मी शिव आहे… मी चिदानंद आहे!

माया / आत्मषटक

जगद्गुरु आद्य शंकराचार्य यांचे ‘आत्मषटक’ ज्याला आपण निर्वाणषटक असेही म्हणतो ते मानवी जीवनातील सर्वश्रेष्ठ आध्यात्मिक आणि शाश्वत असे तत्वज्ञान आहे.

केरळमधील कलाडी नावाच्या एका अत्यंत छोट्याशा गावातून एक आठ वर्षांचा कोवळा आणि तेजस्वी बालक आपल्या वयोवृद्ध मातेची अनुज्ञा आणि आशीर्वाद घेऊन घराबाहेर पडतो. पायात कोणतेही त्राण नाही, सोबत कोणतीही शिदोरी नाही, पण डोळ्यांत मात्र परमसत्याला शोधण्याची एक अत्यंत प्रबळ आणि प्रखर ओढ आहे. ते बालक घनदाट जंगले, नद्या आणि पर्वत ओलांडून शेकडो मैलांचा पायी प्रवास करत थेट मध्य प्रदेशातील नर्मदा नदीच्या किनारी ओंकारेश्वर येथे येऊन पोहोचतो.

तिथे एका अंधाऱ्या गुहेत भगवत्पूज्यपाद गोविंदयती महाराज तपश्चर्या करत असतात. तो कोवळा बालक त्या गुहेच्या दाराशी उभा राहतो आणि अत्यंत भक्तिभावाने आपल्या भावी गुरूंना साष्टांग प्रणाम करतो. बाहेरच्या या आगमनाची चाहूल लागताच गुहेतून गुरूंचा एक अत्यंत गंभीर आणि भेदक आवाज येतो. ते विचारतात तू कोण आहेस. सामान्य माणसाला हा प्रश्न विचारला तर तो आपले नाव सांगेल, आपल्या गावाचा पत्ता सांगेल, किंवा आपल्या कुळाची ओळख देईल. पण तो आठ वर्षांचा बालक काही सामान्य नव्हता. तो साक्षात शिवशंकराचा अवतार होता. त्या बालकाने स्वतःची जी ओळख करून दिली ती ओळख म्हणजेच हे महान आत्मषटक होय.

गुरुं गोविन्दनाथं तं

ववन्दे शंकरो मुदा।

ज्ञानबोधं परं प्राप्तुं

त्यक्त्वा सर्वं हि तत्सदा॥

– गीताव्रत

जेव्हा तो आठ वर्षांचा बालक गोविंदयती महाराजांच्या चरणी लीन होतो. शरीराने तिथे झुकलेला नसतो, तर तो आपला संपूर्ण अहंकार तिथे कायमचा समर्पित करत असतो. खऱ्या ज्ञानाचा बोध प्राप्त करण्यासाठी या बालकाने स्वतःचे घर गाव आणि सर्व भौतिक सुखांचा कायमचा त्याग केलेला असतो.

हेही वाचा – तुज आहे तुजपाशी

आधी आपण निसर्गातील एका अत्यंत सुंदर घटनेचा विचार करूया. एखाद्या जुन्या आणि बळकट वृक्षावर एक छोटेसे बीज तयार होते. ते बीज जर तिथेच त्या झाडाच्या फांदीवर अडकून राहिले तर, त्याला कधीही स्वतःचे असे अस्तित्व आणि विस्तार प्राप्त होत नाही. पण जेव्हा वाऱ्याची एक जोरदार झुळूक येते, तेव्हा ते बीज स्वतःच्या मूळ घराचा त्याग करते, वाऱ्यावर स्वार होते आणि दूरवर उडत जाऊन एका अत्यंत सुपीक अशा जमिनीत स्वतःला गाडून घेते. अंधाऱ्या मातीत स्वतःला गाडून घेतल्यावरच त्या बीजातून एक महावृक्ष जन्म घेतो. बाल शंकराचार्यांची अवस्था अगदी त्या बीजासारखी होती. कलाडी हे त्यांचे मूळ घर होते, पण त्यांना महावृक्ष व्हायचे होते, म्हणून त्यांनी घर सोडले आणि गोविंदयती महाराजांच्या चरणी स्वतःला पूर्णपणे समर्पित केले. जेव्हा साधक सर्वस्वाचा त्याग करून सद्गुरूंच्या चरणी नतमस्तक होतो, तेव्हाच त्याच्या आत दडलेल्या ज्ञानाला खऱ्या अर्थाने अंकुर फुटतो.

मनो बुद्धिर्ह्यहंकारः

चित्तं नाहं हि सर्वतः।

दृश्यं सर्वं विनाश्यं हि

द्रष्टाऽहं चैव तत्त्वतः॥

– गीताव्रत

जेव्हा गुरूंनी विचारले की, तू कोण आहेस ? तेव्हा बाल शंकरांनी अतिशय ठामपणे उत्तर दिले की,

मी मन नाही

मी बुद्धी नाही

मी अहंकार नाही आणि

मी चित्तही नाही.

आपण सर्वसामान्य माणसे कायम याच चार गोष्टींमध्ये अडकलेले असतो. आपण खूपदा म्हणतो की, ‘आज माझे मन खूप उदास आहे’, ‘माझी बुद्धी चालत नाहीये’ किंवा ‘मला माझा अभिमान वाटतो.’ पण विचार करण्यासारखी गोष्ट ही आहे की, आपण जे पाहू शकतो किंवा ज्याचा आपण अनुभव घेऊ शकतो, ती गोष्ट आपण स्वतः कसे असू शकतो?

समुद्राच्या खोल तळाशी जाऊन संशोधन करणारा एक पाणबुड्या असतो. तो समुद्रात जाण्यापूर्वी एक अत्यंत जाड आणि सुरक्षित असा खास पोशाख घालतो डोळ्यांवर एक काच लावतो आणि पाठीवर ऑक्सिजनचा भला मोठे सिलिंडर अडकवतो. तो पोशाख त्याला त्या अथांग पाण्यात जिवंत ठेवण्यासाठी आणि काम करण्यासाठी आवश्यक असतो. पण जेव्हा तो पाणबुड्या पाण्यातून बाहेर येतो, तेव्हा तो आपला पोशाख काढून एका बाजूला ठेवतो. तो पोशाख म्हणजे तो स्वतः नसतो. अगदी तसेच या भवसागरात वावरण्यासाठी आणि व्यवहार करण्यासाठी आपल्याला निसर्गाने दिलेला तो पोशाख म्हणजेच आपले मन, बुद्धी, अहंकार आणि चित्त होय! हा पोशाख विनाशी आहे आणि तो दृश्य आहे. पण जो आतून त्या पोशाखाचा वापर करत आहे, तो साक्षात पाहणारा म्हणजेच द्रष्टा मी आहे. मी मन किंवा बुद्धीरूपी उपकरण नसून मी त्या उपकरणांचा मालक आहे, हे सत्य यातून अत्यंत स्पष्टपणे उलगडते.

आकाशो वायुरापश्च

भूमिस्तेजो न मे खलु।

साक्षी सर्वस्य भूतस्य

ह्यसङ्गोऽहं सदा खलु॥

– गीताव्रत

आपल्या शरीराची रचना ही पृथ्वी, जल, अग्नी, वायू आणि आकाश या पाच महाभूतांनी झालेली आहे, हे आपण सर्वजण जाणतो. पण आद्य शंकराचार्य अतिशय स्पष्ट शब्दांत सांगतात की, मी आकाश नाही, मी वायू नाही, मी पाणी नाही, मी भूमी नाही आणि मी अग्नीही नाही! जर मी या पाचही तत्वांपासून बनलेलो नाही, तर मग मी कोण आहे? मी या सर्व पंचमहाभूतांचा आणि त्यांच्यापासून बनलेल्या या अफाट सृष्टीचा केवळ आणि केवळ एक तटस्थ साक्षीदार आहे. मी कायम असंग आहे, म्हणजेच मी यापैकी कशालाही कधीच चिकटून रहात नाही.

एका नगरात एक अत्यंत सुंदर आणि भव्य असा लाकडाचा रथ तयार केला जातो. त्या रथाला सोन्याचांदीचे पत्रे लावले जातात, त्याला मखमलीचे पडदे लावले जातात आणि सुंदर रंगरंगोटी केली जाते. तो रथ पाहण्यासाठी लोक गर्दी करतात. पण तो रथ स्वतःहून एक पाऊलही पुढे जाऊ शकत नाही. जेव्हा त्या रथात प्रत्यक्ष राजा येऊन बसतो, तेव्हाच त्या रथाला खरा अर्थ प्राप्त होतो. तो रथ लाकूड, सोने आणि कापड यापासून बनलेला असतो, पण आत बसलेला राजा म्हणजे तो रथ नसतो. राजा रथात बसतो, पण तो रथापासून पूर्णपणे वेगळा आणि असंग असतो. आपला हा मानवी देह सुद्धा पंचमहाभूतांनी अत्यंत कुशलतेने सजवलेला एक रथच आहे. आपण त्या रथाचे केवळ प्रवासी आहोत, आपण तो रथ नक्कीच नाही. ज्या दिवशी रथाचे लाकूड मोडेल, त्या दिवशी राजा तो रथ तिथेच सोडून आपल्या मूळ महालात निघून जाईल.

देह पडला तरी साक्षीदार असलेल्या आत्म्याला कोणतेही मरण नसते.

चिदानन्दस्वरूपोऽहं

शिवोऽहं मङ्गलोऽस्म्यहम्।

अद्वैतं परमं तत्त्वं

पूर्णोऽहं केवलोऽस्म्यहम्॥

– गीताव्रत

मी मन नाही, बुद्धी नाही आणि शरीरही नाही, मग मी नक्की कोण आहे? या अत्यंत महत्त्वाच्या प्रश्नाचे उत्तर बाल शंकराने आपल्या गुरूंना दिले आणि ते उत्तर ऐकून स्वतः गोविंदयती महाराज सुद्धा थक्क झाले. बाल शंकर म्हणाले की, मी चिदानंदस्वरूप आहे. मी शिव आहे. मी मंगल आहे. मी अद्वैत आणि परम तत्व आहे. चिदानंद म्हणजे काय तर चित् अधिक आनंद. चित् म्हणजे अत्यंत शुद्ध आणि प्रखर अशी जाणीव किंवा चैतन्य आणि आनंद म्हणजे असा आनंद ज्याला कोणतेही कारण लागत नाही. आपण जगात अनेक गोष्टींमधून आनंद मिळवतो. आपल्याला एखादी आवडीची वस्तू मिळाली की, आपण आनंदी होतो… कोणी आपला सत्कार केला की, आपण सुखी होतो. पण हा सर्व आनंद पराधीन असतो, तो बाह्य गोष्टींवर अवलंबून असतो. वस्तू हरवली की, तो आनंद एका क्षणात दुःखात बदलतो. पण जो आपला आंतरीक आनंद आहे, तो कसा आहे? हे एका निसर्गातील उदाहरणाने पाहूया. वाळवंटात किंवा एखाद्या ओसाड जमिनीत खूप खोलवर पाण्याचा एक अत्यंत शुद्ध आणि गोड झरा लपलेला असतो. त्या झऱ्याला भरून वाहण्यासाठी बाहेरून पावसाची कोणतीही गरज नसते, कारण तो स्वतःच पाण्याचा एक मूळ स्रोत असतो. बाहेर कितीही कडक ऊन असले तरी, तो झरा आतून कायम थंड आणि भरलेलाच असतो. आपला आत्मा अगदी त्या लपलेल्या गोड झऱ्यासारखा आहे. तो स्वतःच आनंदाचा मूळ स्रोत आहे. जेव्हा आपण स्वतःला शिवरूप मानतो, तेव्हा आपण त्या आंतरीक झऱ्याशी एकरूप होतो. शिव म्हणजे कल्याणकारी आणि अत्यंत मंगल. जिथे हे आत्मतत्व आहे, तिथे अमंगल असे काही असूच शकत नाही. तिथे केवळ आणि केवळ एक अद्वैत परमानंद वास करतो.

आठ वर्षांच्या छोट्याशा बालकाने नर्मदा नदीच्या किनारी एका अंधाऱ्या गुहेत आपल्या गुरूंसमोर जे हे अद्वैत तत्वज्ञानाचे अत्यंत प्रखर बीज रोवले, त्या बीजातूनच पुढे आत्मषटक नावाचा हा महान छाया देणारा वटवृक्ष उभा राहिला. आपण मन, बुद्धी आणि देह या सर्व नश्वर गोष्टींच्या पलीकडे असलेले एक अत्यंत शुद्ध आणि आनंदमय चैतन्य आहोत, अशी ओळख सांगितली. हीच ओळख पुढे आपल्याला मिळाली. श्री जगद्गुरु शंकराचार्य यांची ओळख आत्मा धारण केलेल्या सर्वांना मिळाली.

मनोबुद्ध्यहङ्कारचित्तानि नाहं न च श्रोत्रजिह्वे न च घ्राणनेत्रे ।

न च व्योमभूमिर्न तेजो न वायुश्चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥ 1॥

मन, बुद्धी, अहंकार आणि चित्त ही माझी खरी ओळख नाही. ऐकणारे कान, चाखणारी जीभ, वास घेणारे नाक, पाहणारे डोळेही मी नाही. आकाश, पृथ्वी, अग्नी, वायू ही पाचही तत्वे माझ्यात नाहीत. या सगळ्यांच्या पलीकडे जे निरभ्र, निर्मळ, अखंड आनंदमय चैतन्य आहे, तेच माझे खरे स्वरूप आहे. मी शिव आहे, मी त्या चिदानंदाचा साक्षात अनुभव आहे.

न च प्राणसंज्ञो न वै पञ्चवायुर्न वा सप्तधातुर्न वा पञ्चकोशः ।

न वाक्पाणिपादौ न चोपस्थ पायू चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥ 2॥

प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान असे पाच वायूही मी नाही. शरीर बनवणारे सात धातू माझे नाहीत. अन्नमय, प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय, आनंदमय असे पाच कोशही माझे नाहीत. बोलणारे वाक्, चालणारे पाय, काम करणारे हात किंवा शरीराचे इतर अवयव यापैकी काहीही मी नाही. मी या सगळ्यांच्या पलीकडचा शुद्ध, शांत, निरंतर आनंदस्वरूप आत्मा आहे. मी शिव आहे, मी चिदानंद आहे.

न मे द्वेषरागौ

न मे लोभमोहौ

मदो नैव मे नैव

मात्सर्यभावः ।

(न मे वै मदो)

न धर्मो न चार्थो न कामो न मोक्षश्चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥ 3॥

माझ्यात द्वेष नाही, राग नाही. लोभ नाही, मोह नाही. मद नाही, मत्सर नाही. धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष हे चारही पुरुषार्थ माझ्या खऱ्या स्वरूपाला स्पर्श करू शकत नाहीत. कारण हे सगळे व्यवहाराचे स्तर आहेत. मी त्याही पलीकडे असलेले निर्मळ, निर्विकार, साक्षी चैतन्य आहे. मी शिव आहे, मी चिदानंद आहे.

न पुण्यं न पापं न सौख्यं न दुःखं न मन्त्रो न तीर्थं न वेदा न यज्ञाः ।

अहं भोजनं नैव भोज्यं न भोक्ता चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥ 4॥

पुण्य आणि पाप यांचा माझ्याशी संबंध नाही. सुख आणि दुःख यांच्याशीही माझे कसले नाते नाही. मंत्र, तीर्थ, वेद, यज्ञ यामध्येही मी मर्यादित नाही. मी जे खातो तेही नाही, जे खाल्ले जाते तेही नाही आणि खाणारा देखील नाही. या तिन्ही अनुभवांच्या पलीकडे जे शुद्ध अस्तित्व आहे, तेच माझे स्वरूप आहे. मी शिव आहे, मी चिदानंद आहे.

हेही वाचा – स्वयंप्रकाशित आत्मा आणि परमात्मा

न मृत्युर्न शङ्का न मे जातिभेदः पिता नैव मे नैव माता न जन्म ।

न मे मृत्यु शङ्का

न बन्धुर्न मित्रं गुरुर्नैव शिष्यश्चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥ 5॥

माझ्यासाठी मृत्यू नाही, भीती नाही. जातीभेद नाही. माझा पिता नाही, माझी कोणी माता नाही, मला जन्मही नाही. कोणी नातेवाईक नाहीत, मित्र नाहीत, गुरू नाही, शिष्यही नाही. कारण ही सगळी नाती शरीरापुरती आहेत. माझे खरे अस्तित्व या सर्व सीमांपलीकडे आहे. मी निरंतर, अखंड, सर्वव्यापी चैतन्य आहे. मी शिव आहे, मी चिदानंद आहे.

अहं निर्विकल्पो निराकाररूपो विभुर्व्याप्य सर्वत्र सर्वेन्द्रियाणाम् ।

सदा मे समत्वं न मुक्तिर्न बन्धश्चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥6॥

मी विकल्परहित आहे, मला कोणताही आकार नाही. मी सर्वत्र पसरलेला, सर्व इंद्रियांमध्ये व्यापून राहिलेला आहे. माझ्या ठायी सदैव समत्व आहे. मला बंधन नाही, मुक्तीही नाही. कारण बंध आणि मुक्ती ही दोन्हीही मनाच्या कल्पना आहेत. मी त्या दोन्हींपलीकडचा शुद्ध, निर्विकार, आनंदमय आत्मा आहे. मी शिव आहे, मी चिदानंद आहे.

न चासङ्गतं नैव मुक्तिर्न मेयश्चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥

ही अनुभूती शब्दांच्या पलीकडची आहे, पण शब्दांच्या माध्यमातून तिची झलक मिळते. जेव्हा माणूस स्वतःला शरीर, मन, भावना यांच्याशी बांधून ठेवत नाही आणि स्वतःच्या अंतरंगात डोकावतो, तेव्हा त्याला हळूहळू जाणवते की, तो या सगळ्यांचा साक्षी आहे. त्या साक्षीतच खरी शांतता आहे, खरी मुक्ती आहे… आणि त्या क्षणी मनात एकच स्वर उमटतो, मी शिव आहे, मी चिदानंद आहे.

इतिश्रीमच्छङ्कराचार्यविरचितं आत्मषट्कं सम्पूर्णम्