगवलं आणि ज्यांच्या कष्टामुळे आपल्या ताटात अन्न आलं — त्या सगळ्यांबद्दल.”
सईने त्या सातही धान्यांकडे पुन्हा पाहिलं. आजोबांनी घटात माती भरली. सातही धान्ये अलगद मातीत पेरली. घटासमोर दिवा लावला. हात जोडून ते म्हणाले,
“देवी माते, या छोट्याशा दाण्याला अंकुर फुटू दे… आणि आमच्या शेतकऱ्याच्या आयुष्यातही आशेचा अंकुर फुटू दे.”
हेही वाचा – लक्ष्मी आणि गृहलक्ष्मी
जसजसे दिवस सरत होते तसतसे घटामध्ये हिरवीगार पालवी उगवली. सई आनंदाने धावत आजोबांकडे आली…
“आजोबा! बघा! सातही दाणे उगवले!”
विठ्ठलने त्या हिरव्या पालवीकडे पाहिलं. त्याच्या डोळ्यांत पाणी आलं.
सईने विचारलं, “आजोबा, तुम्ही रडताय?”
तो हसत म्हणाला, “नाही गं… या हिरव्या पालवीत मला माझं शेत दिसतंय.”
“आणि?”
“माझं शेत दिसतंय, माझ्या बापजाद्यांची माती दिसतेय… आणि पुढच्या पिढीची आशाही दिसतेय.”
सईने आजोबांचा हात घट्ट धरला. त्या दिवशी तिला सप्तधान्याचा खरा अर्थ समजला. घटात पेरलेले सात दाणे केवळ धान्य नव्हते. ते होते — आशा, कष्ट, विश्वास, संयम, अन्न, निसर्ग आणि कृतज्ञता… आणि त्या सात दाण्यांत एका शेतकऱ्याचं संपूर्ण आयुष्य सामावलेलं होतं.
म्हणूनच नवरात्रीच्या घटात जेव्हा हिरवी पालवी उगवते, तेव्हा फक्त देवीची आठवण करू नका…
त्या पालवीमागे असलेल्या मातीची आठवण करा,
त्या मातीला घामाने भिजवणाऱ्या शेतकऱ्याची आठवण करा,
… आणि आपल्या ताटात आलेल्या प्रत्येक दाण्याबद्दल कृतज्ञ व्हा.
कारण — “घटातला एक दाणा उगवताना आपण देवीची सृजनशक्ती पाहतो; आणि शेतातला एक दाणा उगवताना आपण शेतकऱ्याची मेहनत पाहायला शिकतो.”
