सार्थ ज्ञानेश्वरी : पैं मोहाचां अवसरीं, ज्ञानाची चाड न धरी

अध्याय चौदावा

म्हणे पार्था तुझी नवाई । हें येतुलेंचि पुससी काई । तें नामचि तया पाहीं । साचे लटिकें ॥323॥ गुणातीत जया नांवें । तो गुणाधीन तरी नव्हे । ना होय तरी नांगवे । गुणां यया ॥324॥ परी अधीन कां नांगवें । हेंचि कैसेनि जाणावें । गुणांचिये उखरवे- । माजीं असतां ॥325॥ हा संदेह जरी वाहसी । तरी सुखें पुसों लाहसी । परिस आतां तयासी । रूप करूं ॥326॥

श्रीभगवानुवाच : प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव । न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥22॥

तरी रजाचेनि माजें । देहीं कर्माचें आणोजें । प्रवृत्ति जैं घेईजे । वेंटाळूनि ॥327॥ तैं मीचि कां कर्मठ । ऐसा न ये श्रीमाठ । दरिद्रलिये बुद्धी वीट । तोही नाहीं ॥328॥ अथवा सत्त्वेंचि अधिकें । जैं सर्वेंद्रियीं ज्ञान फांके । तैं सुविद्यता तोखें । उभजेही ना ॥329॥ कां वाढिलेनि तमें । न गिळिजेचि मोहभ्रमें । तैं अज्ञानत्वें न श्रमे । घेणेंही नाहीं ॥330॥ पैं मोहाचां अवसरीं । ज्ञानाची चाड न धरी । ज्ञानें कर्में नादरी । होतां न दुःखी ॥331॥ सायंप्रातर्मध्यान्हा । या तिहीं काळांची गणना । नाहीं जेवीं तपना । तैसा असे ॥332॥ तया वेगळाचि काय प्रकाशें । ज्ञानित्व यावें असें । कायि जळार्णव पाउसें । साजा होय ॥333॥ ना प्रवर्तलेनि कर्में । कर्मठत्व तया कां गमे । सांगें हिमवंतु हिमें । कांपे कायी ॥334॥ नातरी मोह आलिया । काइ पां ज्ञाना मुकिजेल तया । महाआगीतें उन्हाळेया । जाळवत असे ॥335॥

हेही वाचा – सार्थ ज्ञानेश्वरी : अगा अज्ञानाचिया निदा, जो घोरत होता बदबदा

अर्थ

श्रीकृष्ण म्हणाले, अर्जुना, तुझी प्रश्न करण्याची पद्धत अपूर्वच आहे! तो गुणातीत काय कर्मे करतो व गु्णातून कसा तरून जातो, हे एवढच (असे) असंबंद्ध काय विचारतोस? हे तुझे विचारणे ‘खरे हे कसे खोटे आहे?’ ह्या विचारण्यासारखे विसंगत आहे ॥323॥ (अर्जुनाचा प्रश्न विसंगत कसा आहे हे भगवान या ओवीत सांगतात). गुणातीत ज्याला म्हणतात, तो गुणांच्या आधीन तर नसतोच अथवा तो जरी गुणात सापडला असला तरी तो त्या गुणांच्या आधीन होत नाही. ॥324॥ (या ओवीत अर्जुनाच्या प्रश्नाची दुरुस्ती करतात) पण तो गुणातीत पुरुष गुणांच्या गुंताड्यात असतांना, तो गुणांच्या आधीन आहे किंवा तो गुणांच्या आधीन नाही, हे कसे ओळखावे? ॥325॥ हा संशय जर तुझ्या मनात असेल, तर तुला तो प्रश्न सुखाने विचारता येईल. आता आम्ही त्याचे स्पष्ट उत्तर देतो, तू ऐक. ॥326॥

श्रीकृष्ण म्हणाले, हे पांडवा, (सत्त्वगुणाचे कार्य) प्रकाश, (रजोगुणाचे कार्य) प्रवृत्ति आणि (तमोगुणाचे कार्य) मोह, ही प्राप्त झाली असता (गुणातीत झालेला मनुष्य) त्यांचा तिरस्कार करत नाही. ही प्राप्त होऊन नाहीशी झाली असता तो त्यांची इच्छा करत नाही. ॥22॥

तर रजोगुणाच्या उत्कर्षाने तो गुणातीत पुरुष ज्या वेळेला प्रवृत्तीने वेढला जातो, त्या वेळी त्याच्या देहात कर्माचे अंकुर फुटतात. ॥327 तेव्हा (त्या गुणातीत पुरुषाला) ‘मी एक कर्मठ आहे’ असा अभिमान चढत नाही अथवा कर्मे करण्याची राहिली तरी त्याच्या बुद्धीला खेद तोहि होत नाही. ॥328॥ अथवा सत्त्वगुणाच्या आधिक्याने जेव्हा सर्व इंद्रियात ज्ञान फाकते, त्या वेळी चांगल्या विद्वत्तेने (मी ज्ञानी आहे असा) हर्षभरित होत नाही. (अथवा चांगली विद्वत्ता प्राप्त झाली नाही) तरी त्याला खेदही होत नाही. ॥329॥ अथवा जेव्हा तमोगुण वाढतो तेव्हा तो गुणातीत पुरुष, मोह व भ्रम यांजकडून ग्रासला जातच नाही, (त्याचप्रमाणे) तेव्हा तो अज्ञानामुळे कष्टी होत नाही, अथवा तो अज्ञानाचा स्वीकार करीत नाही. ॥330॥ मोहाच्या वेळी तो गुणातीत पुरुष ज्ञानाची इच्छा करत नाही आणि ज्ञानाने कर्माचा आरंभ करीत नाही व त्याच्या हातून सहज कर्म झाले तर त्याचा खेदही करत नाही. ॥331॥ ज्याप्रमाणे सूर्याला प्रात:काल, मध्याह्नकाल व सायंकाल या तिन्ही काळांची गणना नाही, तसा तो गुणातीत पुरुष असतो. (म्हणजे त्याला तिन्ही गुणांची खबर नसते). ॥332॥ त्याला काही वेगळ्याच (सत्त्वगुणाच्या, शास्त्रांच्या वगैरे) प्रकाशाने ज्ञानपणा यावयाचा आहे काय? (तर नाही, तो ज्ञानाची मूर्तीच आहे). समुद्र हा पावसाच्या योगाने पूर्ण भरलेला होतो काय? ॥333॥ अथवा त्या गुणातीत पुरुषाची कर्माकडे प्रवृत्ति झाली तर त्याला कर्मठत्व (मी यथासांग कर्म करणारा आहे असा अभिमान) वाटेल काय? अर्जुना, सांग पाहू. हिमालय पर्वत थंडीने थरथर कापेल काय? ॥334॥ अथवा (तमाधिक्याने) त्याच्यासमोर मोह आला असता त्या मोहामुळे तो ज्ञानाला मुकला जाईल काय? उन्हाळ्याकडून महाअग्नी जाळला जाईल काय ? ॥335॥

क्रमश:

हेही वाचा – सार्थ ज्ञानेश्वरी : घटाचिया खापरिया, घटभंगीं फेडिलिया

(साभार – शं. वा. तथा मामासाहेब दांडेकर संपादित ‘सार्थ ज्ञानेश्वरी’)