डॉ. प्रज्ञावंत देवळेकर
दात हलत असलेलं 8 वर्षाचं एक मुल ओपीडीत आलं होतं. बघितलं तर दाताची विकेट जवळपास पडलीच होती, पण बेल्स मात्र काठावर अडकली होती… “आज सुट्टी आहे…” वगैरे चर्चा करून ‘डिस्ट्रॅक्शन मेथड’ वापरत… “किती स्ट्रॅांग मुलगा आहे…” कौतुकसोहळा रंगवून… ‘व्हर्बल ॲनेस्थेशिया’ देत हळूच दात उपटून काढला आणि त्याच्या हातात दिला. किंचित दुखलं, पण पडलेला दात बघून तो चकित झाला आणि म्हटला, ”काय करू?”
आम्ही बालपणी पडलेला दात छतावर फेकायचो किंवा रात्री ‘दंतपरी’ येऊन भेटवस्तू देईल या अपेक्षेनं झोपताना उशीखाली ठेवायचो… मुलगा आपला ‘दात’ हातात घेऊन परतला आणि इकडं मला ‘वॉटरलू टीथ’ आठवलं!
साल असावं 1815… युरोप हादरवणाऱ्या नेपोलियन युद्धाचा शेवट जवळ आला होता… बेल्जियमस्थित ‘वॉटरलू’ या गावाच्या परिसरात ब्रिटिश आणि फ्रेंच सैन्यांमध्ये प्रचंड रक्तपात झाला… एका दिवसात जवळपास तब्बल 50 हजारांहून अधिक सैनिक कामी आले. युद्ध संपल्यावर रणांगणावर विखुरलेली शरीरं सडू लागली… पण काहींना यात दिसला ‘आपदा में अवसर’ अर्थातच दातांची सोन्याची खाण!
त्या काळात दंतप्रत्यारोपणाची नुकतीच सुरूवात झाली होती आणि दात बसवण्याची शास्त्रशुद्ध पद्धत आताशा उदयाला येत होती. पण तत्कालीन कृत्रिम दातांचा दर्जा वाईट तर होताच पण महागडाही होता. हत्तीच्या सुळ्यांपासून, हाडांपासून किंवा धातूंपासून बनवलेले दात खूपच कठीण आणि बेढब वाटत. काही ‘व्यापारी’ मंडळींनी युद्धभूमीवरून ताज्या मृत सैनिकांचे दात काढून घ्यायला सुरुवात केली. हे दात ‘Waterloo Teeth’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले, कारण ते वॉटरलूच्या रणांगणावरून मिळाले होते!
हेही वाचा – दिग्या नव्हे, ‘दिगास’… फ्रेंच अवलिया!
युद्धात मरणारे सैनिक प्रामुख्याने तरूण आणि सशक्त होते. त्यांचे दात मजबूत, पांढरे अन् सुंदर असायचे… त्या काळी इंग्लंड आणि फ्रान्समधील श्रीमंत समाजात दात बसवण्याचं फॅड कम फॅशन प्रचंड वाढलं होतं. त्यामुळं लंडन-पॅरिसच्या दंतवैद्यांकडं श्रीमंत स्त्रिया हसत पोहोचायच्या “Doc, I want Waterloo teeth!”
थोडक्यात एखाद्या तरूण सैनिकाच्या मृत्यूतून जन्म घ्यायचं एखाद्या श्रीमंत स्त्रीचं मनमोहक हास्य…
लवकरच या व्यापाराचा वारेमाप विस्तार झाला; हे फक्त फक्त वॉटरलूपुरतं मर्यादित राहिलं नाही… तर, क्रिमियन युद्ध, अमेरिकन सिव्हिल वॉर आणि नेपोलियन युद्धांनंतर जगभरच्या रणांगणांवरून ‘दात’ गोळा होऊ लागले.
काही व्यापाऱ्यांनी तर गरीब लोकांना पैशाच्या मोबदल्यात दात काढायला भाग पाडलं. दातांचे ‘बंडल’ तयार होऊन इंग्लंडला पाठवले जात आणि तेथील दंतचिकित्सक polish करून ते श्रीमंत ग्राहकांना बसवत.
त्या काळी स्वच्छता आणि संक्रमण नियंत्रण ही संकल्पना फारशी नव्हती; परिणामी काही लोकांना त्या ‘Waterloo Teeth’ मुळं संसर्ग झाला, फोड आले आणि सेप्सिस झालं पण समाजात याबाबत फारशी माहिती नव्हती… लोक म्हणायचे, ”हे खरे दात आहेत म्हणूनच ते जास्त सुंदर दिसतात.”
19व्या शतकाच्या उत्तरार्धात पोर्सिलन दात तयार होऊ लागले आणि Waterloo Teeth ची सद्दी हळूहळू संपली पण त्या आधी जवळजवळ 50 वर्षे यूरोपभर श्रीमंत लोक मृत सैनिकांच्या दातांनी सजलेले हास्य दाखवत मिरवत होते… एक ब्रिटिश व्यंगचित्राची तळटिप होती, ”तिचं हास्य सुंदर आहे, पण ते तिचं नाही ते वॉटरलूचं आहे.”
हेही वाचा – डॉक्टरनं सांगितल्यावर सर्वांनीच वाढविली दाढी अन्….
‘Waterloo Teeth’ ही केवळ वैद्यकीय इतिहासातील घटना नाही तर, ती मानवी लोभ, सामाजिक भेद आणि विज्ञानाच्या अपरिपक्व टप्प्याचं प्रतिबिंब आहे. युद्धभूमीवर पडलेले मृत शरीर त्या काळातील समाजाच्या ‘सौंदर्यदृष्टी’चा भाग झाली, हे ऐकलं तरी थरकाप उडतो. आज दंतोपचार करताना स्टील, सिरॅमिक किंवा कंपोझिट राळ वापरली जाते… अगदी स्वच्छता, स्टरिलायझेशन याची काळजी घेऊन!
क्षणभभर “आपल्या हास्यासाठी कोणाचं जीवन गमावलं गेलंय” असं इमॅजिन केलं तरी कळतं ‘Waterloo Teeth’ हा फक्त इतिहास नाही तर तो मानवतेला एक तडा आहे!
