मागील लेखात आपण योगाभ्यासातील प्रार्थनेतून निरामय मानसिक आरोग्य प्राप्ती तसेच संवर्धन याविषयी जाणून घेतले. या लेखात आपण दीर्घ श्वसन अभ्यासातून निरामय मानसिक आरोग्य याबाबत जाणून घेणार आहोत.
श्वसन अभ्यास
दैनंदिन योगाभ्यासात श्वसन अभ्यास हा अतिशय महत्त्वाचा विषय आहे. वास्तविक, दैनंदिन योगाभ्यास करताना ओंकार आणि गुरुवंदना झाल्यानंतर श्वसनमार्गशुद्धी केली जाते. यामुळे आपला योगाभ्यास सहज, सुकर आणि अधिक लाभदायक होतो.
आता आपण श्वसन म्हणजे काय, हे जाणून घेऊयात.
श्वसन म्हणजे काय?
सोप्या भाषेत श्वसन म्हणजे श्वासोच्छ्वास म्हणजेच श्वास घेणे आणि श्वास सोडणे ही क्रिया होय. योगाच्या भाषेत या क्रियांना अनुक्रमे पूरक आणि रेचक असे म्हणतात.
श्वसन क्रिया अगदी सहज आणि नैसर्गिक असून श्वसन हे जिवंतपणाचे लक्षण आहे. आपण जेव्हा श्वास घेतो तेव्हा घेतलेल्या हवेतून आपल्या शरीराला प्राणवायू मिळतो आणि श्वास सोडताना शरीरातील अनावश्यक घटक हवेद्वारे बाहेर टाकले जातात आणि शरीरशुद्धी होते.
हेही वाचा – ओंकार साधनेतून निरामय मानसिक आरोग्य
श्वसन पद्धती
श्वसन क्रियेत पुढील पद्धतींचा समावेश होतो :
- उदरश्वसन
- वक्षश्वसन
- स्कंधश्वसन
- पूर्ण योगिक श्वसन
आता आपण श्वसन प्रकारांबाबत जाणून घेऊयात.
श्वसनाच्या गतीनुसार श्वसनाचे तीन प्रकार पुढील प्रमाणे आहेत :
- संथ श्वसन
- दीर्घ श्वसन
- जलद श्वसन
लेखाच्या विषयानुसार आपण आता दीर्घ श्वसनाबद्दल माहिती घेऊयात.
दीर्घ श्वसन
विशेष प्रयत्न करून संथ श्वसनाची गती अधिक कमी केली असता होणारे श्वसन म्हणजे दीर्घ श्वसन होय. दीर्घ श्वसन ही एक ऐच्छिक क्रिया आहे.
दीर्घ श्वसन अभ्यासाची पूर्वतयारी
पद्मासन, अर्धपद्मासन, वज्रासन अथवा सहजासन घेऊन ताठ बसावे. हातांची ज्ञानमुद्रा करावी. संथ श्वसन करत रहावे. तद्नंतर दीर्घ श्वसन अभ्यास सुरू करावा.
दीर्घ श्वसनात दीर्घ पूरक आणि प्रदीर्घ रेचक अपेक्षित आहे. सुरुवातीला पूरक आणि रेचक यांचा कालावधी सारखा असावा. यासाठी मनातल्या मनात आकडे मोजावेत. पूरक आणि रेचक यांचे 1:1 हे प्रमाण सरावाने 1:2 असे करावे, तसेच पूरक-रेचकाचा कालावधी वाढविण्यासाठी प्रयत्न करावेत.
हेही वाचा – योगाभ्यासातील प्रार्थनेतून निरामय मानसिक आरोग्य
दीर्घ श्वसनाचे मानसिक आरोग्य लाभ
- मन शांत होते.
- मनाची एकाग्रता वाढते.
- मानसिक ताणतणाव कमी होतात.
- मानसिक स्वास्थ्य लाभते.
नियमित दीर्घ श्वसनाचा सराव केल्यास प्राणायाम अभ्यासाचा भक्कम पाया तयार होतो.
योगसाधनेतील श्वसन पद्धती आणि प्रकार तसेच दीर्घ श्वसन या सर्व अभ्यासाच्या कृती तसेच योगाच्या विविध अभ्यासांतून मिळणारे शारीरिक व मानसिक आरोग्य लाभ याबाबत माझ्या ‘निरामय आरोग्यासाठी योगाभ्यास’ आणि ‘निरामय मानसिक आरोग्य’ या पुस्तकांत सविस्तर सखोल मार्गदर्शन केले आहे.
योगाभ्यासातील अशाच एका समाविष्ट विषयाच्या अभ्यासातून निरामय मानसिक आरोग्य याबाबत आपण पुढील लेखात जाणून घेणार आहोत.
नम्र निवेदन
गेल्या अकरा वर्षांपासून आम्ही उभयतां ‘निरामय आरोग्य संकल्पना’ यशस्वीरीत्या राबवत आहोत. असंख्य पुरुष आणि महिला साधकांनी संकल्पनेचा लाभ घेतला आहे. संकल्पना जाणून घेऊन लाभार्थी होण्यासाठी मोबाइल 9850856774 यावर 🙏/👌/👍 / 👏 / तत्सम चिन्हाने व्हॉट्सअॅप मेसेज करून प्रतिसाद द्यावा.
