तुज आहे तुजपाशी

माया / भाग – 7

सर्वप्राणिषु यो व्याप्तो

ह्यवस्थात्रयसाक्षकः।

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तौ च

प्रकाशरूपभासकः॥

– गीताव्रत

विश्वातील सर्व प्राण्यांमध्ये अत्यंत समभावाने व्याप्त असलेला आणि मानवी जीवनातील सर्व अवस्थांचा केवळ एक अलिप्त साक्षीदार असलेला, तो एकच आत्मा आहे. माणसाचे संपूर्ण जीवन हे प्रामुख्याने तीन अवस्थांमध्ये विभागलेले असते आणि त्या अवस्था म्हणजे जागृती, स्वप्न आणि सुषुप्ती. जागृती म्हणजे जेव्हा आपण पूर्ण जागे असतो आणि बाह्यजगात वावरत असतो. स्वप्न म्हणजे जेव्हा आपण झोपेत एक वेगळेच काल्पनिक जग पाहात असतो आणि सुषुप्ती म्हणजे अत्यंत गाढ आणि स्वप्नरहित झोप… जिथे आपल्याला कोणत्याही गोष्टीचे भान नसते. या तिन्ही अतिशय भिन्न अवस्था, ज्या एका अखंड प्रकाशाने प्रकाशित होतात; तो प्रकाश म्हणजे आपला आत्मा!

गाण्याच्या मैफलीमध्ये गायक अनेक वेगवेगळे राग गातो… कधी तो आलाप घेतो, कधी जलद ताना घेतो, तर कधी तो गाणे थोडे संथ करतो किंवा थांबवतो. गाण्याचे हे प्रकार सतत बदलत असतात, पण त्या गायकाच्या मागे जो तानपुरा वाजत असतो, त्याचा नाद मात्र अखंड आणि एकसारखाच सुरू असतो. तानपुऱ्याचे त्या मूळ सुराला गाण्याच्या चढउतारांशी काहीही कर्तव्य नसते, तो केवळ एक भक्कम आधार असतो. आपला आत्मा अगदी त्या तानपुऱ्यासारखा आहे. जागृतीचा राग असो, स्वप्नाची तान असो किंवा गाढ झोपेची विश्रांती असो… आत्मा या सर्व अवस्थांना केवळ पाहतो आणि त्यांना प्रकाशित करतो. तो कोणत्याही अवस्थेत अडकत नाही किंवा बदलत नाही तो अखंड आणि एकसंधच राहतो.

यथा सूर्ये प्रकाशे च

ह्यन्धकारो न तिष्ठति।

तथात्मानि चिदाकार

ह्यज्ञानं नैव तिष्ठति॥

– गीताव्रत

आपण नेहमी अज्ञान दूर करण्याचा किंवा अज्ञानाशी लढण्याचा प्रयत्न करत असतो. पण अज्ञान म्हणजे नक्की काय आहे, हे या श्लोकातून अतिशय सोप्या पद्धतीने उलगडते. आकाशात तळपणारा सूर्य हा पूर्णपणे प्रकाशमय आहे. जर आपण सूर्याला विचारले की, अंधार कसा असतो तर, “सूर्याला अंधार ही संकल्पना कधीच समजू शकणार नाही, कारण सूर्याने अंधार कधी पाहिलाच नसतो” आणि तो पाहूही शकत नाही, शकणार नाही. सूर्याच्या उपस्थितीत अंधाराचे अस्तित्व पूर्णपणे शून्य असते. जर आपण हातामध्ये एक अत्यंत प्रखर असा पेटता कंदील घेऊन खोलीत अंधार शोधायला निघालो तर आपल्याला संपूर्ण खोलीत कुठेही अंधार सापडणार नाही. कारण, आपण तो कंदील जिथे जिथे घेऊन जाऊ तिथे तिथे तो प्रकाश आपल्या आधी पोहोचलेला असेल. प्रकाश आणि अंधार कधीच एकत्र राहू शकत नाहीत. अगदी त्याचप्रमाणे आपला जो मूळ आत्मा आहे, तो स्वतःच चिरंतन ज्ञानस्वरूप आणि स्वयंप्रकाशित असल्यामुळे त्याच्यामध्ये अज्ञानाचा अंधार राहणे कोणत्याही परिस्थितीत शक्य नाही. आपण जे अज्ञान अनुभवतो ते आत्म्याचे नसून ते केवळ आपल्या बुद्धीचे आणि मनाचे असते. जेव्हा आपण स्वतःला त्या ज्ञानरूप आत्म्याशी एकरूप करू, तेव्हा आपल्या लक्षात येईल की, अज्ञान नावाची कोणतीही मूळ वस्तू या जगात अस्तित्वातच नाही! ते केवळ प्रकाशाचे नसणे आहे आणि जिथे आत्मा आहे, तिथे प्रकाशाचे नसणे कधीच घडू शकत नाही.

हेही वाचा – आत्म्याचा खरा साक्षात्कार

निर्विकारः सदात्मा हि

न कदापि विनाश्यते।

विकारो जायते यत्र

तस्य नाशो हि दृश्यते॥

– गीताव्रत

या जगात ज्या ज्या गोष्टींमध्ये स्थित्यंतर घडते किंवा ज्या गोष्टी बदलतात त्या सर्व गोष्टी अंतिमतः विनाशशील असतात, हा निसर्गाचा अत्यंत कडक आणि न चुकता पाळला जाणारा नियम आहे. आपण दुधाचे उदाहरण पाहूया. जेव्हा दुधामध्ये विरजण पडते, तेव्हा त्या दुधाचे रूपांतर दह्यामध्ये होते. इथे दुधामध्ये एक मोठा बदल किंवा स्थित्यंतर घडले. पण याचा दुसरा अर्थ काय होतो, तर दही निर्माण झाले याचाच अर्थ मूळ दुधाचा नाश झाला. जो बदलतो तो मूळ स्वरूपातून कायमचा नष्ट होतो. पण आपला आत्मा हा पूर्णपणे अपरिवर्तनीय आणि निर्विकार आहे. त्याला कोणतेही स्थित्यंतर नसते. जर आत्म्यात कोणताही बदल किंवा स्थित्यंतर घडले असते, तर तो आत्मा देखील नक्कीच विनाशशील आणि मरणधर्मा झाला असता. पण आत्मा हा शुद्ध सोन्यासारखा आहे. लोखंडाला जसा गंज लागतो आणि ते हळूहळू मातीमोल होते, तसा सोन्याला कधीही गंज लागत नाही. सोने वर्षानुवर्षे जमिनीत पुरून ठेवले तरी ते आपल्या मूळ स्वरूपात आणि तेजात तसेच राहते. आपला आत्मा या चिरंतन सुवर्णासारखा आहे. त्याच्यावर बालपण, तारुण्य किंवा म्हातारपण यांचे कोणतेही संस्कार होत नाहीत. तो नेहमी जसा आहे, तसाच राहतो आणि म्हणूनच तो पूर्णपणे अविनाशी आणि अमर आहे.

आत्मलाभः परो लाभः

शास्त्रेषु परिकीर्तितः।

अहङ्काराद्यनात्मा हि

न लाभ इति कीर्तितः॥

– गीताव्रत

मानवी जीवनात आपण अनेक प्रकारचे लाभ आणि फायदे मिळवण्याच्या मागे धावत असतो. आपल्याला भरपूर संपत्ती हवी असते, मोठे पद हवे असते, समाजात मोठी प्रतिष्ठा हवी असते आणि हे सर्व मिळाल्यावर आपल्याला वाटते की, आपण आयुष्यात खूप मोठा लाभ मिळवला आहे. पण आपली सर्व शास्त्रे अत्यंत स्पष्ट शब्दांत सांगतात की, आपल्या स्वतःच्या आत्म्याचे आपल्याला प्रत्यक्ष ज्ञान होणे, हाच या मानवी जीवनातील सर्वात मोठा आणि सर्वश्रेष्ठ लाभ आहे. केवळ अहंकार आणि देहभावासारख्या अनात्म गोष्टींना स्वतःचे मानून त्या कुरवाळत बसणे, हा कोणताही खरा लाभ नव्हे.

एका गावात एक अत्यंत भिकारी होता. तो भिकारी एका जुन्या पिंपळाच्या झाडाखाली बसून लोकांकडे भीक मागत असे. अनेक वर्षे भीक मागून त्याने आपले आयुष्य काढले. आयुष्यभर आपल्या दैवाला तो कोसत राहिला आणि शेवटी तो तिथेच मरण पावला. गावातील लोकांनी त्याला त्याच झाडाखाली तो नेमका बसायचा तिथेच खड्डा खणून पुरून टाकले. पण खड्डा खणताना त्यांना त्या भिकारी बसायचा जागेखाली अत्यंत मौल्यवान अशा सोन्याच्या आणि हिऱ्यामोत्यांच्या घागरी सापडल्या. तो भिकारी ज्या जागेवर बसून आयुष्यभर दोन दोन पैशांसाठी लोकांसमोर हात पसरत होता, अगदी त्याच जागेखाली कुबेराची अफाट संपत्ती दडलेली होती. पण केवळ अज्ञानामुळे तो जन्मभर दरिद्री राहिला. आपल्याला आपल्या हृदयातला परमात्मा परमेश्वराचा ईश्वरी खजिना समजला नाही तर, आपली अवस्था अगदी त्या भिकाऱ्यासारखीच होईल! आपल्या अंतःकरणात आत्मज्ञानाचा अथांग खजिना दडलेला आहे, पण आपण तो न शोधता बाह्यजगात क्षणभंगुर सुखासाठी अपेक्षेने वणवण करीत आहोत. स्वतःचा हा आंतरिक खजिना शोधणे, हाच खरा उद्देश आणि खरा लाभ आहे, हे बुद्धीलाही अत्यंत सहजपणे पटले पाहिजे.

साक्षाद् ब्रह्म भवेदात्मा

श्रुतिवाक्येषु निश्चितम्।

हृदयग्रन्थिविच्छेदः

आत्मज्ञानेन निश्चितम्॥

– गीताव्रत

उपनिषदे आणि वेदांचे जे अत्यंत पवित्र ज्ञान आहे, त्याला आपण ‘श्रुती’ असे म्हणतो. या श्रुतिवचनात अत्यंत ठामपणे सांगितलेय की, “आपला आत्मा हा साक्षात परब्रह्मच आहे. आपण परमेश्वराला नेहमी आकाशात किंवा एखाद्या दूरच्या अज्ञात ठिकाणी, स्वर्गात शोधत असतो. पण श्रुती आपल्याला अतिशय प्रेमाने आणि कळवळून सांगतात की, आत्मा तिथे दूर कुठेही नाही, तर तो इथेच आहे आणि तो आपल्याच हृदयात आहे.

हेही वाचा – खरी साधना आणि ध्यान

शाळेत असताना आम्हाला एक धडा होता, ‘मामा की ऐनक’. कपाळावरच त्यांचा चष्मा अडकवलेला असतो आणि ते संपूर्ण घरभर अतिशय अस्वस्थ होऊन तो चष्मा शोधत असतात. चष्मा कुठेही हरवलेला नसतो, तो त्यांच्याच डोक्यावर डोळ्यांच्या अगदी जवळ त्यांच्या शरीरावरच असतो, पण जाणिवेच्या अभावामुळे ते संपूर्ण घर पिंजून काढतात. त्यांना तो चष्मा कपाळावरच सापडतो.

आपला आत्मा अगदी असाच आहे, तो इथेच उपलब्ध आहे. जेव्हा या प्रत्यक्ष आत्म्याचे ज्ञान होते, तेव्हा श्रुती सांगते की, माणसाच्या हृदयाच्या सर्व ग्रंथी एका क्षणात छिन्नभिन्न होऊन जातात. ग्रंथी म्हणजे संशयाच्या आणि अज्ञानाच्या गाठी. आपण मनामध्ये ज्या अनेक संशयाच्या गाठी बांधून ठेवल्या आहेत, त्या सर्व गाठी या ज्ञानाच्या प्रकाशात आपोआप सुटतात आणि माणसाची सर्व सकाम कर्मे तिथेच कायमची थांबतात. जर या मानवी जन्मात हा आत्मलाभ झाला नाही तर, ते एक अत्यंत मोठे नुकसान आहे, असा इशाराही श्रुती आपल्याला देतात.

क्रमश: