Dnyaneshwari : ऐसीं रूपें तियें अद्भुतें, आश्चर्यें स्फुरती अनंतें

सार्थ ज्ञानेश्वरी

अध्याय अकरावा

वायु तूं अनंता । यम तूं नियमिता । प्राणिगणीं वसता । अग्नि जी तूं ॥520॥ वरुण तूं सोम । स्रष्टा तूं ब्रह्म । पितामहाचाही परम । आदिजनक तूं ॥521॥ आणिकही जें जें कांहीं । रूप आथि अथवा नाहीं । तया नमो तुज तैसयाही । जगन्नाथा ॥522॥ ऐसें सानुरागें चित्तें । स्तवन केलें पांडुसुतें । मग पुढती म्हणे नमस्ते । नमस्ते प्रभो ॥523॥ पाठीं तिये साद्यंते । न्याहाळी श्रीमूर्तीतें । आणि पुढती म्हणे नमस्ते । नमस्ते प्रभो ॥524॥ पाहतां पाहतां प्रांतें । समाधान पावे चित्तें । आणि पुढती म्हणे नमस्ते । नमस्ते प्रभो ॥525॥ इये चराचरीं समस्ते । अखंडिता देखे तयांतें । आणि पुढती म्हणे नमस्ते । नमस्ते प्रभो ॥526॥ ऐसीं रूपें तियें अद्भुतें । आश्चर्यें स्फुरती अनंतें । तंव तंव नमस्ते । नमस्तेचि म्हणे ॥527॥ आणिक स्तुति नाठवे । आणि निवांताही न नसवे । नेणों कैसा प्रेमभावें । गाजोंचि लागे ॥528॥ किंबहुना इयापरी । नमन केलें सहस्रावरी । कीं पुढती म्हणे श्रीहरी । तुज सन्मुखा नमो ॥529॥ देवासि पाठी पोट आथि कीं नाहीं । येणें उपयोगु आम्हां काई । तरी तुज पाठिमोरेयाही । नमो स्वामी ॥530॥ उभा माझिये पाठीसीं । म्हणोनि पाठीमोरें म्हणावें तुम्हांसी । सन्मुख विन्मुख जगेंसीं । न घडे तुज ॥531॥ आतां वेगळालिया अवेवां । नेणें रूप करूं देवा । म्हणोनि नमो तुज सर्वा । सर्वात्मका ॥532॥ जी अनंतबळसंभ्रमा । तुज नमो अमितविक्रमा । सकळकाळीं समा । सर्वदेवा ॥533॥

हेही वाचा – Dnyaneshwari : कीर्ती आठवितां वेळोवेळां, भोगितसें महासुखाचा सोहळा

अर्थ

हे अनंता, तू वायू आहेस आणि जगाचे शासन करणारा यम तू आहेस. सर्व प्राण्यांच्या समुदायात असणारा जो अग्नी (जठराग्नी) तो तू आहेस. ॥520॥ देवा तू वरुण, चंद्र आणि जगत उत्पन्न करणारा ब्रह्मदेव आहेस आणि त्या ब्रह्मदेवाचा श्रेष्ठ असा आदिजनक तू आहेस. ॥521॥ आणि हे जगन्नाथा, आणखी जे जे म्हणून काही ज्याला रूप आहे अथवा नाही, ते सर्व तूच आहेस. म्हणून तशा त्या तुला मी नमस्कार करतो. ॥522॥ अशा प्रीतियुक्त अंत:करणाने अर्जुनाने भगवंतांची स्तुती केली; मग पुन्हा म्हणाला, प्रभो, तुला नमस्कार असो, ॥523॥ पुन्हा त्या श्रीमूर्तीला साद्यंत पाहिले आणि पुन्हा म्हणाला, प्रभो तुला नमस्कार असो, नमस्कार असो, नमस्कार असो. ॥524॥ त्या मूर्तीच्या (एकेक) अवयवाचे भाग पाहाता पाहाता, त्याच्या अंत:करणास समाधान वाटले आणि पुन्हा म्हणाला, प्रभो, तुला नमस्कार असो, तुला नमस्कार असो. ॥525॥ या सर्व स्थावर-जंगमात्मक जगामध्ये अखंडित जो प्रभू त्याला त्याने पाहिले आणि पुन्हा म्हणाला, प्रभो तुला नमस्कार असो, तुला नमस्कार असो. ॥526॥ अशी ती अनंत आणि अद्भुत रूपे जो जो आश्चर्यकारक रीतीने अर्जुनाच्या पुढे प्रकट होत होती, तो तो अर्जुन ‘प्रभो, तुला नमस्कार असो, नमस्कार असो,’ असेच म्हणत होता. ॥527॥ ‘नमस्ते नमस्ते’ याहून दुसरी स्तुती त्याला आठवेना आणि निवांतपणे राहावे हेही सहन होईना. कशा प्रेमभावाने तो (अर्जुन) ‘नमस्ते नमस्ते’ अशीच गर्जना करत होता, ते कळत नाही! ॥528॥ फार काय सांगावे! याप्रमाणे अर्जुनाने हजारो नमस्कार केले आणि पुन्हा म्हणाला की, हे माझ्यासमोर असणार्‍या श्रीहरी, तुला नमस्कार असो. ॥529॥ देवाला पाठ आणि पोट आहे की नाही, याचा विचार करून आम्हाला काय प्रयोजन आहे? परंतु महाराज, पाठमोरा जो तू, त्याला नमस्कार असो. ॥530॥ माझ्या पाठीमागे तू जसा आहेस म्हणून मी आपल्यास पाठमोरे असे म्हणतो; परंतु हे परमेश्वरा, जगाशी समोर अथवा पाठमोरे होणे, हे तुझ्या ठिकाणी संभवत नाही. (कारण जगद्रूप तूच आहेस). ॥531॥ आता वेगवेगळ्या अवयवांचे वर्णन करण्याचे देवा, मला कळत नाही. याकरिता सर्व चराचर बनून सर्वांच्या आत आत्मरूपाने तूच आहेस, त्या तुला नमस्कार असो. ॥532॥ देवा अनंत बलाच्या आवेशाचे तू ठिकाण आहेस आणि तुला पराक्रमाला मोजता येत नाही; तू तिन्ही काळी सारखा (एकरूप) असतोस आणि सर्व देवांच्या रूपाने तूच आहेस, त्या तुला नमस्कार असो. ॥533॥

क्रमश:

हेही वाचा – Dnyaneshwari : सकळ विश्वजीवन, जीवांसि तूंचि निधान

(साभार – शं. वा. तथा मामासाहेब दांडेकर संपादित ‘सार्थ ज्ञानेश्वरी’)