अध्याय पंधरावा
पूर्णचंद्राचिया कोडी । वक्तृत्वा घापें कुरोंडी । तैसी आणी गोडी । अक्षरांतें ॥11॥ सूर्यें अधिष्ठिली प्राची । जगा राणीव दे प्रकाशाची । तैशी वाचा श्रोतयां ज्ञानाची । दिवाळी करी ॥12॥ नादब्रह्म खुजें । कैवल्यही तैसें न सजे । ऐसा बोलु देखिजे । जेणें दैवें ॥13॥ श्रवणसुखाच्या मांडवीं । विश्व भोगी माधवीं । तैसी सासिने बरवी । वाचावल्ली ॥14॥ ठावो न पवता जयाचा । मनेंसी मुरडली वाचा । तो देवो होय शब्दाचा । चमत्कारु ॥15॥ जें ज्ञानासि न चोजवे । ध्यानासिही जें नागवे । तें अगोचर फावे । गोठीमाजीं ॥16॥ येवढें एक सौभग । वळघे वाचेचें आंग । श्रीगुरुपादपद्मपराग । लाहे जैं कां ॥17॥ तरी बहु बोलूं काई । आजि तें आनीं ठाईं । मातेंवाचूनि नाहीं । ज्ञानदेवो म्हणे ॥18॥ जे तान्हेनि मियां अपत्यें । आणि माझे गुरु एकलौतें । म्हणौनि कृपेंसि एकहातें । जालें तिये ॥19॥ पाहा पां भरोवरी आघवी । मेघ चातकांसी रिचवी । मजलागीं गोसावी । तैसें केलें ॥20॥ म्हणोनि रिकामें तोंड । करूं गेलें बडबड । कीं गीता ऐसें गोड । आतुडलें ॥21॥
हेही वाचा – सार्थ ज्ञानेश्वरी : पैं मंडळ आणि चंद्रमा, दोन्ही नव्हती सुवर्मा
अर्थ
कोट्यावधी पूर्ण चंद्र वक्तृत्वावरून ओवाळून टाकावे, अशी गोडी जे दैव अक्षरांना आणते ॥11॥ ज्याप्रमाणे सूर्याने पूर्व दिशेचा अंगीकार केला म्हणजे ती दिशा जगाला प्रकाशाचे राज्य देते, त्याप्रमाणे (ज्या दैवाच्या योगाने) वाचा श्रोत्यांना ज्ञानाची दिवाळी करते ॥12॥ ज्या दैवाच्या योगाने असे व्याख्यान स्फुरते की, त्या व्याख्यानापुढे नादब्रह्म ठेंगणे होते (फार काय सांगावे) त्या व्याख्यानापुढे मोक्षसुद्धा तितका शोभत नाही. ॥13॥ श्रवणसुखाच्या मांडवामधे सर्व जगाला वसंतऋतूचा उपभोग घेता येईल, अशा प्रकारे व्याख्यानरूप वेली चांगली भरास येते. ॥14॥ ज्या देवाचा पत्ता लागत नाही, म्हणून मनासह वाचा परतते, असा जो देव, तो त्या दैववान पुरुषाच्या शब्दाचा विषय होतो (शब्दाने त्याचे वर्णन त्याला करता येते) हे केवढे आश्चर्य आहे! ॥15॥ जे ज्ञानाला कळत नाही व ध्यानासही सापडत नाही, असे जे निर्विषय ब्रह्म, ते त्याच्या बोलण्यात सापडते. ॥16॥ गुरूंच्या चरणरूपी कमलातील सुगंध ज्या वेळी प्राप्त होतो, त्या वेळी (वर सांगितलेले) एवढे एक चांगले भाग्य वाचेच्या ठिकाणी येते. ॥17॥ तर या संबंधाने फार काय सांगू? आज ते दैव माझ्याशिवाय दुसर्‍या ठिकाणी नाही, असे ज्ञानदेव म्हणतात. ॥18॥ कारण की, मी श्रीगुरूंचे तान्हे मूल आहे आणि माझे गुरु एकपुत्री आहेत. म्हणजे माझ्या गुरूंना मी एकटेच मूल आहे. म्हणून त्यांच्या त्या कृपेला मी एकटा ठिकाण झालो. ॥19॥ पाहा, चातक पक्ष्याकरता मेघ जसा आपल्यातील सर्व पाण्याच्या सामग्रीची वृष्टी करतो, त्याप्रमाणे सद्गुरूंनी माझ्याकरता केले आहे. (त्यांनी आपल्या कृपेचा सर्व साठा माझ्यात ओतला.) ॥20॥ म्हणून माझे रिकामे (शास्त्र वगैरे न पढलेले) तोंड बडबड करू गेले, तर त्या बोलण्यात गीतेसारखे म्हणजे ब्रह्मरसाने भरलेले गोड शास्त्र सहज सापडले. ॥21॥
क्रमश:
हेही वाचा – सार्थ ज्ञानेश्वरी : ऐक्यभावाची अंजुळी, सर्वेंद्रियकुड्मुळी
